Evrensel Normlar ve Dillerarası Ses Dizgesi Tanımları Bağlamında Türkçede Sesbilim/Sesbilgisi Terminolojisi

Öz

Bu çalışma, Türkiye Türkçesi literatüründe fonetik ve fonoloji kavramlarını karşılayan sesbilgisi, sesbilim, görevsel sesbilim ve ilgili terimlerin kullanımındaki kararsızlığı incelemektedir. Nitel içerik analizine dayanan araştırmada Türkçe başvuru eserleri ile İngilizce, Fransızca, Almanca, İspanyolca, İtalyanca, Rusça, Arapça, Çince ve Japoncaya ilişkin çalışmalar karşılaştırılmıştır. Bulgular, dillerin ses dizgeleri ve dile özgü olayları farklılaşsa da konuşma seslerinin fiziksel, fizyolojik, akustik ve algısal yönü ile dil içindeki ayırt edici işlevi arasındaki fonetik-fonoloji ayrımının büyük ölçüde korunduğunu göstermektedir. Türkçedeki temel sorun, ses sisteminin yapısından çok terim-kavram eşleştirmesinin tutarlı biçimde kurulamamasıdır. Çalışma, uluslararası terminolojiyle uyumlu açık karşılıkların, IPA ve akustik veriye dayalı betimlemelerin ve öğretim düzeylerine göre yapılandırılmış materyallerin benimsenmesini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sesbilgisi-Sesbilimi
• Termnoloji
• Ululsrarası fonetik Alfabe (IPA)

PHONETICS/PHONOLOGY TERMINOLOGY IN TURKISH IN THE CONTEXT OF UNIVERSAL NORMS AND CROSS-LINGUISTIC SOUND-SYSTEM DESCRIPTIONS

Öz

This study examines the instability in Turkish linguistic literature surrounding sesbilgisi, sesbilim, görevsel sesbilim, and other terms used for phonetics and phonology. Using qualitative content analysis, it compares major Turkish reference works with studies on English, French, German, Spanish, Italian, Russian, Arabic, Chinese, and Japanese. The findings show that, despite substantial differences among language-specific sound systems and phenomena, the distinction between the physical, physiological, acoustic, and perceptual dimensions of speech and the contrastive functions of sounds within a linguistic system is largely maintained. The central problem in Turkish is therefore not the structure of its sound system but inconsistent term-concept mapping. The article recommends transparent equivalents compatible with international terminology, descriptions grounded in IPA and acoustic evidence, and teaching materials organized according to educational level.

Anahtar Kelimeler

• Fonetics
• Fonology
• Terminology
• International Phoneic Alphabet

Kaynakça

1. Aksan, D. (1995). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Aksan, D. vd. (1978). Türkiye Türkçesi Gelişmeli Sesbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales [CNRTL]. (2012). Phonétique; Phonologie. CNRTL web sitesinden 29 Temmuz 2026 tarihinde https://www.cnrtl.fr/definition/phon%C3%A9tique ve https://www.cnrtl.fr/definition/phonologie adreslerinden erişildi.
4. Chybras, Y. (2024). Phonetics and phonology of sound perception in a changing system. Crossroads: A Journal of English Studies, 45, 129-138.
5. Comrie, B. (2018). Russian. B. Comrie (ed.) içinde, The World's Major Languages (3. bs., s. 282-297). London ve New York: Routledge.
6. Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics (6. bs.). Malden: Wiley-Blackwell.
7. Davutoğlu, A. Y. (2010). Standart Türkçedeki Ünlülerin Akustik Analizi ve Fonetik Altyapı, Yayımlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Duanmu, S. (2007). The Phonology of Standard Chinese (2. bs.). Oxford: Oxford University Press.

9. Dudenredaktion. (2026). Phonetik; Phonologie. Duden Online-Wörterbuch web sitesinden 29 Temmuz 2026 tarihinde https://www.duden.de/rechtschreibung/Phonetik ve https://www.duden.de/rechtschreibung/Phonologie adreslerinden erişildi.
10. Gemalmaz, E. (2010). Türkçenin Derin Yapısı. Ankara: Belen Ofset.
11. Hayes, B. (2009). Introductory Phonology. Malden: Wiley-Blackwell.
12. Hyman, L. M. ve Plank, F. (ed.) (2018). Phonological Typology. Berlin/Boston: De Gruyter Mouton.
13. İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy, S. (2019). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
14. Karaağaç, G. (2015). Türkçenin Ses Bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
15. Karademir, F. (2012). Türkçe Ses Bilgisindeki Terim ve Tasnif Kargaşası Üzerine. VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri, 20-25 Ekim 2008, 2545-2563. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Kaye, A. S. (2018). Arabic. B. Comrie (ed.) içinde, The World's Major Languages (3. bs., s. 577-594). London ve New York: Routledge.
17. Korkmaz, Z. (2021). Türkiye Türkçesinin Ses Bilgisi Üzerine Notlar. Türk Dili, Şubat 2021, 4-13.
18. Kıran, Z. ve Eziler Kıran, A. (2000). Dilbilime Giriş. Ankara: Seçkin Yayınları.
19. Labrune, L. (2012). The Phonology of Japanese. Oxford: Oxford University Press.
20. Li, C. N. ve Thompson, S. A. (2018). Chinese. B. Comrie (ed.) içinde, The World's Major Languages (3. bs., s. 721-741). London ve New York: Routledge.
21. Makaroğlu, E. (2020). Kuramsal ve Uygulamalı Sesbilim Kavramlar-Terimler. İ. P. Uzun (ed.) içinde. Ankara: Seçkin Yayınları.
22. Real Academia Española ve Asociación de Academias de la Lengua Española [RAE-ASALE]. (2024). Fonología. Diccionario de la lengua española web sitesinden 29 Temmuz 2026 tarihinde https://dle.rae.es/fonolog%C3%ADa adresinden erişildi.
23. Shibatani, M. (2018). Japanese. B. Comrie (ed.) içinde, The World's Major Languages (3. bs., s. 760-782). London ve New York: Routledge.
24. Timberlake, A. (2004). A Reference Grammar of Russian. Cambridge: Cambridge University Press.
25. Topbaş, S. ve Kopkallı, H. (1994). Sesbilim ve Sesbilgisi Terimleri Üzerine. Dilbilim Araştırmaları, 310-322.
26. Treccani. (t.y.). Fonetica. Treccani web sitesinden 29 Temmuz 2026 tarihinde https://www.treccani.it/enciclopedia/fonetica/ adresinden erişildi.
27. Üçok, N. (2007). Genel Fonetik: Ana Çizgileri. İstanbul: Multilingual.
28. Vural, H. ve Böler, T. (2012). Ses ve Şekil Bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
29. Watson, J. C. E. (2002). The Phonology and Morphology of Arabic. Oxford: Oxford University Press.