George Tarabishi’s Approach to the Qur’an-Centric Understanding of Islam

Year 2025, Volume: 8 Issue: 2, 317 - 343, 31.12.2025

Davut Tekin

https://doi.org/10.47145/dinbil.1759960

Abstract

In the late nineteenth century, intellectual movements centered in the Indian subcontinent and Egypt ignited a profound transformation within Islamic thought. In this context, the discourse of a “Qur’an-centric Islam,” or more commonly the “Islam of the Qur’an,” emerged as a major subject of debate among modern Muslim intellectuals. This discourse reopened the long-standing question of the authority of hadith and sunnah, which had been regarded as absolute authority in the classical period, and thus led to significant shifts not only in theology but also in the fields of epistemology and methodology. The Qur’an-centric approach positions the Qur’an as the sole and primary source of religious authority, while assigning to hadith and historical interpretation a secondary or contextual explanatory role. This intellectual tendency cannot be understood apart from the rise of rationalist and critical currents that have shaped modern Islamic thought. This study systematically examines George Tarabishi’s (d. 2016) approach to the relationship between the Qur’an and the Sunnah within the framework of historical background, philosophical foundations, and the methodological principles of uṣūl al-fiqh. It critically evaluates both the possibilities and the limitations of the Qur’an-centric discourse. The discussion revolves around the intellectual exchange between two major Arab thinkers -Muḥammad ‘Ābid al-Jābirī (d. 2010) and George Tarabishi- which began in newspaper articles and later evolved into independent polemical treatises. Tarabishi himself acknowledges that his encounter with the cultural and intellectual heritage of the Islamic world -particularly that of his homeland Syria and the broader Muslim tradition- was initially inspired by al-Jābirī, even though he later developed a sharp critique of him. The article analyzes Tarabishi’s theological and theoretical arguments through an integrated approach. Among his noteworthy analyses is his evaluation of Mālik b. Anas. According to Tarabishi, Mālik, when faced with an apparent conflict between the Qur’an and a hadith, did not attempt to reconcile the two but often gave precedence to the Qur’an, preferring reasoned judgment (tarjīḥ) over harmonization (taʾlīf). Tarabishi interprets this stance as a form of “relative intellectual freedom.” However, he argues that this freedom did not achieve systematic or theoretical consolidation and was soon replaced by hadith-centered paradigms. In his work Min Islām al-Qurʾān ilā Islām al-Ḥadīth (“From Qur’anic Islam to Hadithic Islam”), Tarabishi offers a critical reading of the religious epistemology institutionalized by al-Shāfiʿī, whom he views as the architect of a hadith-centered religious order and attempts at an epistemological reconstruction that accepts the Quran as the absolute reference. Tarabishi contends that al-Shāfiʿī not only subordinated the Sunnah to the Qur’an but elevated it to the rank of divine revelation, thereby systematizing the idea that the Sunnah could even abrogate the Qur’an itself. This expansion of the concept of revelation opened the way for a transmission-based religious knowledge system, narrowing the space for reasoned reflection and interpretive Shafi'i's approach later served as a scholarly and institutional triumph for the Ahl al-Hadith; consequently, narration-based epistomology almost completely eclipsed Quran-centered interpretation. For Tarabishi, al-Shāfiʿī’s synthesis was the beginning of the epistemological priority given to narration/ transmission (riwāyah) and imitation (taqlīd), rather than reason (ʿaql) and interpretation (taʾwīl) in the development of Islamic thought.

Keywords

Hadith , Qur’an-Centric Islam , George Tarabishi , Muḥammad ‘Ābid al-Jābirī , Islamic Thought

Kur’ân Merkezli İslâm Anlayışı Üzerine George Tarâbîşî’nin Yaklaşımı

Abstract

19. yüzyılın sonlarında, özellikle Hint alt kıtası ve Mısır merkezli entelektüel hareketlilik, İslâm düşüncesinde köklü bir dönüşüm sürecinin fitilini ateşlemiş; bu süreçte “Kur’ân merkezli İslâm” veya yaygın kullanımıyla “Kur’ân İslâm’ı” söylemi, modern Müslüman zihinlerde derin bir tartışma alanı yaratmıştır. Bu söylem, klasik dönemde mutlak otorite olarak kabul edilen hadis ve sünnet anlayışını yeniden sorgulamaya açmış, bununla birlikte sadece epistemolojik ve metodolojik değil teolojik düzeyde de ciddi kırılmalara yol açmıştır. Kur’ân İslâm’ı yaklaşımı, Kur’ân’ı tek ve aslî referans noktası olarak kabul ederken, hadisleri ve tarihsel yorumları ikincil kaynaklar veya bağlamsal açıklamalar olarak konumlandırma eğilimindedir. Bu yaklaşım, modern dönemde yükselen rasyonalist ve eleştirel düşünce biçimlerinin İslâm düşüncesi üzerindeki etkilerinden bağımsız düşünülemez. Bu makalede, George Tarâbîşî’nin (ö. 2016) Kur’ân-sünnet ilişkisine dair yaklaşımı tarihsel arka plan, felsefî dayanaklar ve usûl-i fıkıh metodolojisi çerçevesinde sistematik biçimde incelenmiş; Kur’ân İslâm’ı söyleminin imkân ve sınırlılıkları eleştirel bir perspektifle değerlendirilmiştir. İncelemenin eksenini, ilk etapta gazete yazılarında başlayan ve sonrasında reddiye türü müstakil çalışmalara evrilen entelektüel tartışmalar oluşturmaktadır. Bu tartışmalar iki Arap düşünce insanı Muhammed Âbid el-Câbirî (ö. 2010) ve George Tarâbîşî arasında cereyan etmiştir. Tarâbîşî ilkin doğduğu toprakların (Suriye ve İslâm Dünyası) kültürel birikimini keşfetmiş ve kendi beyanıyla ona bu keşfi sağlayanın Muhammed Âbid el-Câbirî olduğunu ifade etmiştir. Çalışmada, Tarâbîşî’nin bu bağlamda ortaya koyduğu epistemolojik ve teolojik argümanlar bütüncül bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Tarâbîşî’nin dikkat çekici analizlerinden biri de Mâlik b. Enes’e dair değerlendirmesidir. Tarâbîşî’ye göre Mâlik, Kur’ân ile hadis arasında çelişki gördüğünde bu çelişkiyi uzlaştırma yönüne gitmemiş; çoğu zaman Kur’ân’ı öncelemiş ve rivâyetleri te’lif etmek yerine Kur’an merkezli yorumu tercih etmiştir. Onun, hadis karşısında Kur’ân merkezli bir tavır sergilemesi, Tarâbîşî açısından “göreceli bir özgürlük” olarak okunmuştur. Ancak bu özgürlük, sistematikleşmediği ve kuramsal bir temel kazanmadığı için sürdürülebilir olmamış, yerini kısa süre sonra gelen rivâyet merkezli paradigmalara bırakmıştır. George Tarâbîşî, Kur’ân İslâm’ından Hadis İslâm’ına adlı eserinde, Şâfiî ile kurumsallaşan hadis merkezli din anlayışını eleştirel bir zeminde tartışmakta ve Kur’ân’ı mutlak referans noktası kabul eden bir epistemolojik yeniden inşa çabası ortaya koymaktadır. Tarâbîşî’ye göre Şâfiî, yalnızca sünneti Kur’ân’a tabi kılmakla yetinmemiş; onu Kur’ân gibi bir vahiy formu olarak kabul ederek, sünnetin Kur’ân’ı neshedebileceği fikrini sistemleştirmiştir. Bu durum, vahiy kategorisinin genişletilerek rivâyet merkezli dinî bilgi üretiminin önünü açmış ve eleştirel aklın alanını daraltmıştır. Şâfiî’nin bu yaklaşımı, ilerleyen dönemlerde Ehl-i Hadîs’in ilmî ve kurumsal zaferiyle taçlanmış; rivâyete dayalı bilgi, Kur’ân merkezli yorumu neredeyse tümüyle gölgede bırakmıştır. Bu tarihsel zafer, Tarâbîşî’ye göre, İslâm düşüncesinde akıl ve te’vilin değil, rivâyet ve taklidin epistemolojik önceliğe yerleştirilmesinin başlangıç noktası olmuştur.

Keywords

Hadis , Kur’ân Merkezli İslâm , George Tarâbîşî , Muhammed Âbid el-Câbirî , İslâm Düşüncesi

References

• Abdürrezzâk b. Hemmâm, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi‘ es-San‘ânî. el-Musannef. thk. Habiburrahmân el-A’zami. 12 Cilt. Beyrut: el-Meclisü’l-İlmî, 2. Basım, 1983.
• Abuzaid, Samir. “Philosophers of the Arabs -George Tarabishi-”. arabphilosophers. Erişim 17 Eylül 2021. http://www.arabphilosophers.com/English/philosophers/contemporary/contemporary-names/Tarabishi/Tarabishi.htm
• Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfu’l-hafâ ve muzîlu’l-ilbâs ’amma iştehere mine’l-ehâdisi ’ala elsineti’n-nâs. thk. Muhammed Abdulaziz el-Halidî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şu‘ayb el-Arnaût - Âdil Mürşid. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2001.
• Ahmed Muhammed Şâkir, el-Bâʿisü’l-hasîs ilâ maʿrifeti ʿulûmi’l-hadîs. Beyrut: Dâru’l Kutubi’l İlmiye, Beyrut, ts.
• Alvânî, Tâhâ Câbir. İşkâliyyetu’t-teâmuli me’a’s-sünneti’n-Nebeviyye. Vincinya-Amerika Birleşik Devletleri: el-Ma’hadi’l-‘Alemî li’l-Fikri’l-İslâmî, 2014.
• Bakkal, Ali. “İmam Şâfiî’de Nesh Anlayışı”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1997), 109-132.
• Bayraktutar, Muammer. İmam Şâfi’i’nin Hadis Yorum Metodolojisi. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. Sahihu’l Buhârî. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yay, 3. Baskı, 1992.
• Câbirî, Muhammed Abid. Fehmu’l-Kur’an -Nüzul Sırasına Göre Hikmetli Kur’an’ın Anlaşılır Tefsiri-. çev. Muhammed Coşkun. 3 Cilt. İstanbul: Mana Yayınları, 2013.
• Canatan, Kadir. Kur’an’da Hz. Peygamber’e Sorulan 13 Soru. İstanbul: Beyan Yayınları, 1. Basım, 2005.
• Cassâs, Ahmed b. Ali er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. thk. Uceyl Câsim en-Neşemî. 4 Cilt. İstanbul: Mektebetu’l-İrşâd, 1. Basım, 1994.
• Çap, Sabri. Hadis ilminde Merfû-Mevkuf İlişkisi. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
• Çakın, Kâmil. “Hadisin Kur’an’a Arzı Meselesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34 (1993), 237-262.
• Dağdeviren, Alican. Kur’an-ı Kerim’de Sorular ve Cevaplar. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
• Dârekutnî, Ebu’l-Hasan Ali b. Ömer. Sunenu’d-Dârekutnî. thk. Şu‘ayb el-Arnaût - Hasan Abdu’l-Mun’im Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2004.
• Demirci, Muhsin. “Esbâbu’n-Nüzulün Kur’an Tefsirindeki Yeri”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11-12 (1994 1993), 7-25.
• Durmuş, Zülfikar. “İslam Düşüncesinde Resul-Nebi Ayrımı -Kur’an Bağlamında Eleştirel Bir Yaklaşım-,”. Diyanet İlmi Dergi 44/3 (2008), 49-72.
• Ebû Reyye, Mahmud. Şeyhu’l-Madira -Ebu Hureyre-. Beyrut: Müesseti’l-A’lemî li’l-Matbu’at, 4. Basım, 1993.
• Ebû Zehra, Muhammed. Ebu Hanife. çev. Osman Keskioğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2005.
• Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. İlahi Hitabın Tabiatı. çev. Mehmet Emin Maşalı. Ankara: Otto Yayınları, 3. Basım, 2013.
• Fahreddîn er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer. Mefâtihu’l-gayb -et-Tefsîru’l-kebîr-. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turâsi’l-‘Arabî, 1420.
• Gedük, Selim. “Kur’an’ın Mahiyeti Meselesi: Kitap mı Hitap mı?” e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 12/3 (Ağustos 2020), 906-932. https://doi.org/10.26791/sarkiat.725354
• Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed b. Alî Ebû Bekr. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2002.
• Irâkî, Ebu’l-Fazl Zeynüddîn Abdürrahîm b. el-Hüseyn b. Abdirrahmân, Fethu’l-muğîs bi-şerhi elfiyyeti’l-hadîs. thk. Ali Hüseyn Ali. Mısır: Mektebetu’s-Sünne, 2003.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Musannef. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1409.
• İbn Hacer el-Askalânî. Ahmed b. Ali b. Hacer. el-Kavlu’l-müsedded fi’z-zebbi an Müsnedi Ahmed. thk. Muhammed el-Medârisî. Kahire: Mektebetu İbn Teymiye, 1401.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali b. Hacer. Tehzibu’t tehzib. thk. İbrahim ez-Zeybak - Adil Mürşîd. 4 Cilt. Beyrut: Müessetetu’r-Risâle, 2011.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik b. Hişâm. es-Siretu’n-Nebeviyye li İbn Hişâm. thk. Seyyid Muhammed el-Lehhâm. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2003.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Baskı, 1414.
• İbn Teymiyye, Ebu’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye. thk. Muhammed Râşid Sâlim. b.y.: Câmi’atu İmâm Muhammed, 1986.
• Kırbaşoğlu, M. Hayri. İslam Düşüncesinde Sünnet -Eleştirel Bir Yaklaşım-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 6. Basım, 2002.
• Kızıl, Fatma. Müşterek Râvi Teorisi ve Tenkidi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2013.
• Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. el-Câmiu’ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî, İbrahim Atfeyş. Kâhire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1964.
• Mâlik b. Enes. Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir el-Asbahî el-Yemenî. el-Muvatta. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 3. Basım, 1992.
• Özen, Şükrü. “Rebîa b. Ebû Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/499-500. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Özsoy, Ömer. Kur’an ve Tarihsellik Yazıları. Ankara: Otto Yayınları, 2. Basım, 2015.
• Öztürk, Mustafa. “Kur’an’da Yabancı Kelime Bulunup Bulunmadığı Tartışması ve Şafi’i’nin Dogmatik Dil (Arapça) Tanımlaması Üzerine”. Sünni Paradigmanın Oluşumunda Şafi’i’nin Rolü Üzerine. ed. M. Hayri Kırbaşoğlu. 209-235. Ankara: Otto Yayınları, 3. Basım, 2016.
• Sarmış, İbrahim. Hz. Muhammed’i Doğru Anlamak. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2011.
• Şâfiî, Muhammed b. İdris. el-Ûmm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1990.
• Şafii, Muhammed b. İdris. er-Risâle -İslam Hukukunun Kaynakları-. çev. Abdulkadir Şener - İbrahim Çalışkan. Ankara: TDV Yayınları, 3. Basım, 2003.
• Şeriati, Ali. İbrahim’le Buluşma. çev. Murat Demirkol. Ankara: Fecr Yayınları, 3. Basım, 2013.
• Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed, el-Fevâʾidu’l-mecmûʿa fi’l-ehâdîsi’l-mevzûʿa. Beyrut: Dâru’l Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2000.
• Tarâbîşî, George. Mezbetu’t-turâs fi’s-Sekâfeti’l-Arabiyyeti’l-Mu’asıra. Beyrut: Dâru’s-Sâkî, 3. Basım, 2012.
• Tarâbîşî, George. “‘Sitte Mahatat fî Hayatî’”. Atheer.om (23 Şubat 2015).
• Tarâbîşî, George. “Tehavere el-fikri’l-Arabî” (Görüşmeci: İbrahim el-Arîs, Görüşme 30 Temmuz 2006). http://www.arabphilosophers.com/Arabic/aphilosophers/acontemporary/acontemporary-names/Tarabishi/D_Alhayat.htm
• Tarâbîşî, George. Min İslâmi’l-Kur’ân ila İslâmi’l-hadîs -en-neş’etu’l müsta’nefe-. Beyrut: Dâru’s-Sâkî, 2010.
• Tuzcu, Recep. Hanefi Usûlünde Hadis -Debûsî Örneği-. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2019.
• Ünal, İsmail Hakkı. İmam Ebu Hanife’nin Hadis Anlayışı ve Hanefi Mezhebinin Hadis Metodu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2010.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Peygamber”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/257-262. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
• Yıldırım, Enbiya. Hadis Problemleri. İstanbul: Rağbet Yayınları, 5. Basım, 2013.
• Yıldırım, Enbiya. Kur’an Bize Yeter Söylemi. Ankara: Takdim Yayınları, 2019.
• Zehebî, Şemsuddîn Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nubelâ. thk. Şu’ayb el-Arnaût vd. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1985.
• Zehebî, Şemsuddîn Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. Mizanu’l i’tidal fi nakdi’r ricâl. thk. Ali Muhammed Mu’avvid - Adil Ahmed Abdulmevcud. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kutubi’l İlmiye, 2008.
• Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ‘an hakâ’iki ğavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. thk. Abdurrezzâk el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî, 1. Basım, 1997.