Hikmet Birand’ın Denemelerinde Ekolojik Etik: Anadolu Manzaraları’na Ekoeleştirel Bakış

Yıl 2026, Cilt: 32 Sayı: 125, 191 - 210, 01.02.2026

Nesrin Mengi

https://doi.org/10.22559/folklor.3824

Öz

Ekoeleştiri kuramı, insanın kendisini doğanın merkezine yerleştirerek çevreyi sı
nırsız bir kaynak olarak görmesini eleştiren bir yaklaşım sunar ve edebî metinlerde
insan-doğa ilişkisinin etik boyutlarını tartışır. Bilim insanı kimliğiyle tanınmasına
karşın denemeci yanı geri planda kalmış Hikmet Birand (1904-1972)’ın Anado
lu Manzaraları (1957) deneme kitabı, Türk edebiyatında doğaya yönelik ekolojik
duyarlılığın erken örneklerinden biridir. Denemelerde doğayı bütünün bir parçası
olarak gören ve insan tarafından doğaya uygulanan şiddetin yarattığı tahribatın
bütünde ortaya çıkaracağı bozulmaya dikkat çeken ekolojik etiğe sadık bir yazar
la karşılaştım. Amacım, Hikmet Birand’ın denemelerinde ortaya koyduğu çevreci
eleştiri anlayışını, doğayı bütüncül bir varlık alanı olarak ele alış biçiminin eko-
lojik etikle ilişkisini belirginleştirmek ve Anadolu Manzaraları’nın ekoeleştirel
açıdan Türk edebiyatındaki yerini ortaya koymaktır. Deneme yazılarını, ekoeleştiri
kuramının temel kavramları doğrultusunda metin merkezli bir okuma ile ele aldım
ve insan-doğa ilişkisiyle çevresel tahribata işaret eden söylemleri betimsel analiz
yöntemiyle tematik olarak sınıflandırdım. İnceleme sonucunda denemelerinde do
ğayı bütünün ayrılmaz bir parçası olarak gören Hikmet Birand’ın insanın doğaya
yönelttiği şiddetin ekosistem üzerinde onarılması güç bir bozulmaya yol açtığını
özellikle vurguladığını tespit ettim. Birand’ın söyleminin ekolojik etiği önceleyen
bir bilinç doğrultusunda şekillendiğini ve Türk edebiyatında çevreci duyarlılı
ğın özgün örnekleri arasında yer aldığını söyleyebilirim. Bu çalışmayla Hikmet
Birand’ın çevreci yaklaşımının edebiyat tarihindeki konumunu belirginleştirirken
ekolojik bilinçle oluşturulan edebî metinlere yönelik farkındalık geliştirilmesine
katkı sağlamayı amaçlıyorum.

Anahtar Kelimeler

Hikmet Birand , deneme , ekoeleştiri , ekolojik etik

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale tamamıyla özgün bir araştırma olarak planlanmış, yürü tülmüş ve sonuçlandırılmıştır. Araştırma herhangi bir sempozyum, kongre vb. sunulmamış ya da başka bir dergiye değerlendirilmek üzere gönderilmemiştir. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır, yazarın katkı düzeyi %100’dür. Etik komite onayı: Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur. Finansal destek: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Ecological Ethics in Hikmet Birand’s Essays: An Ecocritical Perspective on Anadolu Manzaraları

Öz

Ecocriticism theory offers an approach that criticises humanity’s tendency to place
itself at the centre of nature and view the environment as an unlimited resource,
discussing the ethical dimensions of the human-nature relationship in literary texts.
Despite being recognised for his identity as a scientist, Hikmet Birand (1904-1972),
whose essayist side remained in the background, wrote the essay collection Anadolu
Manzaraları (1957), which is one of the early examples of ecological sensitivity
towards nature in Turkish literature. In these essays, I encountered a writer faithful
to ecological ethics who views nature as part of a whole and draws attention to the
damage that violence inflicted on nature by humans will cause to the whole. My aim
is to clarify the relationship between the environmental criticism approach presented
in Hikmet Birand’s essays, his approach to nature as a holistic realm of existence,
and ecological ethics, and to reveal the place of Anadolu Manzaraları in Turkish
literature from an eco-critical perspective. I approached the sample texts through a
text-centered reading guided by the fundamental concepts of eco-criticism theory.
I thematically classified discourses pointing to environmental destruction through
the human-nature relationship using descriptive analysis methods. As a result of
my analysis, I found that Hikmet Birand, who views nature as an integral part of the
whole in his essays, particularly emphasises that the violence humans direct towards
nature causes irreparable damage to the ecosystem. I can say that Birand’s discourse
is shaped by a consciousness that prioritises ecological ethics and stands as one of the
original examples of environmental sensitivity in Turkish literature.

Anahtar Kelimeler

Hikmet Birand , essay , ecocriticism , ecological ethics

Etik Beyan

Research and publication ethics statement: This article was planned, conducted and finalised as a completely original research. The research has not been presented at any symposium, congress, etc. or sent to any other journal for evaluation. Contribution rates of authors to the article: The article is single-authored, the author’s contribution level is 100%. Ethics committee approval: Ethics committee approval is not required for the study. Support statement (Optional): No financial support was received for the study. Statement of interest: There is no potential conflict of interest in the study.

Kaynakça

• Aylanç, M. (2018). Fikret Demirağ’ın şiirlerine ekoeleştirel bakış. folklor/edebiyat. 24(96), 37-54. doi. org/10.22559/folklor.409
• Birand, H. (2014). Alıç ağacı ile sohbetler. Türkiye İş Bankası.
• Birand, H. (2024). Anadolu manzaraları. Türkiye İş Bankası.
• Buell, L. (1995). The environmental imagination: Thoreau. Nature writing and the formation of Ame rican culture. Harvard University.
• Buell, L. (2005). The future of environmental criticism: Environmentalcrisis and literary imagination. Blackwell Malden MA.
• Carson, R. (2004). Sessiz bahar (Ç. Güler, Çev.) Palme.
• Clark, T. (2010). Some climate change ironies: Deconstruction, environmental politics and the closure of ecocriticism. Oxford Literary Review. 32.1, 131-149. doi.org/10.3366/olr.2010.0009
• Coupe, L. (2001). Kennet Burke: pioneer of ecocriticism. Journal of Amerikan Studies, 35/3, 413-431. Garrard, G. (2007). Ecocriticism and education for sustainability. Pedagogy, 7(3), 359-372. doi. org/10.1215/15314200-2007-002
• Glottfelty, T. (1996). Introduction: literary studies in age of environmental crisis. The ecoc riticism reader: Landmarks in literary ecology. The University of Georgia Press, xv-xxxvii.
• Gür, M. K. (2010). Prof. Dr. Hikmet Ahmet Birand bibliyografyası için bir deneme. Kebikeç, (30), 77-87.
• Karataş, T. (2020). Bir edebi tür olarak deneme. Hece Türk Edebiyatında Deneme Özel Sayısı, (282/283/284), 28-29.
• Kırışık, F. (2013). Ekolojik sorunların çözümünde derin ekoloji yaklaşımı. Ekonomik ve Sosyal Araş tırmalar Dergisi, 9(2), 279-301.
• Meeker, J. W.(1974). The comedy of survival: Studies in litrary ecology. Charles Scribner’s Sons.
• Mengi, N. (2006). Bir edebî tür olarak deneme ve Türk edebiyatındaki yeri. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Ens titüsü Dergisi, 14(2), 353-368.
• Oppermann, S. (1999). Ecocriticism: Natural world in the literary viewfinder. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 16(2), 29-46.
• Özdağ, U. (2017). Çevreci eleştiriye giriş. Ürün.
• Rueckert, W. (1996). Literarure and ecology: An experiment in ecocriticism. The ecocriticism reader: Landmarks in literary ecology. The University of Georgia Press, 105-123.
• Sazyek, E. (2022). Ekoeleştiri kuramı. Edebiyat kuramı ve eleştiri. Akçağ.
• Yalçın, O. (2020). Türk kültürü sözlü şiir geleneğinde ekolojik boyut: Derin ekoloji yaklaşımı bağla mında eko-eleştirel çözümleme. folklor/edebiyat, 26(3), 463-482. doi.org/10.22559/folklor.1245
• Yaman, Ö. (11.10.2024). Karşı Sanat/Beyoğlu/İstanbul, fotoğraf sanatçısı, şiir-fotoğraf projesi.