Tarihsel Arka Planlı Yüzyıl Okumaları -II: Ömer Nasuhi Bilmen’in Büyük Tefsir Tarihi/Tabakâtü’l-Müfessirîn Adlı Eserinin Dört, Beş ve Altıncı Tabakası

Year 2025, Issue: 62, 73 - 98, 30.12.2025

Mustafa Kılıçaslan , Bilal Deliser

https://doi.org/10.21054/deuifd.1748376

https://izlik.org/JA88HU63RK

Abstract

Tefsir ilmi, Kur’ân’ın nazil olduğu tarihsel ve kültürel bağlamdan, dilbilimsel inceliklerine, hükümlerinden hikmetlerine kadar geniş bir yelpazede derinleşerek kendi içerisinde farklı ekoller ve yaklaşımlarla gelişen, daha sonra kelâm, felsefe, tasavvuf, mantık gibi disiplinlerle zenginleşen çok katmanlı hermenötik bir geleneği ifade etmektedir. Ömer Nasuhi Bilmen’in (ö. 1971) Tabakâtü’l-müfessirîn başlıklı eseri söz konusu gelenek için güçlü bir çerçeve sunmaktadır. Tefsir tarihçiliği, bu bağlamda sadece birey merkezli bir anlatıya dayanmakla kalmayıp, aynı zamanda kurumsal, sosyolojik, tarihsel ve kültürel temsillerin analizini yansıtmaktadır. Bu çalışma Bilmen’in Tabakâtü’l-müfessirîn eserindeki dört, beş ve altıncı tabakalara hâkim olan tefsir temayüllerini ve hareketlerini multidimensional bir perspektifle değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, Bilmen’in doğrudan açıklamadığı fakat aktarımlarıyla işaret ettiği tarihsel, sosyo-politik ve ilmî bağlamlar ilgili literatür üzerinden desteklenerek ifade edilmekte; böylece eserde sezilen entelektüel temalar tarihsel bir okuma zemini üzerinde yeniden anlamlandırılmaktadır. Bilmen’in tabakalara ilişkin anlatımı merkezde tutulmakla birlikte onun doğrudan açıklamadığı bazı tarihsel ve ilmî arka planlar destekleyici kaynaklarla tamamlanarak yorumlanmaktadır.

Keywords

Tefsir , Tarih , Tabakât , Tefsir Tarihi , Ömer Nasuhi Bilmen

Century Readings with A Historical Background – II: The Fourth, Fifth and Sixth Layers of Ömer Nasuhi Bilmen’s Work Called The Great History of Commentary/Tabaqatu’l-Mufassirin

https://izlik.org/JA88HU63RK

Abstract

The science of tafsir represents a multilayered hermeneutic tradition that has deepened across a wide spectrum, from the historical and cultural context in which the Quran was revealed to its linguistic subtleties, rulings, and wisdom. It has developed within itself through diverse schools and approaches, and has subsequently been enriched by disciplines such as theology, philosophy, Sufism, and logic. Ömer Nasuhi Bilmen’s (d. 1971) work Tabaqat al-Mufassirin provides a powerful framework for this tradition. Tafsir historiography, in this context, not only relies on an individual-centered narrative but also reflects the analysis of institutional, sociological, historical, and cultural representations. This study aims to evaluate the tafsir tendencies and movements that dominate the fourth, fifth, and sixth layers of Bilmen’s work Tabaqat al-Mufassirin from a multidimensional perspective. In this study, the historical, socio-political, and scientific contexts that Bilmen does not directly explain but rather points to through his accounts are explained with support from literature; thus, the intellectual themes are reinterpreted through a historical reading. While Bilmen’s remains central, some historical and scientific backgrounds that he does not directly explain are complemented by supporting sources and interpreted.

Keywords

Tafsir , History , Tabaqat , History of Tafsir , Ömer Nasuhi Bilmen

References

• Ateş, Süleyman. İşarî Tefsir Okulu. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1974.
• Bauer, Thomas. Neden İslam’ın Orta Çağı Yoktu?. çev. Hülya Yavuz Akçay. İstanbul: Runik Kitap Yayıncılık, 2018.
• Bezer, Gülay Öğün. “Tuğteginliler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/349-351. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Bezer, Gülay Öğün. “Zengîler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/268-272. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi/Tabakātü’l-Müfessirīn. 2 Cilt. İstanbul: Semerkand Yayınevi, 2014.
• Cerrahoğlu, İsmail. “Câmi‘u‘l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/105-107. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Fecr Yayınevi, 2018.
• Cevziyye, İbn Kayyim. İʿlâmü’l-muvakkıʿîn ʿan rabbi’l-ʿâlemîn. thk. Muhammed Ecmel el-Islahî. 6 Cilt. Lübnan: Dâru İbn Hazm, 2019.
• Çalışkan, İsmail. “Tefsir Tarihi Tasavvurunda Kuruluş Dönemine İlişkin Problematik Noktalar”. Tefsir Tarihi Yazımı Sempozyumu. ed. Mustafa Karagöz. Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
• Çalışkan, İsmail. Siyasal Tefsirin Oluşum Süreci. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2012.
• Deliser, Bilal. “Tarihsel Arka Planlı Yüzyıl Okumaları -I: Ömer Nasuhi Bilmen’in Büyük Tefsir Tarihi/Tabakatü’l-Müfessirîn Adlı Eserinin İlk Üç Tabakası”. Apjir 7/3 (2023), 298-329.
• Deliser, Bilal. “Hicrî VIII. Asra Kadar Kur’ân İlimleri, el-Burhan’ın Yazılış Amacı ve Yöntembilim Oluşturma Çabaları Üzerine”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/9 (2016), 1-23.
• Demirkent, Işın. “Haçlılar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/525-546. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. Söylem ve Yorum. çev. Muhammed Coşkun. İstanbul: Mana Yayınları, 2015.
• Hamevî, Yâkut. Mu’cemu’l-buldân. 10 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-Saâde, 1906.
• İbn Haldûn. Mukaddime İbn Haldûn. thk. Abdullah Muhammed Derviş. 2 Cilt. Dimaşk: Dâru Yu’reb, 2004.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. 2 Cilt. Lübnan: Beytü’l-Efkâri’d-Düveliyye, 2004.
• İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târih. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
• İbnül-Cevzî, Ebü’l-Ferec. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. 19 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
• İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. Lübnan: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
• Kandemir, M. Yaşar. “Nesâî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/563-565. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Kaya, Mahmut. “Dârulhikme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/537-538. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Kaya, Mahmut. “İşrâkıyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/438-439. İstanbul: TDV Yayınları, 2001. Köprülü, M. Fuad - Barthold, W. İslâm Medeniyeti Tarihi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 6. Basım, 1984. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ lî ahkâmi’l-Kur’ân. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
• Makrîzî, Takıyyüddin. el-Mevâ'iz ve’l-i‘tibâr bi zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. thk. Ahmed İbrahim el-Mansur. 3 Cilt. Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 2019.