YENİLEŞME DÖNEMİ TÜRK DÜŞÜNCESİNDE II. FREDERİCK PORTRESİ

Abstract

Bu çalışma, erken modernleşme dönemi Osmanlı yöneticilerinin ideal devlet adamı ve yönetim anlayışına dair geliştirmiş oldukları yeni arayış ve yaklaşımın izini sürmeyi, modernleşme sürecinin erken safhalarında ortaya çıkan metinlerde, ideal devlet adamına dair ortak sıfat ve özellikleri değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda XVIII. yüzyıldan itibaren Osmanlı devlet adamı ve bürokratlarınca yazılan veya tercüme edilen Büyük Frederick biyografileri içerik olarak incelenmiş, telif veya tercüme olarak hazırlanan biyografi metinlerinde Prusya Kralı II. Frederick’in ideal devlet adamı olarak dikkat çekilen özelliklerine, yönetim anlayışı ve pratiklerine ilişkin değerlendirmeler tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmamız, Büyük Frederick portresi örneği üzerinden, büyük adam portrelerinin, Avrupa başkentlerinde kamu örgütlerinin işleyişine dair bilgi ve yorumlar, dikkate değer gözlemler, karşılaştırmalar içermesi bakımından Türk düşüncesinde modern yönetim anlayışının gelişimine sunduğu katkıyı tartışmaktadır. Osmanlı sarayına sunulan inceleme ve raporlar, Batı dillerinden tercüme idari ve hukuki talimatnameler, Osmanlı bürokrasisinin idari yenileşmesinde etkili olduğu kadar, büyük adam portreleri de idari yenileşme için teşvik edici bir unsur olmanın yanında, modern yönetim anlayışının gelişimine de katkı sunmuştur. II. Frederick üzerine yazılan inceleme ve biyografiler, bunun yanı sıra tercüme metinler, XVIII. yüzyıl Prusya yönetimine, kamu örgütünün işleyişine ilişkin gözlem ve değerlendirmelerle birlikte, dönemin Kıta Avrupa’sına, yönetim ve siyasetine dair de bilgiler içermektedir. Bu bakımdan söz konusu eserler, Türk düşüncesinde bilim, düşünce ve teknolojide ilerlemiş modern Avrupa imgesine katkı sağlamıştır.

Keywords

• II. Frederick
• Osmanlı-Türk Modernleşmesi
• Kameralizm
• sultani otorite
• bürokratik yenileşme

THE PORTRAIT OF FREDERICK II IN THE TURKISH THOUGHT OF THE REFORM ERA

Abstract

This study aims to trace the new approaches and perspectives developed by Ottoman administrators during the early period of modernization regarding the ideal statesman and the understanding of governance. It also seeks to examine the shared qualities and characteristics attributed to the ideal statesman in texts produced during the early stages of the modernization process. In this context, the biographies of Frederick the Great written or translated by Ottoman statesmen and bureaucrats from the eighteenth century onward are analyzed in terms of their content. The study seeks to identify how these original and translated biographical works portrayed Frederick II of Prussia as an ideal statesman through assessments of his personal qualities, understanding of governance, and administrative practices. Using the portrait of Frederick the Great as a case study, this study discusses the contribution of great man biographies to the development of modern conceptions of governance in Turkish thought. In particular, it examines how these works contributed through the information and commentary they provided on the functioning of public institutions in European capitals, together with noteworthy observations and comparisons. Alongside the studies and reports submitted to the Ottoman court and the administrative and legal manuals translated from Western languages, these biographies not only encouraged administrative reform within the Ottoman bureaucracy but also contributed to the development of a modern understanding of governance. The studies and biographies devoted to Frederick II, together with translated texts, contain observations and evaluations concerning eighteenth-century Prussian administration and the functioning of its public institutions, while also providing information about the administration and politics of Continental Europe during the period. In this respect, these works contributed to shaping the image of modern Europe in Turkish thought as a region advanced in science, intellectual life, and technology.

Keywords

• Frederick II
• Ottoman-Turkish Modernization
• Cameralism
• Sultanate Authority
• Bureaucratic Reform

References

1. Arşiv Kaynakları
2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. İrade Hariciye, 254/15084.
4. Kaynak Eserler
5. Mehmed Rüştü (çev.). “Büyük Frederik’in Serdarlığı.” Mecmua-ı Ebüzziya 135 (1330): 199-206.
6. Mehmed Rüştü (çev.). “Büyük Frederik’in Serdarlığı.” Mecmua-ı Ebüzziya 136 (1330): 234-241.
7. “Prusya Kralı Büyük Frederick’in Bazı Hikemiyâtı.” Dağarcık Mecmuası 5 1(1871) 138-141.
8. Ahmed Azmi Efendi. Sefaretname-i Ahmed Azmi. Kostantiniye: Matbaa-i Ebüzziya, 1303.

9. Ahmed Refik. Büyük Frederik. Amedi Matbaası, 1931.
10. Ahmed Refik. Osmanlılar ve Büyük Fredrik (1179-1133), İstanbul: Matbaa-i Orhaniye, 1333.
11. Ahmed Resmi Efendi. Sefaretname-i Ahmed Resmî. Kostantiniye: Matbaa-i Ebüzziya, 1303.
12. Ahmed Vasıf. Mehasinü’l-Âsâr ve Hakaikü’l-Ahbar Haz. Mücteba İlgürel. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1994.
13. Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet I. Haz. Mehmet İpşirli Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022.
14. Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet III. Haz. Abdülkadir Özcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022.
15. Baykal, Bekir Sıtkı. Koca Ragıb Paşa-Büyük Friedrich. Ankara: 1939.
16. Büyük Fredrik’in Cenerallerine Talimat-ı Askeriyesi. Çev. Ahmed Refik Altınay. İstanbul: Malumat Matbaası, 1316.
17. Dekat, Henri. “Büyük Frederik’in Hususiyet-i Ahvâli.” Mecmua-ı Ebüzziya 49 (1303): 1541-1545.
18. Dekat, Henri. “Büyük Frederik’in Hususiyet-i Ahvâli.” Mecmua-ı Ebüzziya 50 (1303): 1572-1576.
19. Dekat, Henri. “Büyük Frederik’in Hususiyet-i Ahvâli.” Mecmua-ı Ebüzziya 52 (1304): 1637-1643.
20. Dekat, Henri. “Büyük Frederik’in Hususiyet-i Ahvâli.” Mecmua-ı Ebüzziya 53 (1304): 1677-1681.
21. Dekat, Henri. “Büyük Frederik’in Hususiyet-i Ahvâli.” Mecmua-ı Ebüzziya 54 (1313): 1697-1699.
22. Devlet-i Aliye Canibinden Prusya Kralı Meşhûr Fredrik. İstanbul, 1286.
23. Maarif-i Umumiye Mektupçusu Sırrı. “Büyük Frederik.” Mecmua-ı Ebüzziya 58 (1314): 499-506.
24. Maarif-i Umumiye Mektupçusu Sırrı. “Büyük Frederik.” Mecmua-ı Ebüzziya 59 (1314): 2258-2270.
25. Mustafa Kesbî İbretnümâ-yı Devlet. Haz. Ahmet Öğreten. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.
26. Ömer Subhi, Büyük Fredrik yahud Prusya Tarihinden Bir Nebze. İstanbul: Kasbar Matbaası, 1306.
27. Prusya Kralı Büyük Frederik’in Emsal-i Hikemiyesi. Çev. Mehmed Tahir. 1303.
28. Prusya Kralının Talimat Tercümesi. Süleymaniye Kütüphanesi, Hüsrev Paşa Koleksiyonu, No. 817-1 ve 817-2.
29. Sadık Rifat Paşa. Müntahabat-ı Asâr-ı Rifat Paşa. 1290.
30. Tercümetü’l-Kavanin-i Prusya. Süleymaniye Kütüphanesi, Hüsrev Paşa Koleksiyonu, No. 799.
31. Vesaya-yı Harbiye-i Kral Frederik, Süleymaniye Kütüphanesi, Hüsrev Paşa Koleksiyonu, No. 805.
32. Yusuf [Mehmed] Tahir. “Büyük Frederik’e Mensup Mülahazat-ı Askeriye.” Mecmua-ı Ebüzziya 60 (1314): 681-683.
33. Yusuf [Mehmed] Tahir. “Büyük Frederik’e Mensup Mülahazat-ı Askeriye.” Mecmua-ı Ebüzziya 61 (1315): 725-728.
34. Yusuf [Mehmed] Tahir. “Büyük Frederik’e Mensup Mülahazat-ı Askeriye.” Mecmua-ı Ebüzziya 62 (1315): 780-784. Araştırma ve İnceleme Eserler
35. Abdurrahman Şeref. “Berlin hazine-i evrakında vesaik-i kadime-i Osmaniye.” Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası (TOEM) 8/44, (1333/1914): 65-92.
36. Aksan, Virginia H. “Küçülen Osmanlı Dünyasında Askerî Reform ve Sınırları 1800-1840.” Erken Modern Osmanlılar, ed. Virginia Aksan-Daniel Goffman, Timaş Yayınları, 161-182, 2011.
37. Aksan, Virginia. “Ottoman Sources of information on Europe in the Eighteenth century.” Archivium Ottomanicum 11, (1986-88): 5-16.
38. Aksan, Virginia. Savaşta ve Barışta Bir Osmanlı Devlet Adamı: Ahmed Resmi Efendi (1700-1783). Çev. Özden Arıkan. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997.
39. Aksan, Virginia. “An Ottoman Portrait of Frederick the Great.” Oriente Moderno, 18/1 (1999): 203-215.
40. Aksan, Virginia. Osmanlı Harpleri 1700-1870. Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 2011.
41. Arıkan, Sema. “Nizam-ı Cedit’in kaynaklarından Ebubekir Ratib Efendi’nin Büyük Layiha’sı.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi 1996.
42. Artan, Tülay. “18. Yüzyıl Başlarında Yönetici Elitin Saltanatın Meşruiyet Arayışına Katılımı.” Toplum ve Bilim 83 (2000): 292-322.
43. Aydoğdu, Nergiz. “Makyavelist Düşüncenin Türkiye’ye Girişi-Onsekizinci Yüzyıl Osmanlı Siyaset Felsefesi.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi 2008.
44. Aydoğdu, Nergiz Y. “Machiavelli Enters the Sublime Porte: The Introduction of The Prince to the Eighteenth-Century Ottoman World.” Machiavelli, Islam and the East, ed. Lucio Biasiori-Giuseppe Marcocci, 177-198. London-New York: Palgrave Macmillan, 2018.
45. Baycar, Adnan. Osmanlı Rus İlişkileri Tarihi-Ahmed Cavid Bey’in Müntehabatı. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2004.
46. Bedizel Zülfikar. “Şanizade hayatı ve Eserleri.” XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Anotomi, haz. Aykut Kazancıgil, İstanbul: Özel Yayınları, 1991.
47. Beydilli, Kemal. Büyük Frederick ve Osmanlılar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1985.
48. Blanning, Tim. Frederick the Great: King of Prussia. New York: Random House, 2016.
49. Carlyle Thomas. History of Frederick II of Prussia, Called Frederick the Great. London: Chapman and Hall, 1858-1865.
50. Craig, Gordon A. End of Prussia. London: The University of Wisconsin Press, 1984.
51. Çalık, Cengiz. The Image of Peter the Great and Frederick the Great in the Eighteenth Century Ottoman History Sources. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2021.
52. Çelik, Yüksel. Şeyhü’l-Vüzerâ Koca Hüsrev Paşa: II. Mahmud Devrinin Perde Arkası. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
53. Çelik, Yüksel. “II. Mahmud Devrinde Sembolizm, Hükümdarın Görünürlüğü ve Ta'lik-i Tasvir-i Hümayun Merasimleri.” Aşk ile Çalışan Yorulmaz - Ali Akyıldız Armağanı II, ed. Mehmet Yaşar Ertaş-İlhami Yurdakul vd., 91-128. İstanbul: Timaş Yayınları, 2024.
54. Çetin, Mehmet-Kök, Recep. “Kırım Savaşı Örneğinde Osmanlı Ordusunda Gayrımüslimlerin İstihdamı.” Bilig 85 (2018): 1-24.
55. Çınar, Ali Osman. “Mehmed Emin Edîb Efendi’nin Hayatı ve Tarihi.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 1999.
56. Faroqhi, Suraiya. Yeni Bir Hükümdar Aynası, Osmanlı Padişahlarının Kamusal İmgesi ve Bu imgenin Algılanması. Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: Alfa Yayınları, 2011.
57. Fodor, Pal. “State and Society, Crisis and reform, in 15th-17th Century Ottoman Mirror for Princes.” Acta Orientala Academiae Scientiarum Hungarian 15/2-3, (1986): 217-240.
58. Foucault, Michel. “Bilimlerin Arkeolojisi Üzerine Epistemoloji Çerçevesi’ne Cevap.” Felsefe Sahnesi. Çev. Işık Ergüden, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2004.
59. Işık, Emre. Beden ve Toplum Kuramı. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1998.
60. İnalcık, Halil. “Kutadgu Bilig’de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri.” Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet, 11-23. İstanbul: Eren Yayınları, 2000.
61. Murphey, Rhoads. “Continuity and Discontinuity in Ottoman Administrative Theory and Practice during the Late Seventeenth Century.” Poetics Today, Cultural Processes in Muslim and Arab Societies: Medieval and Early Modern Periods 14/2 (1993): 419-443.
62. Neumann, Cristoph K. Araç Tarih Amaç Tanzimat. Çev. Meltem Arun. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.
63. Ortaylı, İlber. “Le Tanzimat et le Modéle Français: Mimétisme ou Adaptation.” Studies on Ottoman Transformation. Istanbul: The Isis Press, 2010.
64. Özcan, Abdülkadir. “Ahmed Cavid.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 2:52-53.
65. Parry, Geraint. “Enlightened Government and Its Critics in Eighteenth-Century Germany.” The Historical Journal 6/2 (1963): 178-192.
66. Reddaway, William Fiddian. Frederick the Great and the rise of Prussia. New York-London: G.P. Putnam's Sons, 1904.
67. Rose, Nikolas- Miller, Peter. “Political Power beyond the State: Problematics of government.” Bristish Journal of Sociology 43 (1992): 173-205.
68. Small, Albion W. The Cameralists, The Pioneers of German Social Polity. Kitchener-Ontario: Batoche Books, 2001.
69. Tansel, Sabahaddin.“Büyük Frederich devrinde Osmanlı-Prusya münasebetleri hakkında.” Belleten 10/38 (1946):133-165.
70. Tansel, Sabahaddin. “1768 seferi hakkında bir araştırma.” A. Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi 8/4 (1950): 477-536.
71. Tuncer, Aziz. “Patrimonyal ve Bürokratik Yönetim Arasında Bir Geçiş Dönemi Yaklaşımı Olarak Kameralizm.” Journal of Political Administrative and Local Studies 2 (Eylül 2018): 1-20.
72. Woodhead, Christine. “Reading Ottoman "Şehnames": Official Historiography in the Late Sixteenth Century Author.” Studia Islamica 104/105 (2007): 67-80
73. Yeşil, Fatih. Aydınlanma Çağında Bir Osmanlı Katibi Ebubekir Ratib Efendi 1750-1799. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011.
74. Yeşil, Fatih. İhtilaller Çağında Osmanlı Ordusu. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2016.
75. Yeşil, Fatih. “Kozmopolit Bir Osmanlı’nın Napoléon Harpleri Sırasında Dış Politikaya Dair Gözlemleri.” Belgeler 43 (2024): 79-230.
76. Yılmaz, Murat. “Ahmet Cevdet Paşa’nın Eserlerinde 17.-19. yy Avrupa Hükümdarları.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/35 (2014): 317-328.
77. Yılmazer, Ziya. “Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 38: 334-336.