Commentary of Hadith in Republican Türkiye: A Case Study of Ali Yardım

Year 2025, Issue: 62, 283 - 302, 30.12.2025

Fatih Muhammet Yüksel

https://doi.org/10.21054/deuifd.1746040

https://izlik.org/JA22DR43FP

Abstract

This study examines The Shamāʾil of Our Prophet, a translation and commentary by Ali Yardım (d. 2006), a prominent figure of academic hadith scholarship in Republican Türkiye, within the scope of traditional hadith commentary. In recent years, hadith studies in the Republican era have increasingly been framed in academic terms. Nonetheless, efforts to translate and interpret hadiths -central to understanding prophetic traditions- have been ongoing since the foundation of the Republic. The translation and commentary of the al-Tajrid al-Sarih by Babanzâde Ahmed Naim (d. 1934) and Kâmil Miras (d. 1957) stands as the earliest example of such works. Yardım’s contribution represents a contemporary continuation of this lineage. Accordingly, a need was felt to conduct a study on Ali Yardım’s approach to hadith commentary. His commentary draws on both traditional methodology and Anatolia’s intellectual heritage. The scarcity of scholarly analysis on Yardım -aside from brief obituaries and a critique by Abdullah Aydınlı- further underscores the need for comprehensive research into his works. Within this framework, as a result of this study -conducted using the literature review method and regarded as original and distinctive- it has been concluded that in the aforementioned work of Ali Yardım, which bears unique characteristics, he developed and integrated the exegetical approach inherited from tradition through a modern methodological lens.

Keywords

Hadith , Commentary , Classical Commentary , Ali Yardım , Shamāil

Cumhuriyet Türkiyesi’nde Hadis Şerhçiliği: Ali Yardım Özelinde Bir İnceleme

https://izlik.org/JA22DR43FP

Abstract

Bu araştırmada Cumhuriyet Türkiyesi’nin yetiştirdiği isimlerden ve akademik hadisçiliğin önemli simalarından olan Ali Yardım’ın (öl. 2006) Peygamberimiz’in Şemâili adlı çeviri ve şerh çalışması geleneksel manadaki hadis şerhçiliği özelinde incelenmiştir. Cumhuriyet dönemi hadis çalışmaları son dönemlerde ağırlığını akademik etütler özelinde hissettirmektedir. Ne var ki ülkemizin kuruluşundan itibaren hadislerin tercümesi ve şerhi yani bizzat hadisi anlama ve yorumlama bağlamındaki çalışmalar hiç eksik olmamıştır. Babanzâde Ahmed Naim (öl. 1934) ve Kâmil Miras’ın (öl. 1957) gerçekleştirdiği Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi bu çalışmaların ilk ürünü sayılabilir. Ali Yardım’ın mezkûr çalışması ise bu silsilenin günceldeki devamı niteliğindedir. Bu vesileyle şerhçiliği hakkında bir inceleme yapma ihtiyacı hissedilmiştir. O, tercüme ve şerh faaliyetini geleneksel şerh mantığı ve Anadolu’nun irfan birikimini merkeze alarak beslemiştir. Ayrıca Yardım hakkında kimi dergilerin “vefeyât” bölümlerindeki anma yazıları ve Abdullah Aydınlı’nın bir kritiği hâricinde herhangi bir tetkik tespit edilememesi eserleri üzerine yapılacak sair incelemelerin önemini bir kat daha arttırmaktadır. Bu çerçevede özgün ve orijinal olduğunu düşündüğümüz ve literatür tarama yöntemini kullandığımız bu araştırmanın neticesinde Ali Yardım’ın nevʻi şahsına münhasır mezkûr çalışmasında gelenekten tevarüs edilen şerhçilik yaklaşımını modern bir usulle harmanladığı ve geliştirdiği sonucuna varılmıştır.

Keywords

Hadis , Şerh , Klasik Şerh , Ali Yardım , Şemâil

References

• Aclûnî, İsmail b. Muhammed el-. Keşfü’l-hafâ müzîlü’l-ilbâs ammeştühira mine’l-ehâdîs alâ elsineti’n-nâs. thk. Muhammed Abdülaziz el-Hâlidî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 4. Basım, 1439/2018.
• Ahatlı, Erdinç. “Cumhuriyet Dönemi Hadis Şerhçiliği Bibliyografyası”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11/21 (2013), 201-270.
• Ahatlı, Erdinç. “Cumhuriyet Dönemi Türkçe Hadis Şerhlerine Dair Bazı Mülâhazalar -Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve Dârimî Şerhleri Üzerine Bir Analiz-”. Hadis Tetkikleri Dergisi 6/2 (2008), 7-30.
• Ahatlı, Erdinç. “Klasik ve Cumhuriyet Dönemi Hadis Şerhçiliği: Şekil ve Muhteva Açısından Bir Mukâyese”. İslam ve Klasik. ed. Sami Erdem. İstanbul: Klasik Yayınları, 2008, 39-52.
• Ahatlı, Erdinç. “Türkiye’de Hadisi Anlama Çalışmaları: Ahmed Davudoğlu ve Müslim Şerhi Örneği”. Hadis Tetkikleri Dergisi 3/1 (2005), 73-89.
• Akgün, Hüseyin. “Kadının Kaburga Kemiğinden Yaratılma Meselesi (Rivâyetlerin Aslu’l-Hadîs ve Hadis Rivâyet Coğrafyası Açısından Ele Alınması)”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 19/2 (2019), 323-338. https://doi.org/10.33415/daad.585831
• Akyüz, Hüseyin. Hadis I. ed. Bülent Akot. Ankara: Gazi Kitabevi, 2020.
• Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2011.
• Aydınlı, Abdullah. Hadis Yazıları. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
• Bağcı, H. Musa. “Hz. Peygamber’in Görevleri”. Kur’an Sünnet İlişkisi Kur’an’da Risâlet ve Sünnet’in Teşriî Değeri. ed. Bünyamin Erul. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2020.
• Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit el-Bağdâdî Hatîb el-. el-Câmi‘ li-ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘. thk. Ebû Abdillâh Ahmed b. İbrahim b. Ebi’l-Ayneyn. Mısır: Dâru’l-Lü’lüe, 1440/2019.
• Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit el-Bağdâdî Hatîb el-. el-Kifâye fî ma‘rifeti usûli ‘ilmi’r-rivâye. thk. Mâhir Yâsîn el-Fahl. Demmam: Dâru İbni’l-Cevzî, 2. Basım, 1435/2014.
• Bakkal, Ali. “Kadının Kaburga Kemiğinden Yaratıldığını Belirten Rivayetler Hakkında Bir Değerlendirme”. İlahiyat Akademi: Altı Aylık Uluslararası Akademik Araştırma Dergisi 18 (2023), 53-85. https://doi.org/10.52886/ilak.1341494
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-. el-Câmi‘u’s-sahîh. Dımaşk: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 3. Basım, 1436/2015.
• Çakın, Kâmil. Hadis İnkârcıları. Ankara: Seba Yayınları, 1998.
• Doğan, Yusuf. “Hz. Peygamber ve Mizah”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Aralık 2004), 191-203.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. Dımaşk: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 1434/2013.
• Eco, Umberto. Yorum ve Aşırı Yorum. çev. Kemal Atakay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, ts.
• Engin, Sezai. Hadis Şerh Geleneğinde Hâşiye ve Taʻlîkalar. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2. Basım, 2021.
• Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 6. Basım, 2016.
• Erkaya, Musa. “Bir Eğitimci Olarak Hz. Peygamber (s.a.v.)’in Mizah Anlayışı”. Turkish Studies: Comparative Religious Studies 14/1 (2019), 141-161. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.15063
• Fayda, Mustafa. “Prof. Dr. Ali Yardım (1939 - 2 Ocak 2006)”. M.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/27 (2004), 179-183.
• Günay, Vehbi. “Prof. Dr. Ali Yardım (1939-2006)”. Tarih İncelemeleri Dergisi 21/2 (2006), 259-274.
• ‘Irâkî, Ebü’l-Fazl Abdürrahîm b. el-Hüseyn b. Abdirrahmân el-. et-Takyîd ve’l-îzâh limâ utlika ve uğlika min kitâbi’bni’s-Salâh. thk. Üsâme b. Abdillâh Hayyât. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 4. Basım, 1435/2014.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. Dımaşk: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 1434/2013.
• İbn Sa‘d. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdır, 1388/1968.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. ‘Ulûmu’l-hadîs. thk. Nûruddîn ‘Itr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 30. Basım, 1419/1998.
• Kara, İsmail. İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2. Basım, 2013.
• Karadâvî, Yûsuf el-. el-Helâl ve’l-harâm fi’l-İslâm. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 13. Basım, 1400/1980.
• Karagözoğlu, Mustafa Macit. “Hadis Şerhine Panoramik Bir Bakış”. Hadis Şerh Literatürü I. ed. Mustafa Macit Karagözoğlu. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020.
• Kevserî, Muhammed Zâhid el-. Hanefî Mezhebinde Fıkıh ve Hadis. çev. Fatih Muhammet Yüksel. İstanbul: Rıhle Kitap, 2. Basım, 2023.
• Kılıç, Sadık. “Kadın Erkeğin Kaburga Kemiğine İndirgenecek İkincil Bir Fenomen Değildir!...”. EKEV Akademi Dergisi -Sosyal Bilimler- 10/27 (2006), 1-20.
• Koçkuzu, Ali Osman. “Ebü’t-Tufeyl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/346. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Koçyiğit, Talat. Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: Rehber Yayıncılık, 1992.
• Köktaş, Yavuz. Güncel Hadîs Yorum ve Tartışmaları. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2010.
• Kutlay, Halil İbrahim. Hadiste Sened Tenkidi. İstanbul: Elif Yayınları, 2015.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Neysâbûrî. el-Müsnedü’s-sahîh. Dımaşk: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2. Basım, 1436/2015.
• Osmânî, Muhammed Takî. Sünnetin Değeri ve Bağlayıcılığı. çev. Mehmet Özşenel. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2015.
• Özaydın, Abdülkerim. “Asr-ı Saâdet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/501-502. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Palabıyık, Abdülkadir. “Mevlana ve Hadis Şerhi: Mesnevî’nin I. Cildinde Başlık Olarak Yer Alan Hadisler Bağlamında Bir Değerlendirme”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 24 (2006), 3-23.
• Polat, Selahattin. Mürsel Hadisler ve Delil Olma Yönünden Değeri. Ankara: TDV Yayınları, 2. Basım, 2010.
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa et-. eş-Şemâilü’l-Muhammediyye. thk. Abdülmecîd Ta‘me el-Halebî. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 8. Basım, 1433/2012.
• Topgül, Muhammed Enes. Muhaddislere Rehber Hatîb el-Bağdadî ve el-Camiʻ Adlı Eseri. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2025.
• Toprak, Mehmet Sait. “Prof. Dr. Ali Yardım (1939/2 Ocak 2006)”. Hadis Tetkikleri Dergisi 4/1 (2006), 217-224.
• Türcan, Zişan. Hadis Şerh Geleneği Doğuşu, Gelişimi ve Dönüşümü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Yardım, Ali. Hadîs I. İstanbul: Damla Yayınevi, 2012.
• Yardım, Ali. Hadîs II. İstanbul: Damla Yayınevi, 2012.
• Yardım, Ali. Hadîs Kıvılcımları Şihâb’ül-Ahbâr Tercümesi. İstanbul: Damla Yayınevi, 3. Basım, 2016.
• Yardım, Ali. İslâm’da Altın Yüzük Kullanımı. İstanbul: Damla Yayınevi, 1998.
• Yardım, Ali. Mesnevî Hadîsleri. İstanbul: Damla Yayınevi, 2008.
• Yardım, Ali. “Peygamber Efendimiz’in Şiir ve Şâirlere Karşı Tutumu,”. Kubbealtı Akademi Mecmuası 12/4 (1983), 13-19.
• Yardım, Ali. Peygamberimiz’in Şemâili. İstanbul: Damla Yayınevi, 13. Basım, 2017.
• Yıldırım, Enbiya. Peygamberimiz ve Arkadaşlarının Hayatında Şaka. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2021.
• Yücel, Ahmet. Hadis Usûlü. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 29. Basım, 2017.
• Yücel, Ekrem. “Günümüz Hadis Çalışmaları”. Hadis Tarihi. ed. Muhammet Yılmaz - Şemseddin Kırış. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 2019.
• Yücel, Ekrem. “Osman b. Musa Eskişehrî’nin Hacamat Risalesi ve Hadis Kullanımı”. Toplum Bilimleri Dergisi 28/28 (2020), 273-309. https://doi.org/10.29228/tbd.2007.44230
• Yücel, Ekrem - Yüksel, Fatih Muhammet. “Te’vîlâtü’l-Kur’ân Tercümesi Üzerine”. The Journal of Academic Social Sciences 107 (2020), 168-184. https://doi.org/10.29228/ASOS.44910