Ekolojik Etiğin Deneme Türünde İnşası: Hikmet Birand’ın Anadolu Manzaraları

Yıl 2026, Cilt: 32 Sayı: 125, 191 - 210, 01.02.2026

Nesrin Mengi

https://doi.org/10.22559/folklor.3824

https://izlik.org/JA56UW29CR

Öz

Ekoeleştiri kuramı, insanın kendisini doğanın merkezine yerleştirerek çevreyi
sınırsız bir kaynak olarak görmesini eleştiren ve edebî metinlerde insan-doğa
ilişkisinin etik boyutlarını tartışan bir yaklaşım sunar. Bilim insanı kimliğiyle
tanınmasına karşın denemeci yönü görece geri planda kalmış olan Hikmet Birand
(1904-1972)’ın Anadolu Manzaraları (1957) adlı eseri, Türk edebiyatında doğaya
yönelik erken dönem ekolojik duyarlılığın dikkat çekici örneklerinden biridir. Bu
çalışmada, Birand’ın çevreci ekolojik etiğin deneme türünün düşünsel serbestliği,
gözleme dayalı anlatımı ve öznel deneyimi estetik bir yapı içinde kurma olanakları
aracılığıyla nasıl inşa edildiğini ortaya koymayı amaçlıyorum. Deneme türünün
kişisel tanıklık ile bilimsel bilgiyi buluşturan yapısının Birand’ın doğayı bütüncül
bir varlık alanı olarak kavrayışını nasıl güçlendirdiğini göstermeyi hedefliyorum.
Bu nedenle Anadolu Manzaraları’nı ekolojik bilinci deneme estetiği aracılığıyla
kuran bir metin olarak ele alıyorum. Araştırmada nitel bir yöntem benimsedim ve
çalışmayı betimleyici bir çerçevede yürüttüm. Denemeleri, ekoeleştiri kuramının
temel kavramları doğrultusunda metin merkezli bir okuma ile değerlendirdim.
İnsan-doğa ilişkisi ile çevresel tahribata işaret eden söylemleri tematik çözümleme
yöntemiyle inceledim. Belirlediğim temaları, deneme türünün estetik ve düşünce
yapısıyla birlikte ele alarak ekolojik etikle kurdukları anlam ilişkisi çerçevesinde
yorumladım. İnceleme sonucunda Birand’ın doğayı bütünün ayrılmaz bir parçası
olarak konumlandırdığını, insanın doğaya yönelttiği müdahalenin ekosistem
üzerinde onarılması güç bir bozulmaya yol açtığını özellikle vurguladığını tespit
ettim. Birand’ın denemelerinin ekolojik etiği önceleyen bir bilinç doğrultusunda
şekillendiğini ve bu bilincin deneme türünün estetik olanakları sayesinde etkili bir
söylem haline geldiğini düşünüyorum. Bu çalışma ile Anadolu Manzaraları’nı tür
odaklı bir ekoeleştirel okumaya tabi tutarak hem Hikmet Birand’ın denemeciliğini
edebiyat tarihi içinde daha görünür kılmayı hem de deneme türünün ekolojik bilinç
üretimindeki özgün rolünü ortaya koymayı amaçlıyorum.

Anahtar Kelimeler

Hikmet Birand , deneme , ekoeleştiri , ekolojik etik

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale tamamıyla özgün bir araştırma olarak planlanmış, yürü tülmüş ve sonuçlandırılmıştır. Araştırma herhangi bir sempozyum, kongre vb. sunulmamış ya da başka bir dergiye değerlendirilmek üzere gönderilmemiştir. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır, yazarın katkı düzeyi %100’dür. Etik komite onayı: Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur. Finansal destek: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

The Construction of Ecological Ethics in the Essay Genre: Hikmet Birand’s Anadolu Manzaraları

https://izlik.org/JA56UW29CR

Öz

Eco-criticism theory offers an approach that critiques humanity’s tendency to place
itself at the center of nature and view the environment as an unlimited resource,
while also discussing the ethical dimensions of the human-nature relationship in
literary texts. Although known for his identity as a scientist, Hikmet Birand (1904
1972), whose essayist side remained relatively in the background, wrote Anadolu
Manzaraları (1957), which is one of the striking examples of early ecological
sensitivity towards nature in Turkish literature. In this study, I aim to reveal how
Birand constructed his environmental ecological ethics through the intellectual
freedom of the essay genre his observation-based narrative, and his ability to
establish his subjective experience within an aesthetic structure. I aim to show
how the structure of the essay genre, which brings together personal testimony and
scientific knowledge, strengthens Birand’s understanding of nature as a holistic
realm of existence. For this reason, I approach Anadolu Manzaraları as a text
that establishes ecological consciousness through essay aesthetics. I adopted a
qualitative method in my research and conducted the study within a descriptive
framework. I evaluated the essays through a text-centered reading in line with the
fundamental concepts of eco-criticism theory. I examined discourses pointing to
the relationship between humans and nature and environmental destruction using
thematic analysis. I interpreted the themes I identified within the framework of
the meaning relationship they establish with ecological ethics, considering the
aesthetic and intellectual structure of the essay genre. As a result of my analysis, I
found that Birand positioned nature as an integral part of the whole and particularly
emphasized that human intervention in nature causes irreparable damage to the
ecosystem. I believe that Birand’s essays are shaped by a consciousness that
prioritizes ecological ethics and that this consciousness becomes an effective
discourse thanks to the aesthetic possibilities of the essay genre. With this study,
by subjecting Anadolu Manzaraları to a genre-focused eco-critical reading, I aim
both to make Hikmet Birand’s essay writing more visible within literary history
and to reveal the unique role of the essay genre in the production of ecological
consciousness.

Anahtar Kelimeler

Hikmet Birand , essay , ecocriticism , ecological ethics

Etik Beyan

Research and publication ethics statement: This article was planned, conducted and finalised as a completely original research. The research has not been presented at any symposium, congress, etc. or sent to any other journal for evaluation. Contribution rates of authors to the article: The article is single-authored, the author’s contribution level is 100%. Ethics committee approval: Ethics committee approval is not required for the study. Support statement (Optional): No financial support was received for the study. Statement of interest: There is no potential conflict of interest in the study.

Kaynakça

• Aylanç, M. (2018). Fikret Demirağ’ın şiirlerine ekoeleştirel bakış. folklor/edebiyat. 24(96), 37-54. doi. org/10.22559/folklor.409
• Birand, H. (2014). Alıç ağacı ile sohbetler. Türkiye İş Bankası.
• Birand, H. (2024). Anadolu manzaraları. Türkiye İş Bankası.
• Buell, L. (1995). The environmental imagination: Thoreau. Nature writing and the formation of Ame rican culture. Harvard University.
• Buell, L. (2005). The future of environmental criticism: Environmentalcrisis and literary imagination. Blackwell Malden MA.
• Carson, R. (2004). Sessiz bahar (Ç. Güler, Çev.) Palme.
• Clark, T. (2010). Some climate change ironies: Deconstruction, environmental politics and the closure of ecocriticism. Oxford Literary Review. 32.1, 131-149. doi.org/10.3366/olr.2010.0009
• Coupe, L. (2001). Kennet Burke: pioneer of ecocriticism. Journal of Amerikan Studies, 35/3, 413-431. Garrard, G. (2007). Ecocriticism and education for sustainability. Pedagogy, 7(3), 359-372. doi. org/10.1215/15314200-2007-002
• Glottfelty, T. (1996). Introduction: literary studies in age of environmental crisis. The ecoc riticism reader: Landmarks in literary ecology. The University of Georgia Press, xv-xxxvii.
• Gür, M. K. (2010). Prof. Dr. Hikmet Ahmet Birand bibliyografyası için bir deneme. Kebikeç, (30), 77-87.
• Karataş, T. (2020). Bir edebi tür olarak deneme. Hece Türk Edebiyatında Deneme Özel Sayısı, (282/283/284), 28-29.
• Kırışık, F. (2013). Ekolojik sorunların çözümünde derin ekoloji yaklaşımı. Ekonomik ve Sosyal Araş tırmalar Dergisi, 9(2), 279-301.
• Meeker, J. W.(1974). The comedy of survival: Studies in litrary ecology. Charles Scribner’s Sons.
• Mengi, N. (2006). Bir edebî tür olarak deneme ve Türk edebiyatındaki yeri. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Ens titüsü Dergisi, 14(2), 353-368.
• Oppermann, S. (1999). Ecocriticism: Natural world in the literary viewfinder. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 16(2), 29-46.
• Özdağ, U. (2017). Çevreci eleştiriye giriş. Ürün.
• Rueckert, W. (1996). Literarure and ecology: An experiment in ecocriticism. The ecocriticism reader: Landmarks in literary ecology. The University of Georgia Press, 105-123.
• Sazyek, E. (2022). Ekoeleştiri kuramı. Edebiyat kuramı ve eleştiri. Akçağ.
• Yalçın, O. (2020). Türk kültürü sözlü şiir geleneğinde ekolojik boyut: Derin ekoloji yaklaşımı bağla mında eko-eleştirel çözümleme. folklor/edebiyat, 26(3), 463-482. doi.org/10.22559/folklor.1245
• Yaman, Ö. (11.10.2024). Karşı Sanat/Beyoğlu/İstanbul, fotoğraf sanatçısı, şiir-fotoğraf projesi.