Üretken Büyük Dil Modellerinde Türkçe Ses Bilgisi Terimlerinin Temsili

Öz

Çağdaş araştırmalar, büyük dil modellerinin özellikle doğal dil işleme ve dil öğretimi alanlarındaki kullanımına, dilsel görevlerdeki performansına ve teknolojik gelişmelerin model başarıları üzerindeki etkisine yoğunlaşmaktadır. Dilin bilgisayarlarca işlenebilmesi için seslerin tanımlanması, modellenmesi ve sayısallaştırılması gerekmektedir. Bu çalışmanın amacı, büyük dil modellerinin ses bilgisi terimlerini tanım düzeyinde çözümleme becerilerini ortaya koymaktır. Dil modellerinin ünlüleri, ünsüzleri ve ses olaylarını adlandırmaları, kıyaslama veri kümeleri aracılığıyla değerlendirilmiştir. Araştırmada kullanılan üç farklı kıyaslama veri kümesi açık uçlu ve çoktan seçmeli soru türlerini barındırmaktadır. Ses bilgisi terimleri, Ollama çalışma ortamında bulut tabanlı büyük dil modelleri üzerinden yanıtlar aracılığıyla elde edilmiştir. Bulgular, dil modellerinin terminolojik açıdan büyük çeşitlilik gösterdiğini, tanımlarda ayrıntıya ve alt terimlendirmelere yönelme eğilimi sergilediğini göstermektedir. Sonuçlar, büyük dil modellerinin dili çözümleme becerisine sahip olduğunu ancak terminolojik standartlaşma konusunda hem model bazında hem de modeller arasında ortaklık sağlayamadığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Büyük Dil Modelleri (BDM)
• Üretken Yapay Zekalar
• Türkçe Ses Bilgisi
• Metin Tabanlı Modeller
• Terminoloji

Kaynakça

1. Aksan, D. (2020). Her Yönüyle Dil: Ana Çizgileriyle Dilbilim, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Alibaba Cloud. (2025). Qwen3 Next (80B Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Model Kayıt Defteri. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/zerocopia/qwen3-next adresinden erişildi.
3. Banguoğlu, T. (1959). Türk Grameri Ses Bilgisi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
4. Banguoğlu, T. (1995). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Baran, B. (2023). Türkiye Türkçesinde Ünlülerle İlgili Ses Olaylarının Öğretimi Üzerine. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 12(6), 758-765.
6. Baran, B. (2023). Türkiye Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Ses Olaylarının Öğretimi Üzerine. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 58, 134-142.
7. Bayram, M. A., Fincan, A. A., Gümüş, A. S., Diri, B., Yıldırım, S. ve Aytaş, Ö. (2024). Setting standards in Turkish NLP: TR-MMLU for large language model evaluation. arXiv preprint arXiv:2501.00593.
8. Bowden, M. (2023). A Review of Textual and Voice Processing Algorithms in the Field of Natural Language Processing. Journal of Computing and Natural Science, 194-203.

9. Boz, E. (2001). Ünsüz Düşme ve Kaybolmalarında Terim ve Tasnif Sorunu. Türk Dili, 600, 856-864.
10. Boz, E. (2018). Türk Dil Bilgisi Terminolojisinde Çok Terimlilik (Çok Adlılık) Sorunu. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(3), 1592-1603.
11. Cai, H. (2024). Research on the intersection of natural language processing and deep learning. Applied and Computational Engineering, 42(1), 61-66.
12. Coşkun, M. V. (2010). Standart Türkçede Ses Olaylarının Sebep-Sonuç İlişkisi Çerçevesinde Yeniden Sınıflandırılması. Bilig, 55, 41-64.
13. Deep Cogito. (2025). Cogito v2.1 (671B Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Model Kayıt Defteri. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/zerocopia/cogito-2.1 adresinden erişildi.
14. Demir, N. ve Yılmaz, E. (2017). Türkçe Ses Bilgisi, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
15. Dogan, E., Uzun, M. E., Uz, A., Seyrek, H. E., Zeer, A., Sevi, E., Kesgin, H. T., Yüce, M. K. ve Amasyali, M. F. (2024). Türkçe Dil Modellerinin Performans Karşılaştırması Performance Comparison of Turkish Language Models. arXiv preprint arXiv:2404.17010.
16. Dong, J. (2024). Natural Language Processing Pretraining Language Model for Computer Intelligent Recognition Technology. ACM Transactions on Asian and Low Resource Language Information Processing, 23(8), 1-12.
17. Durrant, P. (2013). Formulaicity in an agglutinating language: The case of Turkish. Corpus Linguistics and Linguistic Theory, 9(1), 1-38.
18. Dursunoğlu, H. (2017). Adlandırma, Terimler ve Sınıflandırma Açısından Türkiye Türkçesinde Ünsüzlere Bir Bakış. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 65(1), 27-59.
19. Ediskun, H. (1999). Türk Dil Bilgisi: Sesbilgisi, Biçimbilgisi, Cümlebilgisi, İstanbul: Remzi Kitabevi.
20. Efendioğlu, S. ve İşcan, A. (2010). Türkçe Ses Bilgisi Öğretiminde Ses Olaylarının Sınıflandırılması. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 17(43), 183-200.
21. Eker, S. (2006). Çağdaş Türk Dili, Ankara: Grafiker Yayınları.
22. Er, Y. A., Kesen, İ., Şahin, G. G. ve Erdem, A. (2026). Cetvel: A unified benchmark for evaluating language understanding, generation and cultural capacity of LLMs for Turkish. Proceedings of the 19th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics, 1, 1052–1085.
23. Ergin, M. (2013). Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak Yayınları.
24. Ersöz, S. (2018). Türkçede Göçüşme: Tanım ve Tasnif. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(4), 2189-2203.
25. Gencan, T. N. (2001). Dilbilgisi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Google DeepMind. (2026). Gemma 4 (Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Kütüphanesi. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/library/gemma4 adresinden erişildi.
27. Google. (2026). Gemini 3.5 Flash (Web sürümü) [Büyük dil modeli]. Google Gemini web sitesinden 23 Mayıs 2026 tarihinde https://gemini.google.com/app adresinden erişildi.
28. Güneş, S. (1999). Türk Dili Bilgisi, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Matbaası.
29. Hengirmen, M. (2007). Türkçe Dilbilgisi, Ankara: Engin Yayınları.
30. Karaağaç, G. (2013). Türkçenin Dil Bilgisi, Ankara: Akçağ Yayınları.
31. Karademir, F. (2012). Türkçe Ses Bilgisindeki Terim ve Tasnif Kargaşası Üzerine. VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri, 20-25 Ekim 2008, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2545-2563.
32. Kolaç, E. (2025). Yapay Zekâ Tabanlı Dil Modellerinde Anlamlandırma Sorunu: Geleneksel Sözlük Tanımlarının Yeniden Değerlendirilmesi. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi, 1, 307-358.
33. Korkmaz, Z. (2021). Türkiye Türkçesinin Ses Bilgisi Üzerine Notlar-1. Türk Dili, 70(829), 4-15.
34. Korkmaz, Z. (2021). Türkiye Türkçesinin Ses Bilgisi Üzerine Notlar-2. Türk Dili, 70(830), 4-13.
35. Matarazzo, A. ve Torlone, R. (2025). A survey on large language models with some insights on their capabilities and limitations. arXiv preprint arXiv:2501.04040.
36. MiniMax. (2026). MiniMax M2 (Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Model Kayıt Defteri. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/zerocopia/minimax-m2 adresinden erişildi.
37. MiniMax. (2026). MiniMax M2.5 (Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Model Kayıt Defteri. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/zerocopia/minimax-m2.5 adresinden erişildi.
38. Mistral AI. (2026). Devstral 2 (123B Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Model Kayıt Defteri. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/zerocopia/devstral-2 adresinden erişildi.
39. NVIDIA. (2026). Nemotron 3 Super (Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Kütüphanesi. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/library/nemotron-3-super adresinden erişildi.
40. Oğuzkan, A. (2005). Örneklerle Türkçe ve Kompozisyon Bilgileri, İstanbul: İnkılap Yayınları.
41. Ollama. (2026). Ollama [Bilgisayar yazılımı]. Açık ağırlıklı büyük dil modellerini yerel sunucuda çalıştırmak ve bu modellere erişim sağlamak amacıyla kullanılmıştır. Ollama web sitesinden 21 Mayıs 2026 tarihinde https://ollama.com/download adresinden erişildi.
42. OpenAI. (2025). GPT OSS (120B Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Kütüphanesi. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/library/gpt-oss adresinden erişildi.
43. OpenAI. (2026). ChatGPT 5.5 (Web sürümü) [Büyük dil modeli]. ChatGPT web sitesinden 23 Mayıs 2026 tarihinde https://chatgpt.com/ adresinden erişildi.
44. Ren, M. (2024). Advancements and Applications of Large Language Models in Natural Language Processing: A Comprehensive Review. Applied and Computational Engineering, 97(1), 55-63.
45. Song, X., Hsieh, W.-C., Bi, Z., Jiang, C., Liu, M., Wang, T., Jing, B., Yang, J., Song, J., Chen, K., Chen, S., Li, M., Niu, Q., Liu, J., Peng, B., Zhang, S., Xu, J., Pan, X., Wang, J. ve Wang, Y. (2024). Large Language Models in Nonprofit and Public Good Sectors. Center for Open Science. https://doi.org/10.31219/osf.io/gtfj2
46. Sriharsha, A. V., Jahnavi, M. R., Kousik, D. S., Hemanth, V., Hari, M. G. ve Vasili, P. P. (2024). Language Detection using Natural Language Processing. Proceedings of the International Conference on Computational Innovations and Emerging Trends, Atlantis Press International BV., 112, 507-517.
47. TÜBİTAK. (2025). Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi. TÜBİTAK web sitesinden 20 Mayıs 2026 tarihinde https://tubitak.gov.tr/ adresinden erişildi.
48. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu web sitesinden 12 Mayıs 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
49. Vaswani, A., Shazeer, N., Parmar, N., Uszkoreit, J., Jones, L., Gomez, A. N., Kaiser, Ł. ve Polosukhin, I. (2017). Attention is all you need. Advances in neural information processing systems, 30.
50. Vural, H. ve Böler, T. (2011). Ses ve Şekil Bilgisi, İstanbul: Kesit Yayınları.
51. Yavuz, S. ve Gürlek, M. (2012). İlköğretim-Ortaöğretim ve Yükseköğretimde Türk Dili Alanındaki Terim Farklılıkları I-Ses Bilgisi. Turkish Studies - International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(4), 3235–3252.
52. Zhipu AI. (2026). GLM 4.6 (Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Kütüphanesi. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/library/glm-4.6 adresinden erişildi.
53. Zhipu AI. (2026). GLM 4.7 (Cloud sürümü) [Büyük dil modeli]. Ollama Kütüphanesi. Ollama yerel sunucu uygulaması üzerinden 22–23 Mayıs 2026 tarihlerinde https://ollama.com/library/glm-4.7 adresinden erişildi.