Klasik Çağ Osmanlı Astronomi Çalışmaları

Abstract

Osmanlılar, astronomi çalışmalarına Doğu bilim geleneğinde yazılmış olan eserleri, tercüme ve şerh aracılığıyla tanıyarak başlamışlardı. Gökyüzündeki durum ve hareketlilik ile yeryüzüne etkilerine yönelik ilgi ve merakın yanı sıra XVI. yüzyıl itibariyle Osmanlılar, denizcilik ve vakit tayini türünden pragmatik sebeplerin de etkisiyle astronomide gelişim kaydetmişlerdir. Bu dönemde astronomi çalışmalarının merkezleri olarak İstanbul ve Mısır coğrafyasında Arapça, Türkçe ve Farsça pek çok eser yazıldığı tespit edilmiştir. Bu çalışmada, başlangıcından Batı astronomisinin Osmanlılar üzerindeki etkilerinin takip edilmeye başlandığı XVII. yüzyıl ortalarına dek, Osmanlıların astronominin konusunu oluşturan alanlara yönelik faaliyetlerinin incelenmesi amaçlanmıştır . Bu bağlamda, Osmanlı astronomisinin hangi temeller üzerinde şekillendiği, rasat yapmada temel hareket noktalarının neler olduğu ve zaman içerisindeki seyrinin ne şekilde geliştiği sorularına, kurumlar ve şahıslar üzerinden cevaplar aranarak bu alanda üretilen eserlerin değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Ayrıca söz konusu dönemde kaleme alınmış olan eserlerin bir listesi de sunulmuştur.

Keywords

• Osmanlı astronomisi
• İlm-i Hey’et
• Rasathane
• Muvakkit
• Coğrafya

Classical Era the Ottoman Astronomy Studies

Abstract

The Ottomans began their engagement with astronomy by becoming acquainted, through translation and commentary, with works produced within the Eastern scholarly tradition. Alongside intellectual curiosity concerning celestial phenomena and their effects on the terrestrial realm, pragmatic considerations such as navigation and the determination of prayer times from the sixteenth century onward also contributed to significant advances in Ottoman astronomical studies. During this period, Istanbul and Egypt emerged as centers of astronomical scholarship, where numerous works in Arabic, Turkish, and Persian were produced. This study aims to examine Ottoman activities in the fields constituting astronomy from its beginnings until the mid-seventeenth century, when the influence of Western astronomy on the Ottomans began to be observed. In this context, it seeks to identify the foundations upon which Ottoman astronomy was formed, the principal motivations behind observational practices, and the manner in which the discipline evolved over time, by focusing on institutions and individuals and by evaluating the works produced in this field. In addition, a list of works written during the period under consideration is provided.

Keywords

• Ottoman astronomy
• ʿIlm al-Hayʾa
• Observatory
• Timekeeper
• Geography

References

1. Alaüddin Mansûr Eş-Şirâzî, Şehinşahnâme. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, FY 1404.
2. Ali Kuşçu, Risâle Fî’l-Hey’e. TİEM: 2086.
3. Ali Kuşçu, Şerh-i Zîc-i Uluğ Bey. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ragıp Paşa: 928.
4. Anonim, Âlât-ı Rasâdiye Li-Zîc-i Şehinşâhiye. TSMK, Hazine 542.
5. Fethullah Şirvânî, Hâşiye Alâ Şerhi’l-Mülahhas Fî’l-Hey’e. TSMK, III. Ahmed: 3294.
6. H. 848 / M. 1444 Tarihli Takvim. Paris Nat. Bib.: 180.
7. H. 850 / M. 1446 Tarihli Takvim. Oxford Bodleian Hunt. Donat: 16.
8. H. 858 / M. 1454 Tarihli takvim. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye: 3080.

9. İbn Zünbül, El-Kânûnu’d-Dünyâ. TSMK, Revan Köşkü: 1638.
10. İbn Zünbül, Kitabü’l-Makālât ve Hallü’l-Müşkilât. Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi: 559.
11. İbn Zünbül, Havi’l-Acâ’ib ve Mazharu’l-Garâ’ib. Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi: 1205.
12. Kadızâde-i Rûmî, Şerhü’l-Mülahhas Fî’l-Hey’e. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya: 2662.
13. Kâtib Sinân (Muhammed b. Kâtib Sinân el-Konevî), Muzihü’l-Evkāt Fî Ma‘rifeti’l-Mukantarât. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya: 2708/1.
14. Kâtib Sinân, Tebyînü’l-Evkāt. TSMK, III. Ahmed: 3501.
15. Kâtib Sinân, Hediyyetü’l-Mülûk. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah: 1473/3.
16. Kâtib Sinân, Terceme-i Cedvel-i Afâkī. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya: 2590.
17. Kâtib Sinân, Fazlu’d-Dâ’ir. Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi: 1255/2.
18. Kâtib Sinân, Mîzânü’l-Kevâkib. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya: 2710.
19. Kâtib Sinân, Kitâb Fî Ma‘rifeti Vaz‘u’r-Ruhâmât Li Arz ve Mâ. Darülkütüb: 4059.
20. Kâtib Sinân, Risâle Fî Ma‘rifeti Vaz‘-ı Rub‘u’d-Dâ’ire El-Mevzû‘a Aleyhi’l-Mukantarât. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah Efendi: 1473.
21. Kâtib Sinân, Tuhfetu’l-Fukarâ. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi: 3731/2.
22. Kâtib Sinân, El-Aslu’l-Mu‘addil. Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi: 1255/4
23. Kâtib Sinân, Hediyyetü’l-İhvân. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, İzmir: 492/2.
24. Kâtib Sinân, Tercüme-i Risâletü’l-Ceyb. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya: 2594.
25. Kâtib Sinân, Câmi‘u’l-A‘mâli’l-Eflâkıyye Ve’l-Âfâkıyye. Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi: 1194.
26. Kâtib Sinân, Rub‘-ı Sümn-i Dâ’ire. Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi: 1196
27. Mîrim Çelebi, Düstûru’l-‘Amel Fî Tashîhi’l-Cedvel. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Feyzullah Efendi: 1343.
28. Mîrim Çelebi, Risâletü’l-Ceybü’l-Câmi‘a. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah Efendi: 2132/2.
29. Mîrim Çelebi, Risâle Fî’r-Rub‘u’l-Müceyyeb. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Reisülküttab: 578/1.
30. Mîrim Çelebi, Risâle-i Rub‘-i Câmi‘a. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye: 2926/1.
31. Mîrim Çelebi, Risâle Fî Semti’l-Kıble. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya: 2628.
32. Mîrim Çelebi, Risâle Fi Halli Ukadi Ba‘zü’l-Mevâzı‘u’l-Mu‘zila Min Ta‘dîlü’l-‘Ulûm. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Turhan Valide: 110/1.
33. Mîrim Çelebi, Risâle Der Ma‘rifet-i A‘mâl Bi’r-Rub‘ı’ş-Şikâzî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye: 2926/2.
34. Mîrim Çelebi, Risâle Der Ma‘rifet-i A‘mâlü’ş-şikâzî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye: 2926/4.
35. Mîrim Çelebi, Risâle Der Şikâzî ve Zerkāla Ez-Âlât-ı Rasadiyye. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye: 29265.
36. Muslihuddîn-i Lârî, Şerh-i Risâle Der İlm-i Hey’e. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ragıp Paşa: 926.
37. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Ferah-Fezâ. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi: 2282/3.
38. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Hallü Dâ’ireti Mu‘addilü’n-Nehâr. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye: 4942.
39. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, İ‘lâmü’l-‘İbâd Fî A‘lâmu’l-Bilâd. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye: 2991.
40. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Kifâyetü’l-Vakt Bi Ma‘rifetü’d-Dâ’ir ve Fazlıhî Ve’s-Semt. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi: 470/3.
41. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Risâle Ceyb-i Müceyyeb-i Âfâkî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi: 470/4.
42. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Risâle-i Usturlâb-ı Selîmî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Hüsrev Paşa: 259/2.
43. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Risâle Fî’l-A‘mâl Bi Zâti’l-Kürsî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi: 2282/8.
44. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Tuhfetu’z-Zemân ve Harîdetü’l-Evân. Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi: 1087.
45. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Teshîlü’l-Mîkāt. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya: 2616/1.
46. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Risâle Fî’l-‘Amel Bi’r-Rub‘ı’l-Müceyyeb. Arkeoloji Müzesi: 881/4.
47. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Risâle Fî Ma‘rifeti’s-Sâ‘ât. Arkeoloji Müzesi: 881/5.
48. Mustafa b. Ali El-Muvakkit, Kifâyetü’l-Kanû‘ Fî’l-A‘mâl Bi’r-Rub‘ı’l-Maktû‘. Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi: 881/2.
49. Perviz Abdullah, Mirkātü’s-Semâ. TSMK, Hazine Kitaplığı: 473.
50. Piri Reis, Kitâb-ı Bahriyye. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye: 945.
51. Seydi Ali Reis, Kitâbü’l-Muhît Fî İlmi’l-Eflâk Ve’l-Ebhur. TSMK, Revan Köşkü: 1643.
52. Seydi Ali Reis, Risâle-i Zâtü’l-Kürsî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar: 05609-004.
53. Seydi Ali Reis, Mir’ât-ı Kâ’inât. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya: 2675.
54. Seydi Ali Reis, Hulâsatü’l-Hey’e. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa: 437.
55. Şeyh Vefâ / Muslihiddin Mustafa b. Ahmed İbnü’l-Vefâ Es-Sadrî El-Konevî, Rûznâme. TSMK, Yeniler: 1693.
56. Takiyüddin Er-Râsıd, Sidretü’l-Münteha’l-Efkâr Fî Melekûti’l-Feleki’d-Devvâr / Ez-Zîcü’ş-Şehinşâhî. Kandilli Rasathanesi Ktp: 208/1.
57. Akyavaş, S. (2019) Muvakkit Mustafa bin Ali’nin Teshilü’l-mik’at adlı eseri: İnceleme-Metin-Türkiye Türkçesine çeviri-dizin-tıpkıbasım. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
58. Akpınar, C. (1995). Fethullah Şirvani. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 12, s. 463-466). İstanbul: TDVİAM.
59. Ak, M. (2011). Seydi Ali Reis ve Muhît’i. Titiz Yayınları.
60. Ak, M. (2009). Seydi Ali Reis. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 37, 21-24). İstanbul: TDVİAM.
61. Atsız, H. N. (1957). Fatih Sultan Mehmed’e sunulmuş tarihî bir takvim. İstanbul Enstitüsü Dergisi, 3, 17-23.
62. Arslan, T. (2020). Mustafa İbn Ali El-Muvakkit’in Risâle-i Usturlâb-ı Selîmî adlı eseri (1A-46B) giriş-inceleme-nüsha karşılaştırması-dizin-tıpkıbasım. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Düzce.
63. Aydın, C. ve Aydın, G. (1992). Batlamyus. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 5, s. 196-199). İstanbul: TDVİAM.
64. Aydın, C. (1989). Ali Kuşçu. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 2, s. 408-410). İstanbul: TDVİAM
65. Aydüz, S. (1994). Osmanlı Devleti’nde müneccimbaşılık ve müneccimbaşılar. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
66. Aydüz, S. (2004). Osmanlı astronomi müesseseleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2 (4) 411-453.
67. Bakkal, A. (2019). İslâm tarihinde rasathaneler. Bilimname, 39, 108-109.
68. Balcıoğulları, A. (2025). Avrupa rönesans’ına ilham veren gökbilimci: İbnü’ş-Şatır. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 1139-1151.
69. Bir, A.-Kaçar, M. (2008). Rubu‘ Tahtası. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 35, s. 179-184). İstanbul: TDVİAM.
70. Büke, H. (2010). Seydî Ali Reis-Kitabü’l Muhît. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
71. Danışan, G. (2016). 16. Yüzyılda Osmanlılarda deniz astronomisi ve astronomi aletleri. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
72. Demirtaş, Z. (2025). Perviz Abdullah Mirkatü’s-semâ metin. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
73. Es-Seyyid, S. M. (1999). İbn Zünbül. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 20, s. 474-476). İstanbul: TDVİAM.
74. Fazlıoğlu, İ. (2001). Kâdızâde-i Rûmî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 24, s. 98-100). İstanbul: TDVİAM.
75. Fazlıoğlu, İ. (2002). Konevî, Mehmed. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 26, s. 165). Ankara: TDVİAM.
76. Fazlıoğlu, İ. (2020). Mîrim Çelebi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 30, s. 160-161). Ankara: TDVİAM.
77. Fazlıoğlu, İ. (2020). Mustafa b. Ali el-Muvakkit. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 31, s. 287-288). Ankara: TDVİAM.
78. Fazlıoğlu, İ. (2003). Osmanlı felsefe biliminin arkaplanı: Semerkand matematik-astronomi okulu. Divan İlmi Araştırmalar, 14, 1-66.
79. Güneş, O. (2025). İslam astronomisinde Batlamyus modeline yapılan eleştiriler. F. Z. Pattabanoğlu (Ed.), İslam astronomisinde evrenin mekanik yorumu ve batıda alımlanışı, içinde (s. 55-77). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
80. Helvacı, M. ve Unat, Y. (2020). İlm-i Mîkāt. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 22, s. 133-134). İstanbul: TDVİAM.
81. İhsanoğlu, E. (1992). Batı bilimi ve Osmanlı dünyası: Bir inceleme örneği olarak modern astronomi'nin Osmanlı'ya girişi (1660 - 1860). Belleten, 56 (217), 727–774.
82. İstanbullu, Ş. (2019). Osmanlılar’da coğrafya bilimi ve Mustafa b. Ali’nin Tuhfetü’z-zaman ve Haridetü’l Evan’ı (Transkripsiyon). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karabük.
83. Kaya, M. (1992). Beytülhikme. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 6, s. 88-89). İstanbul: TDVİAM.
84. Kaya, S. (2019). Batlamyus’un astronomi anlayışına islam dünyasından ve Selçuklulardan eleştiriler ve düzeltmeler. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9 (Özel Sayı), 19-42.
85. Köprülü, M. F. (1942). XIII. Asırda Marâga rasathanesi hakkında bâzı notlar. Belleten, 6 (23-24), 207-28.
86. Mohsenpoormobarak Abad, G. (2015). Tarihî ve sosyo-kültürel yönleriyle bir ilhanlı başkenti: Meraga. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
87. Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi (C. I) (1997). (Haz.) E. İhsanoğlu, R.Şeşen, C. İzgi, C. Akpınar, İ. Fazlıoğlu, (Ed.) E. İhsanoğlu. İstanbul: IRCICA.
88. Osmanlı Astroloji Literatürü Tarihi ve Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi Zeyli (C. I) (2011). (Haz.) E. İhsanoğlu, R. Şeşen, M. S. Bekar, G. Gündüz, V. Bulut (Ed.) E. İhsanoğlu. İstanbul: IRCICA.
89. Öngören, R. (2020). Muslihuddin Mustafa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 31, s. 269-271). Ankara: TDVİAM.
90. Özaydın, A. (1991). Bağdat. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 4, s. 437-441). İstanbul: TDVİAM.
91. Özgüdenli, O. G. (2004). Meraga. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 29, s. 162-163). Ankara: TDVİAM.
92. Sayılı, A. (1956). Alauddin Mansur’un İstanbul rasathanesi hakkındaki şiirleri. Belleten, 20(79), 414-466.
93. Sever, S. (2018). Muvakkit Mustafa b. Ali Rûmî Teshîlü’l-Mîkât Fî İlmi’n- evkāt (Giriş-İnceleme-Metin-Gramatikal Dizin). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Zonguldak.
94. Şeşen, R. (1979). İslam dünyasındaki ilk tercüme faaliyetlerine umûmî bir bakış (Başlangıçtan h. IV./ m. X. asrın sonlarına kadar). İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, 7(3-4), 3-29.
95. Şerbetçi, A. (2002). Kutbüddîn-i Şîrâzî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 26, s. 487-489). Ankara: TDVİAM.
96. Şirinov, A.(2012). Nasîrüddin Tûsî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 41, s. 437-442). İstanbul: TDVİAM.
97. Tekeli, S. (1963). Meçhul bir yazarın İstanbul rasathanesinin âletlerinin tasvirini veren Âlât-ı rasadiye li Zîc-i Şehinşahiye adlı makalesi. Araştırma, 1, 71-122.
98. Tekeli, S. (1960). Takiyüddin’in Sidretül-Münteha adlı ziçi ve XVI. yüzyılda astronomi alanındaki çalışmalar. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara: A.Ü. DTCF.
99. Tekeli, S. (1961). Takiyüddin’in Sidretü’l-Müntehâ’sında aletler bahsi. Belleten, 25 (98), 213-238.
100. Topdemir, H. G. (2010). Takıyüddin er-Râsıd. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 39, s. 454-456). İstanbul: TDVİAM.
101. Torun, A. (2011). Muvakkıt Mustafa b. Ali Rûmî’nin Hall-i Daire-i Muaddil’i (Çeviri yazılı metin-gramer incelemesi). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa.
102. Türker, Ç. (2016). Muvakkit Mustafa-Tuhfetü’z-zaman. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
103. Umut, H. (2019). Theoretical astronomy in the early Modern Ottoman Empire: ‘Alî al-Qûshji’s Al-Risâla al-Fathiyyâ. [Yayımlanmamış doktora tezi]. McGill University, Montreal.
104. Umut, H. (2025). Exploring the ımportance of Persian works in Ottoman astronomy the Case of ‘Alî Qûshji’s Risâle dar ‘ilm-i hay’a. M. U. Faruque, A. Khalil, M. Rustom (Ed.) I of the Heart, Text and Studies in Honor of Seyyed Hossein Nasr içinde (s. 485-498) Leiden: Brill.
105. Unat, Y. (2008). Fatih dönemi astronomisine genel bir bakış. Y. Unat (Ed.), Ortaçağ İslam dünyası’nda bilim ve teknoloji içinde (s. 451-456). Ankara: Lotus Yayınevi.
106. Unat, Y. (2013). Zîc. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 44, s. 397-399). İstanbul: TDVİAM.
107. Unat, Y. (2013). ez-zîcü’l-mümtehan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 44, s. 401-401). İstanbul: TDVİAM.
108. Unat, Y. (2013). Zîc-i İlhânî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 44, s. 399). İstanbul: TDVİAM.
109. Unat, Y. (2017). İslam dünyasında astronomi ve gözlemevlerinin gelişiminde önemli bir adım; Merâgâ gözlemevi. A. Kar ve A. Gafarov (Ed.) Bilime Adanmış Ömür. Nasîruddîn Tûsî içinde (s. 45-60). Ankara: Gece Kitaplığı.
110. Unat, Y. ve Pattabanoğlu, F. Z. (2022). Aristoteles’in evren anlayışının islam astronomları tarafından mekanik olarak yorumlanması ve bu yorumun yol açtığı alternatif modeller. Erdem, 83,153-184.
111. Vural, H. (2024). Abbasi Halifesi Me’mûn’un ilmi ve entelektüel kişiliği. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.