İslâm Felsefesinde “Felsefenin Bir Eleştirel Düşünce” Olarak Algılanması –Kindî Örneği-

Bir düşünce olarak felsefenin neliğine bakıldığında, genellikle “analitik”, “sentetik”, “spekülatif”, “kümülatif”, “gerekçeli” ve “eleştirel” gibi nitelikler üzerinden tanımlama ya da resmetme yoluna gidildiği görülür. Şüphesiz bu kavramlar, belli içeriklerle diğer düşünce alanlarının; mesela bilimin de nitelikleri olan anlamlardır. Felsefenin kabul gören genel niteliklerinin yanı sıra bilhassa “eleştirellik”, felsefenin temel niteliği olarak kabul edilir. “Töz/cevher” kuramıyla ifade edecek olursak, nasıl ki ilinek/araz olarak bir nitelik, söz gelimi bir “uzuv”; örneğin bir “yüz”, bir hayvan tözüne yüklendiğinde başka, bir insan tözüne yüklendiğinde başka bir “suret” oluyorsa, anılan nitelikler de felsefe “cevherine” yüklendiğinde anlam genişlemesi ya da farklılaşması kazanabilmektedir. Buradan hareketle denebilir ki, araz olarak nitelikler, yüklendikleri cevher olmadan anlaşılamazlar. Zaten cevher-araz teorisi açısından, onların kendi başlarına bir varlığından bile söz etmek mümkün değildir. Kısaca “eleştirellik” hangi düşünceye yüklem olmuşsa ve hangi düşünceyi “resm” ediyorsa, ona göre de bir içerik kazanmaktadır.  Felsefe söz konusu olduğunda da “eleştirellik” felsefenin en ayırıcı niteliği olmaktadır. Mantık diliyle ifade edecek olursak “eleştirellik” felsefenin “faslı” gibidir ve neredeyse felsefenin mahiyetini belirleyecek bir nitelik olarak anlaşılmıştır. İslam felsefesinde de “felsefe” böyle anlaşılmıştır. Nitekim biz de, bu anlayışa, yani İslam felsefesinde “felsefe”nin bir “eleştirel düşünce” olarak algılanmış olduğuna, “felâsife”nin ilki olarak kabul edilen Kindî’nin görüşlerinden hareketle dikkat çekmeye çalışacağız. Kısaca acaba Kindî felsefeden ne anlamaktadır ve onun felsefe anlayışında eleştirellik’in yeri nedir?

When we look at the quality of philosophy as a thought, it is generally seen that the way to define or illustrate is based on qualities such as “analytical”, “synthetic”, “speculative ”,“ cumulative ”,“ reasoned ”and“ critical ”. Without a doubt, these concepts, with certain contents, are the attributive meanings of other areas of thought; for example, they are the attributive meanings of science as well. On the other hand, of these, “criticality” is a leading quality of philosophy along with “speculative”, “cumulative”, and “rationally justified”. if it is expressed by the “substance / ore” theory, how does a quality as an accident or attribute, for example a “limb”; for example, if a “face” becomes another when it is loaded into an animal substance, another “image” when it is loaded into a human substance, the aforementioned qualities can gain meaning expansion or differentiation when loaded into the ore of philosophy. It can be said from this point that the qualities as accident or attribute cannot be understood without the ore they are loaded with. What is more, according to the theory of ore-accident, it is impossible to accept the sole existence of these concepts. In short, the quality of “criticality” gains a content depending on which sentence it is a part of or which thought it “pictures”. When it comes to philosophy, “criticality” is the most distinctive feature of philosophy. To put it in logical language, “criticality” is like the “chapter” of philosophy and is almost understood as a quality that will determine the nature of philosophy. The philosophy is also understood in this way in Islamic philosophy. As a matter of fact, in this study we will try to draw attention to this understanding, that the “philosophy” is perceived as a “critical thought” in Islamic philosophy, from the views of Al-Kindi, the first of Islamic philosophers. Briefly, what does Kindi understand from philosophy and what is the place of criticality in his philosophy?