İnkılâp Gazetesi’nin Perspektifinden Serbest Cumhuriyet Fırkası

Abstract

Atatürk döneminde çok partili yaşama geçiş denemesi olarak Türk siyasal yaşamında yer eden Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF)’nın kuruluşu ve faaliyetleri, erken Cumhuriyet döneminin özgün bir kesitini oluşturmaktadır. Bu kısa ama önemli deneyimi, arşiv belgelerinin yanı sıra dönemin tanıklarının kaleme aldığı anılardan ve gazetelerden izlemek mümkündür. Bu makalede Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF)’na yakınlığıyla dikkat çeken İnkılâp gazetesinin haber ve köşe yazıları üzerinden, SCF’nin sözcülüğünü üstlenen Yarın gazetesi ile yaşanan polemikler, Fethi Bey’in olaylı Ege gezisi, 1930 Belediye Seçimleri, SCF’nin feshi ve sonrasında yaşananlar, aynı günlerde CHF içerisinde yaşanan gelişmeler ele alınmıştır. İlk günden itibaren SCF’nin sözcülüğünü üstlenen Yarın gazetesi ve gazetenin sahibi Arif Oruç ile mücadeleye girişen İnkılâp gazetesi, SCF lideri Fethi Bey’i de hedef almaktan geri durmamıştır. Özellikle Fethi Bey’in olaylı Ege gezisi sürecinde çok sert bir yayın politikası benimseyen gazete, bu tutumunu 1930 Belediye Seçimleri’nde de sürdürmüştür. CHF’nin siyasal söyleminin şekillenmesinde etkileri de olan İnkılâp gazetesinin haberleri ve köşe yazıları, CHF bakış açısıyla dönemi şekillendiren gelişmelerin ve kişilerin nasıl algılandığının, yorumlandığının ve hangi argümanlarla siyaset yapıldığının önemli ipuçlarını içermektedir.

Keywords

• Cumhuriyet Halk Fırkası
• Serbest Cumhuriyet Fırkası
• İnkılâp Gazetesi
• Tek-Parti Dönemi
• 1930 Belediye Seçimi
• Fethi Okyar.

The Free Republican Party from the Perspective of İnkılâp Newspaper

Abstract

The establishment and activities of the Liberal Republican Party (Serbest Cumhuriyet Fırkası, SCF), which marked an early attempt at transitioning to a multi-party system during Atatürk’s era, constitute a distinctive episode in Turkiye’s political history. This brief yet significant experiment can be traced not only through archival documents but also through the memoirs of contemporaries and the press of the period. This article examines developments through the lens of İnkılâp newspaper— known for its proximity to the Republican People’s Party (Cumhuriyet Halk Fırkası, CHF)—focusing on its polemics with Yarın newspaper, which assumed the role of SCF’s mouthpiece. The analysis covers the contentious Aegean tour of Fethi Bey, the 1930 municipal elections, the dissolution of SCF, and subsequent events, alongside parallel developments within CHF itself. From the very outset, Yarın newspaper, under the ownership of Arif Oruç, positioned itself as the spokesperson of SCF, prompting İnkılâp to engage in a sustained struggle against both the paper and SCF leader Fethi Bey. Particularly during Fethi Bey’s tumultuous Aegean tour, İnkılâp adopted an uncompromising editorial stance, which it continued throughout the 1930 municipal elections. The news reports and opinion columns of İnkılâp not only reveal the contours of CHF’s political discourse but also provide valuable insights into how contemporary developments and figures were perceived, interpreted, and contested, as well as the rhetorical strategies employed in the political arena.

Keywords

• Republican People’s Party
• Free Republican Party
• İnkılâp Newspaper
• One-Party Era
• 1930 Municipal Election
• Fethi Okyar.

References

1. 1. Arşiv Kaynakları
2. Devlet Arşivleri Başkanlığı:
3. BCA, 030-10-82-336-29
4. BCA. 490-01-1-4-14
5. BCA. 490-01-63-240-3
6. 2. Araştırma Eserler
7. Ağaoğlu, Ahmet, Serbest Fırka Hatıraları, İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
8. Avşar, Abdülhamit, Serbest Cumhuriyet Fırkası, Ankara: Maarif Mektepleri, 2018.

9. Balkaya, İhsan Sabri, Ali Fethi Okyar, Ankara: ATAM Yayınları, 2021.
10. Balkaya, İhsan Sabri, 1930 Sonun Başlangıcı, Ankara: Berikan Yayınevi, 2016.
11. Emrence, Cem, 99 Günlük Muhalefet Serbest Cumhuriyet Fırkası, İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
12. Gülen, Ahmet, Kronolojik Serbest Cumhuriyet Fırkası Tarihi, Ankara: Berikan Yayınevi, 2022.
13. İnönü, İsmet, Defterler, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
14. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, İstanbul: İletişim Yayınları, 1984.
15. Koçak Cemil, Belgelerle İktidar ve Serbest Cumhuriyet Fırkası, İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
16. Naskali, Emine Gürsoy, Celal Bayar Arşivinden Serbest Fırka Anıları, İstanbul: Doğan Kitap, 2015.
17. Okyar, Osman – Seyitdanlıoğlu, Mehmet, Fethi Okyar’ın Anıları: Atatürk, Okyar ve Çok Partili Türkiye, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1997.
18. Öz, Eyüp, Serbest Cumhuriyet Fırkası ve Muhalif Ege, İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.
19. Tunçay, Mete, Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek-Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931), Ankara: Yurt Yayınları, 1981.
20. Sertel, Zekeriya, Hatırladıklarım, İstanbul: Can Yayınları, 2015.
21. Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, Cilt 3 (1922-1944), İstanbul: Yenilik Basımevi, 1970.
22. Yetkin, Çetin, Serbest Cumhuriyet Fırkası, İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 1997.
23. Ali Naci, “Anarşi”, İnkılâp, 9 Teşrinievvel 1930.
24. Ali Naci, “Başvekillik İhtirası”, İnkılap, 7 Kanunuevvel 1930.
25. Ali Naci, “Bizim Fırkanın Acınacak Hali”, İnkılâp, 25 Teşrinisani 1930.
26. Ali Naci, “Gazi Mustafa Kemal Milli Bir Mefhumdur!”, İnkılâp, 17 Teşrinievvel 1930.
27. Ali Naci, “Halk Muztariptir!”, İnkılâp, 24 Teşrinisani 1930.
28. Ali Naci, “İhtilal daha başka türlü nasıl olur?” İnkılâp, 16 Teşrinievvel 1930.
29. Ali Naci, “İzmir Tezahürü”, İnkılâp, 6 Eylül 1930.
30. Ali Naci, “Meşhur Nutuk”, İnkılâp, 9 Eylül 1930.
31. Ali Naci, “Meşrutiyet Hortluyor!”, İnkılâp, 12 Teşrinievvel 1930.
32. Ali Naci, “Nereye Gidiyoruz?”, İnkılâp, 11 Teşrinievvel 1930.
33. Ali Naci, “Ucubenin Ölümü!”, İnkılâp, 20 Teşrinisani 1930.
34. Ali Naci,“Rusyada nasıl bir komünizm, İtalyada nasıl bir faşizm varsa bizde de bir Kemalizm olmalıdır”, İnkılâp, 2 Kanunuevvel 1930., Rıfat N.,
35. “1930 Seçimleri ve Serbest Fırka’nın Azınlık Adayları”, Tarih ve Toplum Dergisi, 167, (1997): 25-34.
36. Bali, Rıfat N., “1930 Seçimleri ve Serbest Fırka’nın Azınlık Adayları”, Tarih ve Toplum Dergisi, 167, (1997): 25-34.
37. Balkaya, İhsan Sabri, “1930 Antalya Belediye Seçimleri ve Yansımaları”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (2018): 22/2: 1075-1091 https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/494422.
38. Gülen, Ahmet, “1930 İstanbul Belediye Seçimleri”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 39 /107, (2023): 177-210. https://doi.org/10.33419/ aamd.1301518
39. Gülen, Ahmet, “Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki Faaliyetleri”, TBMM’nin Açılışının 100. Yılı: Osmanlı’dan Cumhuriyete Türkiye’de Demokrasi Sempozyumu Cilt 1, (Ankara: ATAM Yayınları, 2021).
40. Selçuk, Fatih, “Ahenk Gazetesi Başyazarı Mehmet Şevki Ertuğrul’un Serbest Fırka Hatıratı ve Tek Parti Dönemine Dair Düşündürdükleri”, Belgi Dergisi, 29 (2025): 161-193.
41. Selçuk, Fatih, Fatih Selçuk, “Serbest Cumhuriyet Fırkası Bibliyografyası”, Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi,10/1 (2025): 996- 1053.
42. Tunçay, Mete, “CHF’nin 1927 Kurultayının Öncesinde Toplanan İl Kongreleri” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 36/1, (2015).
43. Yakup Kadri, “Bu muydu?”, İnkılâp, 8 Eylül 1930.
44. Yakup Kadri, “Cümhuriyet Halk Fırkası”, İnkılâp, 2 Eylül 1930.
45. Yakup Kadri, “Fethi Beye Düşen Görev”, İnkılap, 4 Eylül 1930.
46. Yakup Kadri, “Hürriyet İsteriz!”, İnkılap, 18 Eylül 1930.
47. Yakup Kadri, “İki Lider Arasında”, İnkılâp, 5 Eylül 1930.
48. Yakup Kadri, “İsmet Paşaya Açık Mektup”, İnkılâp, 30 Ağustos 1930.
49. Yakup Kadri, “Sağ, Sol”, İnkılâp, 3 Eylül 1930.
50. Yakup Kadri, “Zavallı Fethi Bey”, İnkılâp, 7 Eylül 1930.
51. Yıldız, Aytaç, “Erken Cumhuriyet Döneminde Siyasal Muhalefet ve Eleştiri: Yarın’ı Okumak”, Tek Parti Döneminde Basın ve Basın Özgürlüğü içinde, ed. Ahmet Kızılkaya, 45-68. Ankara: Gazi Kitabevi, 2022.