Ekolojik Etiğin Deneme Türünde İnşası: Hikmet Birand’ın Anadolu Manzaraları

Öz

Ekoeleştiri kuramı, insanın kendisini doğanın merkezine yerleştirerek çevreyi sınırsız bir kaynak olarak görmesini eleştiren ve edebî metinlerde insan-doğa ilişkisinin etik boyutlarını tartışan bir yaklaşım sunar. Bilim insanı kimliğiyle tanınmasına karşın denemeci yönü görece geri planda kalmış olan Hikmet Birand (1904-1972)’ın Anadolu Manzaraları (1957) adlı eseri, Türk edebiyatında doğaya yönelik erken dönem ekolojik duyarlılığın dikkat çekici örneklerinden biridir. Bu çalışmada, Birand’ın çevreci ekolojik etiğin deneme türünün düşünsel serbestliği, gözleme dayalı anlatımı ve öznel deneyimi estetik bir yapı içinde kurma olanakları aracılığıyla nasıl inşa edildiğini ortaya koymayı amaçlıyorum. Deneme türünün kişisel tanıklık ile bilimsel bilgiyi buluşturan yapısının Birand’ın doğayı bütüncül bir varlık alanı olarak kavrayışını nasıl güçlendirdiğini göstermeyi hedefliyorum. Bu nedenle Anadolu Manzaraları’nı ekolojik bilinci deneme estetiği aracılığıyla kuran bir metin olarak ele alıyorum. Araştırmada nitel bir yöntem benimsedim ve çalışmayı betimleyici bir çerçevede yürüttüm. Denemeleri, ekoeleştiri kuramının temel kavramları doğrultusunda metin merkezli bir okuma ile değerlendirdim. İnsan-doğa ilişkisi ile çevresel tahribata işaret eden söylemleri tematik çözümleme yöntemiyle inceledim. Belirlediğim temaları, deneme türünün estetik ve düşünce yapısıyla birlikte ele alarak ekolojik etikle kurdukları anlam ilişkisi çerçevesinde yorumladım. İnceleme sonucunda Birand’ın doğayı bütünün ayrılmaz bir parçası olarak konumlandırdığını, insanın doğaya yönelttiği müdahalenin ekosistem üzerinde onarılması güç bir bozulmaya yol açtığını özellikle vurguladığını tespit ettim. Birand’ın denemelerinin ekolojik etiği önceleyen bir bilinç doğrultusunda şekillendiğini ve bu bilincin deneme türünün estetik olanakları sayesinde etkili bir söylem haline geldiğini düşünüyorum. Bu çalışma ile Anadolu Manzaraları’nı tür odaklı bir ekoeleştirel okumaya tabi tutarak hem Hikmet Birand’ın denemeciliğini edebiyat tarihi içinde daha görünür kılmayı hem de deneme türünün ekolojik bilinç üretimindeki özgün rolünü ortaya koymayı amaçlıyorum.

Anahtar Kelimeler

• Hikmet Birand
• deneme
• ekoeleştiri
• ekolojik etik

The Construction of Ecological Ethics in the Essay Genre: Hikmet Birand’s Anadolu Manzaraları

Öz

Eco-criticism theory offers an approach that critiques humanity’s tendency to place itself at the center of nature and view the environment as an unlimited resource, while also discussing the ethical dimensions of the human-nature relationship in literary texts. Although known for his identity as a scientist, Hikmet Birand (1904 1972), whose essayist side remained relatively in the background, wrote Anadolu Manzaraları (1957), which is one of the striking examples of early ecological sensitivity towards nature in Turkish literature. In this study, I aim to reveal how Birand constructed his environmental ecological ethics through the intellectual freedom of the essay genre his observation-based narrative, and his ability to establish his subjective experience within an aesthetic structure. I aim to show how the structure of the essay genre, which brings together personal testimony and scientific knowledge, strengthens Birand’s understanding of nature as a holistic realm of existence. For this reason, I approach Anadolu Manzaraları as a text that establishes ecological consciousness through essay aesthetics. I adopted a qualitative method in my research and conducted the study within a descriptive framework. I evaluated the essays through a text-centered reading in line with the fundamental concepts of eco-criticism theory. I examined discourses pointing to the relationship between humans and nature and environmental destruction using thematic analysis. I interpreted the themes I identified within the framework of the meaning relationship they establish with ecological ethics, considering the aesthetic and intellectual structure of the essay genre. As a result of my analysis, I found that Birand positioned nature as an integral part of the whole and particularly emphasized that human intervention in nature causes irreparable damage to the ecosystem. I believe that Birand’s essays are shaped by a consciousness that prioritizes ecological ethics and that this consciousness becomes an effective discourse thanks to the aesthetic possibilities of the essay genre. With this study, by subjecting Anadolu Manzaraları to a genre-focused eco-critical reading, I aim both to make Hikmet Birand’s essay writing more visible within literary history and to reveal the unique role of the essay genre in the production of ecological consciousness.

Anahtar Kelimeler

• Hikmet Birand
• essay
• ecocriticism
• ecological ethics

Kaynakça

1. Aylanç, M. (2018). Fikret Demirağ’ın şiirlerine ekoeleştirel bakış. folklor/edebiyat. 24(96), 37-54. doi. org/10.22559/folklor.409
2. Birand, H. (2014). Alıç ağacı ile sohbetler. Türkiye İş Bankası.
3. Birand, H. (2024). Anadolu manzaraları. Türkiye İş Bankası.
4. Buell, L. (1995). The environmental imagination: Thoreau. Nature writing and the formation of Ame rican culture. Harvard University.
5. Buell, L. (2005). The future of environmental criticism: Environmentalcrisis and literary imagination. Blackwell Malden MA.
6. Carson, R. (2004). Sessiz bahar (Ç. Güler, Çev.) Palme.
7. Clark, T. (2010). Some climate change ironies: Deconstruction, environmental politics and the closure of ecocriticism. Oxford Literary Review. 32.1, 131-149. doi.org/10.3366/olr.2010.0009
8. Coupe, L. (2001). Kennet Burke: pioneer of ecocriticism. Journal of Amerikan Studies, 35/3, 413-431. Garrard, G. (2007). Ecocriticism and education for sustainability. Pedagogy, 7(3), 359-372. doi. org/10.1215/15314200-2007-002

9. Glottfelty, T. (1996). Introduction: literary studies in age of environmental crisis. The ecoc riticism reader: Landmarks in literary ecology. The University of Georgia Press, xv-xxxvii.
10. Gür, M. K. (2010). Prof. Dr. Hikmet Ahmet Birand bibliyografyası için bir deneme. Kebikeç, (30), 77-87.
11. Karataş, T. (2020). Bir edebi tür olarak deneme. Hece Türk Edebiyatında Deneme Özel Sayısı, (282/283/284), 28-29.
12. Kırışık, F. (2013). Ekolojik sorunların çözümünde derin ekoloji yaklaşımı. Ekonomik ve Sosyal Araş tırmalar Dergisi, 9(2), 279-301.
13. Meeker, J. W.(1974). The comedy of survival: Studies in litrary ecology. Charles Scribner’s Sons.
14. Mengi, N. (2006). Bir edebî tür olarak deneme ve Türk edebiyatındaki yeri. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Ens titüsü Dergisi, 14(2), 353-368.
15. Oppermann, S. (1999). Ecocriticism: Natural world in the literary viewfinder. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 16(2), 29-46.
16. Özdağ, U. (2017). Çevreci eleştiriye giriş. Ürün.
17. Rueckert, W. (1996). Literarure and ecology: An experiment in ecocriticism. The ecocriticism reader: Landmarks in literary ecology. The University of Georgia Press, 105-123.
18. Sazyek, E. (2022). Ekoeleştiri kuramı. Edebiyat kuramı ve eleştiri. Akçağ.
19. Yalçın, O. (2020). Türk kültürü sözlü şiir geleneğinde ekolojik boyut: Derin ekoloji yaklaşımı bağla mında eko-eleştirel çözümleme. folklor/edebiyat, 26(3), 463-482. doi.org/10.22559/folklor.1245
20. Yaman, Ö. (11.10.2024). Karşı Sanat/Beyoğlu/İstanbul, fotoğraf sanatçısı, şiir-fotoğraf projesi.