GELENEKTEN GELECEĞE ESTETİK BİR KÖPRÜ: DİLAVER CEBECİ’NİN ŞİİRLERİNDE SEMBOLİK-MİTOLOJİK ANLAMLARIYLA RENKLER

Abstract

Türk kültüründe renkler, dünyayı anlamlandırmada ve kültürel belleğin aktarımında önemli sembolik işlevler üstlenmiş durumdadır. Kültürel dönüşüm sürecinde renkler farklı metafizik, psikolojik ve dinî anlamlar kazanmış ve yaşanılan coğrafya, ait olunan inanç sistemi ve tarihsel deneyimler çerçevesinde çeşitlenmiştir. Bu anlamda renkler, yalnızca dış dünyaya ait soyut göstergeler olmanın ötesinde, millî kimliğin ve kolektif hafızanın da yansıması olarak değerlendirilebilir. Türk kültüründe de bu kavramlar; bozkır medeniyetinden İslamiyet’e uzanan köklü bir geçmişe, derin mitolojik ve metafizik anlamlara sahiptir. Bu anlamda renklere, gelenekselden modern metinlere kadar, sözlü ve yazılı kültür ürünleri olan edebî eserlerde de çokça yer verildiği görülmektedir. Eserlerinde renklere yer veren modern dönem sanatkârlarından biri de 20. yüzyılın ikinci yarısında millî-romantik duyuşun önemli temsilcilerinden olan Dilaver Cebeci’dir. Edebî metinlerinin yanında bilimsel çalışmaları da bulunan Cebeci, manzum ve mensur pek çok eser yayımlamıştır. Gezi yazıları ve araştırma-inceleme eserleri de bulunan Cebeci, daha ziyade şairliğiyle ön plana çıkar. Makaledeki veri setini oluşturan Dilaver Cebeci’nin şiirleri; eski Türk tarihinden günümüze, Şamanizm’den İslamiyet’e kadar uzanan geniş bir değerler yelpazesine sahiptir. Onun şiirlerinde renkler, kolektif hafızanın yeniden canlandırılması misyonunu üstlenir. Şair, bunları mitolojik ve sembolik anlamlarıyla kullanarak İslam öncesi ve sonrası değerleri kaynaştırmak ister. Şairin temel gayesi; tarihsel ve kültürel süreklilik kurmak, bu sayede bütünlükçü ve kuşatıcı bir “Türk-İslam kimliği” inşa etmektir. Bu makalede Dilaver Cebeci’nin şiirlerinde kullandığı renkler, Türk kültüründeki anlamları üzerinden, görünen anlamın ötesindeki derin yapı ve kültürel bağlama ulaşmak adına deşifre edilmiştir. Böylece Türk milletinin geçmişindeki kültürel kodlar ortaya çıkarılıp şair Cebeci’nin bu kodları estetik bir düzlemde nasıl yeniden ürettiği gösterilmeye çalışılmıştır. Araştırma kapsamında şairin manzum metinlerinde geçen renkler saptanmış ve sembolik anlamlarıyla kullanım yoğunluklarının sırasıyla mavi/gök, beyaz/ak, siyah/kara, al/kızıl, yeşil ve sarı renk olduğu fark edilmiştir. Şiirlerin deşifre edilmesi sonucu her bir rengin çok katmanlı anlamsal yapılar barındırdığı tespit edilmiştir. Cebeci’nin şiir evreninde mavi/gök rengi; tanrısallık, lekesizlik, iffet, erdem, barış ve nazardan korunma gibi anlamlarıyla öne çıkarken beyaz/ak; yine tanrısallık, saflık, aydınlık ve ölümle ilişkilendirilmiştir. Yeşil, tabiatın dirilişini imlemesinin yanı sıra mitolojik ve tasavvufî anlamlarıyla görülürken sarı coğrafi konum, güz, ayrılık ve ölümü; siyah/kara cehennem ve zorlu kış şartlarının yanında çeşitli olumsuz manaları; al/kızıl ise tanrısallık, savaşçılık ile kötü ruhlar ve komünizm ideolojisini işaret etmek için kullanılmıştır. Araştırma sonucunda Dilaver Cebeci’nin mavi, beyaz, kara, yeşil, sarı ve kızıl gibi renkleri epik, tasavvufî ve psikolojik düzlemde yeniden üreterek hem tarihsel bir süreklilik kurmaya çalıştığı hem de süreç içerisinde renklerdeki anlam değişimine işaret ettiği saptanmış; elde edilen bulgular ışığında, Cebeci’nin estetik bir şekilde yapılandırdığı renk sembolizminin bütünlükçü ve kuşatıcı bir Türk-İslam kimliğinin inşasında önemli bir işlev üstlendiği sonucuna ulaşılmıştır.

Keywords

• Dilaver Cebeci
• şiir
• sembol
• Türk-İslam kimliği
• renk sembolizmi

AN AESTHETIC BRIDGE FROM TRADITION TO THE FUTURE: COLORS WITH THEIR SYMBOLIC-MYTHOLOGICAL MEANINGS IN DİLAVER CEBECİ’S POETRY

Abstract

In Turkish culture, colors carry significant symbolic functions in attributing meaning to the world and transmitting cultural memory across generations. Throughout the process of cultural evolution, colors have acquired diverse metaphysical, psychological, and religious meanings, diversifying within the framework of geography, belief systems, and shared historical experiences. In this sense, colors can be evaluated not merely as abstract indicators of the external world, but as vibrant reflections of national identity and collective memory. In Turkish cultural tradition, these concepts possess deep mythological and metaphysical roots spanning from the ancient steppe civilization to the adoption of Islam. Consequently, colors are frequently employed across literary works -both oral and written- ranging from traditional folk texts to modern literature.One of the prominent modern figures who systematically incorporates colors into his literary works is Dilaver Cebeci, an influential representative of the national-romantic sensibility in the second half of the 20th century. Alongside his literary compositions, Cebeci conducted academic research and published numerous works in both prose and verse. Although he penned travel literature and research studies, he is primarily recognized and remembered for his poetic oeuvre. Cebeci’s poetry, which constitutes the primary dataset of this article, encompasses a wide spectrum of values ranging from ancient Turkish history to the present day, and from Shamanism to Islamic traditions. In his poetry, colors undertake the essential mission of revitalizing collective memory. By utilizing these colors with their mythological and symbolic meanings, the poet seeks to seamlessly fuse pre- and post-Islamic cultural values. His core objective is to establish historical and cultural continuity, thereby constructing a holistic and encompassing “Turkic-Islamic identity”. This article decodes the colors used in Dilaver Cebeci’s poetry through their traditional meanings in Turkish culture to reveal the deep structure and underlying cultural context beyond the surface level. Thus, it aims to uncover the historical cultural codes of the Turkish nation and demonstrate how Cebeci reproduces these codes on an aesthetic plane. Within the scope of the study, the colors in the poet’s verse texts were identified, revealing that their density of use and symbolic importance follow the order of blue/cyan, white, black, red/crimson, green, and yellow. The textual analysis reveals that each color embodies multi-layered semantic structures within the corpus. In Cebeci’s poetic universe, blue/cyan stands out with connotations of divinity, spotlessness, chastity, virtue, peace, and protection against the evil eye; white is associated with divinity, purity, light, and death. Green signifies the resurrection of nature alongside its mythological and mystical/Sufi meanings, while yellow denotes geographical location, autumn, separation, and death. Black symbolizes hell, harsh winter conditions, and various negative connotations, whereas red/crimson is used to signify divinity, martial spirit, evil spirits, and communist ideology.

Keywords

• Dilaver Cebeci
• poetry
• symbol
• Turkic-Islamic identity
• color symbolism

References

1. AKYÜZ, H. (2014). “Hz. Peygamber’in Hadislerinde Renklerin Dili”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 41, 373-397.
2. BALIKÇI, Ş. (2020). “Dünden Bugüne Türklerde Renkler”. Folklor Akademi Dergisi, C. 3, S. 2, 264- 294.
3. BAYAT, F. (2005). Mitolojiye Giriş. Çorum: KaraM Yayınları.
4. BULUT, Y. (2015). “Dilaver Cebeci’nin Biyografik ve Sanatsal Yaşamı”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 3, S. 16, 234-247.
5. CEBECİ, D. (2018). Türkiyem Bütün Şiirleri. Ankara: Panama Yayıncılık.
6. COOPER, J. C. (1987). An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols. London: Thames and Hudson Ltd.
7. ÇETİN, N. (2024). “Dilaver Cebeci’nin Şiiri”. Söğüt, S. 27, 52-63.
8. ÇEVİRME, H. (2008). “Türk Halk Şiirinde Renklerin Değerleri ve Anlama Katkısı”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C. 1, S. 2, 92.107.

9. ÇORUHLU, Y. (2002). Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
10. ÇORUHLU, T. (2012). “Tuğ”. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 41, 330-332.
11. DEVELLİOĞLU, F. (2007). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
12. DİLEK, İ. (2014). Resimli Türk Mitoloji Sözlüğü. Ankara: Grafiker Yayınları.
13. DURMUŞ, G. (2010). “Cahit Külebi’nin Şiirlerinde Renkli Mısralar ve Türkçenin Renkleri”. Turkish Studies, C. 5, S. 3, 1143-1174.
14. EKİCİ, M. (2016). “Türk Kültüründe ‘Al’ Renk”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, C. 16, S. 2, 103- 107.
15. ELIADE, M. (1992). İmgeler Simgeler. (Çev.: Mehmet Ali Kılıçbay), Ankara: Gece Yayınları.
16. GENÇ, R. (1997). “Türk İnanışları ile Millî Geleneklerinde Renkler ve Sarı-Kırmızı-Yeşil”. Erdem, C. 9, S. 27, 1075-1110.
17. GÖMEÇ, S. (2008). “Kök Türkçe Yazıtlarda Geçen Göller ve Nehirler”. Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 27, S. 44, 1-20.
18. HİSARCIKLILAR, E. (2019). “Dilaver Cebeci’nin Şiirlerinde Bayrak”. Söğüt, S. 27, 74-78.
19. İNAN, A. (1987). Makaleler ve İncelemeler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. KALAFAT, Y. (2012). Türk Halk İnanışlarında Renkler. Ankara: Berikan Yayınevi.
21. KARABAŞ, S. (1996). Dede Korkut’ta Renkler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
22. KAYA, D. (2014). Türk Dünyası Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Kavramları ve Terimleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
23. KORKMAZ, E. (2003). Eski Türk İnançları ve Şamanizm Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi.
24. KUYUMCU, E. (2020). “Renk Kavramının Türkçedeki İfade Özellikleri”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C. 7, S. 1, 513-538.
25. ÖGEL, B. (1995). Türk Mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
26. ÖGEL, B. (2000). Türk Kültür Tarihine Giriş VI. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
27. ÖGEL, B. (2010). Türk Mitolojisi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
28. ÖZGÜN, E. (2019). “Ece Ayhan’ın Şiirlerinde Toplumsal Katmanları İmleyen Renkler”. Türkbilig, S. 38, 43-66.
29. ÖZTÜRK, Ş. (2015). Türk Kültüründe Renk Kavramı ve Renklerin Maddi Kültür Unsurlarına Yansıması. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. PALA, İ. (2002). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: L&M Yayınları.
31. PASTOUREAU, M. (2013). Mavi Bir Rengin Tarihi. (Çev.: İnci Malak Uysal), İstanbul: Can Yayınları.
32. ROUX, J. P. (2012). Eski Türk Mitolojisi. (Çev.: Özkul Çobanoğlu), Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
33. SARAÇ, H. (2023). İnanışlar ve Gelenekler Bağlamında Türk ve Slav Kültürlerinde Renk Sembolizmi. Muğla: Günce Yayınları.
34. SAYDI, T. (2015). “Türkçe’de Renk Olgusu Gelişmişliği ve Fransızca’ya Bazı Yansımalar: Kültürlerarası Genel Bir Bakış”. Turkish Studies, C. 10, S. 2, 829-850.
35. SOYGÜDER BATURLAR, Ş. ve YAYLAGÜL, L. (2019). “Kültürel Süreklilik Bağlamında Türk Halk Kültüründe Mavi/Turkuaz Mavisi ve Nazar Boncuğu”. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, S. 31, 665-688.
36. SÖZEN, M. ve TANYELİ, U. (1986). Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
37. YILDIRIM, A. (2006). “Renk Simgeciliği ve Şeyh Galip’in Üç Rengi”. Milli Folklor, C. 18, S. 72, 129-140.
38. YILDIZ, N. (2010). “Türk Destanlarında Kötü Huylu Devler”. Millî Folklor, C. 22, S. 87, 41-50.
39. YÜCEL, H. İ. (2024). “Millî Romantik Bir Flanör: Dilâver Cebeci’nin ‘Hamayıl Kuşandım Şiir Kılıcını’ Şiirinde İstanbul Yürüyüşü”. Söğüt, S. 27, 69-73.