البنية المعرفية للتمثيل البلاغي في القرآن الكريم: دراسة مقارنة بين نظرية النظم عند الجرجاني ومقاربة لايكوف للاستعارة التصورية

Abstract

تتناول هذه الدراسةُ العمليةَ المعرفيةَ والبلاغيةَ للتمثيلاتِ القرآنية، وذلك في إطارٍ بينيٍّ، أو ما يمكن تسميته بالتَّعالقِ المعرفي بين العلوم، ويمكن أن نعده جسراً يُقام بين نظرية النظم عند عبد القاهر الجرجاني، ونظرية الاستعارة التصورية عند جورج لايكوف ومارك جونسون. تتمثل الإشكالية المركزية للبحث في أنّ التمثيل البلاغي في الخطاب القرآني كثيراً ما يُعالَج بوصفه أنماطًا جمالية وبلاغية في التعبير وحسب، في حين لا يُبرَز بما يكفي بُعدُه المعرفي؛ أي دوره في جعل المعاني العقدية والأخلاقية المجردة قابلةً للفهم عبر مجالات محسوسة من التجربة الإنسانية، ومن هذه الزاوية تكتسب الدراسة أهميتها، إذ تعمل على تأسيس علاقةً منهجيةً منضبطة بين البلاغة العربية الكلاسيكية في الخطاب القرآني واللسانيات المعرفية المعاصرة، وتستهدف الدراسة محاولة الكشف عن الكيفية التي يُنظِّم بها النظم البلاغي، على مستوى البنية اللغوية، عمليةَ الانتقال الاستعاري في التمثيلات القرآنية، وفهم التوجهات التقويمية التي يقدّمها هذا الانتقال للقارئ، ولتحقيق هذا الهدف جرى تحليل خمسة تمثيلات قرآنية مختارة وفق العينة القصدية، وذلك بالاعتماد على التحليل النصي النوعي، وقد أُنجِز التحليل في ثلاث مراحل: الأُولى عُنيت بدراسة التنظيم النحوي والدلالي للنظم؛ والثانية حُدِّدت فيها المراسلات التصورية بين مجالات المصدر الحسية ومجالات الهدف المجردة، أما الثالثة فقد فُسِّرت فيها التوجهات التقويمية الناتجة عن العلاقة بين الترتيب اللغوي والتخييل الاستعاري، وتُظهر النتائج أنّ النظم لا يعمل بوصفه عنصراً تزيينياً للمعنى فحسب، بل بوصفه مبدأً بنيوياً ينظّم الانتقال الاستعاري في الخطاب القرآني، ويوجّه الحركة التصورية فيه، ويقيّد إمكانات التأويل، ولا تدّعي الدراسة قياس الأثر النفسي الفعلي في القارئ، وإنما تسعى إلى الكشف عن التوجهات المعرفية والتقويمية الرمزية على المستوى النصي في التمثيلات القرآنية، وبناءً على ذلك تبيّن الداسة كيف تتيح التمثيلات القرآنية الانتقال من الخبرة المحسوسة إلى الفهم العقدي والأخلاقي المجرد، كما تعمل على تقديم إسهام منهجيٍ في تفسير هذه التمثيلات، عن طريق إقامة حوار بين البلاغة الكلاسيكية والخطاب القرآني من جهة واللسانيات المعرفية من جهة أخرى.

Keywords

• التفسير
• اللغة العربية والبلاغة
• الخطاب القرآني
• التمثيل القرآني
• نظرية النظم
• نظرية الاستعارة التصورية،
• اللسانيات المعرفية.

Kur’ân Temsillerinin Bilişsel Yapısı: Nazım Teorisi ile Lakoff ve Johnson’ın Kavramsal Metafor Yaklaşımının Karşılaştırmalı Bir İncelemesi

Abstract

Bu makale, Kur’an temsillerinin bilişsel ve retorik işleyişini klasik Arap belâgatındaki Nazım Teorisi ile Kavramsal Metafor Teorisi arasında kurulan yöntemsel bir diyalog çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın temel hareket noktası, Kur’an temsillerinin çoğu zaman retorik, estetik ya da belâgî anlatım biçimleri olarak ele alınmasına rağmen, bunların soyut teolojik ve ahlaki anlamları somut deneyimsel imgeler aracılığıyla yapılandıran bilişsel yapılar olarak yeterince incelenmemiş olmasıdır. Bu bağlamda makale, klasik Arap belâgatının anlamın dilsel örgütlenmesine dair sunduğu imkânları çağdaş bilişsel dilbilimin kavramsal eşleme yaklaşımıyla ilişkilendiren bir “Köprü Çerçeve” önermektedir. Bu çerçevede nazım, anlamın metin içi ilişkiler yoluyla kurulmasını sağlayan yapısal bir mekanizma; kavramsal eşleme ise somut kaynak alanlardan soyut hedef alanlara yönelen anlamsal-bilişsel bir süreç olarak ele alınmaktadır. Araştırmanın amacı, seçili Kur’an temsillerinde dilsel düzenleme, metaforik bakımdan belirgin imgelem ve değerlendirici yönelimin nasıl karşılıklı bir etkileşim içinde işlediğini ortaya koymaktır. Yöntem bakımından çalışma, nitel metin çözümlemesine dayalı bir araştırma tasarımı benimsemekte ve amaca yönelik örnekleme yoluyla seçilen beş Kur’an temsiline odaklanmaktadır. Bu örnekler; ez-Zümer 39/29’da farklı otoritelere bağlılık ve kulluk temsili, el-Ankebût 29/41’de örümceğin evi, el-Bakara 2/261’de tohum ve tarımsal çoğalma, en-Nûr 24/39’da serap ve en-Nahl 16/92’de eğirdiği ipliği çözen kadın temsilidir. Söz konusu temsiller, söz dizimsel belirginlik, tematik çeşitlilik ve somut duyusal deneyimden soyut teolojik ya da ahlaki değerlendirmeye yönelen açık kavramsal hareket sergilemeleri sebebiyle seçilmiştir. Çözümleme üç aşamada gerçekleştirilmektedir. İlk aşamada nazmın morfolojik, sentaktik ve anlamsal yapısı; sözdizimsel ilişkiler, kelime seçimleri, anlamsal bağlantılar ve retorik karşıtlıklar bakımından incelenmektedir. İkinci aşamada, duyusal kaynak alanlar ile soyut hedef alanlar arasındaki kavramsal eşlemeler belirlenmektedir. Üçüncü aşamada ise dilsel yapı ile metaforik imgelem arasındaki etkileşim üzerinden ortaya çıkan değerlendirici anlamlar yorumlanmaktadır. Böylece çalışma, temsili anlatımın yalnızca ne söylediğini değil, anlamı hangi dilsel ilişkiler ve kavramsal eşlemeler aracılığıyla kurduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Bulgular, Kur’an temsillerinin anlamlarını yalnızca somut imgelerle açıklamadığını; aksine dikkatle yapılandırılmış dilsel ilişkiler yoluyla kavramsal hareketi düzenlediğini göstermektedir. Farklı otoritelere bağlılık temsili, birden çok efendi ile tek bir efendi arasındaki karşıtlık üzerinden şirk ve tevhid ayrımını deneyimsel olarak anlaşılır kılmaktadır. Örümcek evi temsili, yanlış yere yöneltilmiş güvenin kırılganlığını; tohum temsili, infakın kayıp değil büyüme ve çoğalma olarak kavranabileceğini; serap temsili, görünürdeki değer ile nihai hesap arasındaki farkı; iplik temsili ise ahdin bozulmasını birikmiş düzen ve bütünlüğün tahribi olarak ortaya koymaktadır. Bu örnekler, temsillerin hem kavramsal hem de ahlaki yönlendirme gücünü açıkça ortaya koymaktadır. Sonuç olarak makale, nazmın yalnızca estetik ya da retorik bir ilke değil, metaforik aktarımı yönlendiren, sınırlandıran ve yoğunlaştıran kurucu bir yapı olduğunu ileri sürmektedir. Bu doğrultuda çalışma, klasik nazım teorisinin temsil anlayışı ile Kavramsal Metafor Yaklaşımını karşılaştırmalı olarak ele almakta ve her iki yaklaşımın metaforik anlamın kuruluşuna ilişkin açıklama imkânlarını Kur’an temsilleri üzerinden değerlendirmektedir. Çalışma, okuyucu üzerindeki fiilî psikolojik etkiyi ölçme ya da klasik belâgat âlimlerinin modern bilişsel bilimi öncelediğini iddia etme amacı taşımamaktadır. Bunun yerine, Kur’an söyleminde metinsel düzeyde kodlanmış bilişsel ve değerlendirici anlamlandırma imkânlarını açığa çıkarmayı hedeflemektedir. Bu yönüyle çalışma, klasik Arap belâgatı, bilişsel dilbilim ve Kur’an araştırmaları arasında el- Cürcânî’nin nazım teorisi ile Lakoff ve Johnson’ın Kavramsal Metafor Yaklaşımını karşılaştıran metin merkezli bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır.

Keywords

• Tefsir
• Arap Dili ve Belagatı
• Kur’ân Temsilleri
• Arap Belâgatı
• Nazm Teorisi
• Kavramsal Metafor Teorisi
• Bilişsel Dilbilim
• Lakoff
• Johson

Toward a Cognitive Reading of Qur’anic Parables: Nazm Theory and Lakoff and Johnson’s Conceptual Metaphor Approach in Dialogue

Abstract

This study examines the cognitive and rhetorical functioning of Qur’anic parables through an interdisciplinary “Bridge Framework” established between ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī’s theory of nazm and Lakoff and Johnson’s Conceptual Metaphor Theory. The study is based on the premise that Qur’anic parables should be regarded not merely as aesthetic and rhetorical expressions, but also as cognitive structures that render abstract theological and ethical meanings intelligible through concrete domains of experience. To this end, five Qur’anic parables selected through purposive sampling are analyzed using qualitative textual analysis. The inquiry focuses on the syntactic and semantic organization of nazm, source-target domain mappings, and the evaluative orientations generated by these mappings. The findings indicate that nazm functions as a structural principle regulating metaphorical transfer and guiding interpretive possibilities. Consequently, the article demonstrates how Qur’anic parables enable the transition from concrete experience to abstract theological and ethical understanding, while offering a methodological contribution to the interpretation of these parables by bringing classical rhetoric into dialogue with contemporary cognitive linguistics.

Keywords

• Tafsīr
• Arabic Language and Balāgha
• Qurʾānic Parables
• Arabic Balāgha
• Naẓm Theory
• Conceptual Metaphor Theory
• Cognitive Linguistics
• Lakoff
• Johnson.

References

1. Abdul-Raof, Hussein. Arabic Rhetoric: A Pragmatic Analysis. Culture and Civilization in the Middle East 6. London - New York: Routledge, 2006.
2. Ahmad, Hishomudin Ghafar, Norfarhana Ahmad. “Qur’anic Arabic as Sacred Discourse: Rhetoric, Theology, and Identity”. Muallim Journal of Social Science and Humanities (MJSSH Online) 10/1 (January, 2026). 140-148. https://doi.org/10.33306/mjssh/390
3. Atabik, Ahmad. “Al-Naẓm Stylistic Discourse in I’jāz al-Qur’ān Based on Al-Jurjānī’s Perspective: Analysis of Arabic Literature Criticism on the Qur’an Studies”. Ulumuna 25/1 (June 2021), 57-83. https://doi.org/10.20414/ujis.v25i1.425
4. Aydın, Mustafa. “İbn Ebi‘l-İsba‘ ve Bedî‘ İlmindeki Yeri”. darulfunun ilahiyat 29/2 (2018), 309-342. https://dergipark.org.tr/tr/pub/darulfunun/article/497407
5. Bal, Yusuf Ziya. “Abdülkâhir el-Cürcânî’nin Nazım Düşüncesi Bir Kuram mıdır?”. Turkish Academic Research Review 10/3 (2025), 747-764. https://doi.org/10.30622/tarr.1736936
6. Boyalık, Abdülkâhir Taha. el-Cürcânî’de Anlam Çerçevesinde Sözdizimi-Nazım İlişkisi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/448225
7. Bulut, Ali. Belâgat-i Müyessera: Meânî - Beyân - Bedî'. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
8. Fauconnier, Gilles – Turner, Mark. The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities. New York: Basic Books, 2002.

9. Günaydın, Muhammet. “The Idea of ‘Multiple Meanings’ in al-Jurjani’s Theory of Composition”. Journal of Istanbul University Faculty of Theology 17 (April 2012), 127-143. https://dergipark.org.tr/en/pub/iuilah/article/11053
10. Hamed, Muhammed Zekeriya. el-Belâġa ‘inde’ş-Şeyḫ Zekeriyyâ el-Ensârî beyne’t-ta’sîli’l-menhecî ve’l-eseri’l-ma’rifî. Tahkik/Ed. Ali Bulut. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2026.
11. Hasanah, Mamluatul et al. “Pragmatic Thinking in the Book of Dalail Al-I’jaz Abdul Qahir Al-Jurjani”. Proceedings of the International Symposium on Religious Literature and Heritage (ISLAGE 2021). 56-64. Published by Atlantis Press SARL, 2022. https://doi.org/10.2991/assehr.k.220206.007
12. Jurjānī, Abd al-Qāhir. Dala’il al-I’jaz fi ‘Ilm al-Ma‘ani. thk. Mahmūd Muhammad Shākir. Jeddah: Dār al-Madanī, 3rd Edition, 1992.
13. Jurjānī, Abd al-Qāhir. Darj al-durar fī tafsīr al-āy wa-al-suwar. thk. Walīd al-Husayn. Amman: Majallat al-Ḥikmah, 2008.
14. Kara, Seyfeddin. “Parabolic Resonances in the Gospels and the Qurʾān”. Ilahiyat Studies 14/2 (2023), 255-287. https://doi.org/10.12730/is.1217930
15. Kınar, Kadir. “Abdulkâhir el-Cürcânî’nin Nazm Teorisi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/13 (2006), 65-101. https://doi.org/10.17335/suifd.23103
16. Lakoff, George – Johnson, Mark. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980.
17. Mandūr, Muhammad. al-Naqd al-Manhajī ʿinda al-ʿArab: wa-Manhaj al-Baḥth fī al-Adab wa-al-Lughah. Cairo: Muʾassasat Hindawi, 2017.
18. Quran.Com. “Page 44”. Erişim 02 Mayıs 2026. https://quran.com/page/44
19. Quran.Com. “Surah Al-’Ankabut - 1-69”. (Accessed 02 May 2026. https://quran.com/al-ankabut).
20. Quran.Com. “Surah An-Nahl - 1-128”. (Accessed 02 May 2026. https://quran.com/an-nahl).
21. Quran.Com. “Surah An-Nur - 1-64”. (Accessed 02 May 2026. https://quran.com/an-nur).
22. Quran.Com. “Surah Az-Zumar - 1-75”. (Accessed 02 May 2026. https://quran.com/az-zumar).
23. Richardson, Peter et al. Cognitive Linguistics and Religious Language: An Introduction. London - New York: Routledge, 2021. https://doi.org/10.4324/9781003041139
24. Sardaraz, Khan - Ali, Roslan. “Dichotomy of Language & Thought in the Interpretation of Metaphor in the Quran”. Journal of Nusantara Studies 6/1 (January 2021), 95-117. https://doi.org/10.24200/jonus.vol6iss1pp95-117.
25. Steen, Gerard J. et al. A Method for Linguistic Metaphor Identification: From MIP to MIPVU. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2010. Accessed 17 May 2026. https://www.academia.edu/75588883/A_Method_for_Linguistic_Metaphor_Identification
26. Tabarī, Muḥammad ibn Jarīr. Tafsīr al-Ṭabarī: Jāmiʿ al-Bayān ʿan Taʾwīl Āy al-Qurʾān. thk. ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Muḥsin al-Turkī. 26 volumes. Cairo: Dār Hijr lil-Ṭibāʿah wa-al-Nashr wa-al-Tawzīʿ wa-al-Iʿlān, n.d.
27. Zamakhsharī, Maḥmūd. Al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl wa ʿUyūn al-Aqāwīl fī Wujūh al-Taʾwīl. 4 volumes. Cairo: Dār al-Rayyān lil-Turāth, 1987.