Millî Eğitim Bakanlığı 9. Sınıf Tarih Ders Kitabında Eski Çağ Tarihi Ünitesindeki Etkinliklerde Bulunan Alan Becerilerinin Karşılaştırmalı Analizi: 2023 Müfredatı ve Maarif Modeli (2024)

Year 2025, Volume: 45 Issue: 3, 799 - 818, 29.12.2025

Ayşenur Dağdelen , Koray Toptaş

https://doi.org/10.17152/gefad.1730397

Abstract

Bu çalışma, Millî Eğitim Bakanlığının 2023 ve 2024 yıllarında yayımladığı 9. sınıf tarih ders kitaplarındaki Eski Çağ ünitelerinde yer alan etkinlikleri, öğretim programlarında tanımlanan alan becerileri açısından karşılaştırmayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma deseninde ve doküman incelemesine dayalı olarak yürütülen araştırmada, Eski Çağ ünitelerindeki etkinlikler hem nicel hem de nitel (bakımdan analiz edilmiştir. Bulgular, 2023 tarihli ders kitabında etkinliklerin büyük ölçüde “tarihsel analiz ve yorum” ile “tarihsel kavrama” becerilerine odaklandığını; bilgi ve kavrama düzeyindeki görevlerin baskın olduğunu göstermektedir. 2024 tarihli ders kitabında ise etkinlik sayısının belirgin biçimde arttığı, etkinliklerin “kanıta dayalı sorgulama ve araştırma”, “tarihsel empati”, “değişim ve sürekliliği algılama”, “mekânsal düşünme” ve “tarihsel sorun analizi ve karar verme” gibi becerileri daha sistematik biçimde desteklediği saptanmıştır. Bu çerçevede 2024 programının, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin bütünleşik beceri yaklaşımı doğrultusunda, Eski Çağ öğretimini daha öğrenci merkezli, disiplinler arası ve beceri odaklı bir yapıya dönüştürdüğü; ders kitaplarındaki etkinlik tasarımlarının da tarih okuryazarlığı, kanıt temelli düşünme ve eleştirel sorgulamayı önceleyen bir anlayışla yeniden kurgulandığı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, gelecekteki tarih ders kitaplarında Eski Çağ ünitelerine yönelik etkinliklerin, tarihsel empatiyi, sosyal katılımı ve yerel tarih bilincini güçlendiren dijital, görsel ve uygulamalı etkinliklerle daha da zenginleştirilmesini önermektedir.

Keywords

Tarih , Eski Çağ , Ders kitabı , Maarif Modeli , Alan becerileri

A Comparative Analysis of Disciplinary Skills in the Activities of the Ancient History Unit in the Ministry of National Education 9th Grade History Textbook: The 2023 Curriculum and the Education Model (2024)

Abstract

This study aims to compare the activities included in the Ancient History units in the 9th grade history textbooks published by the Ministry of National Education in 2023 and 2024 in terms of the field skills defined in the curriculum. In the research, which was conducted within a qualitative research design and based on document analysis, the activities in the Ancient History units were analyzed both quantitatively and qualitatively. The findings show that in the 2023 textbook the activities largely focus on the skills of “historical analysis and interpretation” and “historical understanding”; tasks at the level of knowledge and comprehension are predominant. In the 2024 textbook, on the other hand, it has been determined that the number of activities has increased significantly and that the activities support skills such as “evidence-based inquiry and research”, “historical empathy”, “perceiving change and continuity”, “spatial thinking” and “historical problem analysis and decision making” in a more systematic way. In this framework, it has been concluded that the 2024 curriculum, in line with the integrated skills approach of the Century of Türkiye Education Model, has transformed the teaching of the Ancient History into a more student-centered, interdisciplinary and skill-oriented structure; and that the activity designs in the textbooks have been restructured with an understanding that prioritizes historical literacy, evidence-based thinking and critical inquiry. The study suggests that, in future history textbooks, the activities for the Ancient History units should be further enriched with digital, visual and practical activities that strengthen historical empathy, social participation and local history awareness.

Keywords

History , Ancient History , Textbook , Education Model , Disciplinary Skills.

References

• Akpınar, B., & Aydın, K. (2007). Eğitimde değişim ve öğretmenlerin değişim algıları. Eğitim ve Bilim. 32(144), 71-80.
• Akurgal, E. (1998). Anadolu Uygarlıkları. Ankara: TÜBİTAK.
• Alaca E. (2024). Türkiye’de tarih öğretim programları son yüzyılda nasıl gelişme gösterdi? A. Şimşek (Ed.), Cumhuriyetin yüzüncü yılı konuşmaları içinde (ss. 21-29). İÜC.
• Aşkar, P., & Altun, A. (2023). K-12 beceriler çerçevesi: Türkiye bütüncül modeli üzerine bir çalışma. Millî Eğitim Dergisi, 52 (Özel Sayı), 925-940. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1308740
• Başkale, H. (2016). Nitel araştırmalarda geçerlik, güvenirlik ve örneklem büyüklüğünün belirlenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 9(1), 23-28.
• Bektaş, Ö. Y., & Üngör, Y. (2013). Sosyal bilgiler ders kitaplarında Eski Çağ tarihi konusu ve bilincinin bilimsel içerik bakımından değerlendirilmesi. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 4(3), 1-26.
• Braudel, F. (1980). On History. Chicago: University of Chicago Press.
• Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
• Büyüköztürk, Ş. (2018). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Ankara: Pegem Akademi.
• Carr, E.H. (2018). Tarih Nedir. İstanbul: İletişim.
• Ceyhan, E. ve Yiğit, B. (2003). Konu Alanı Ders Kitabı İncelemesi. Ankara: Anı.
• Collingwood, R.G. (2019). Tarih Tasarımı. Ankara: Doğu-Batı.
• Collingwood, R. G. (1999). The principles of history and other writings in philosophy of history. (Eds.). W. H. Dray & W. J. van der Dussen. Oxford University Press.
• Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE.
• Creswell, J.W. (2013). Qualitive inquiry & research design: choosing among five approaches (3rd.ed). Sage Publications.
• Çevik, A., & Güneş, F. (2017). Türkçe ders kitaplarındaki etkinliklerin incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 5(2), 272-286. https://doi.org/10.16916/aded.288848
• Demircioğlu, İ.H. (2009). Tarih öğretmenlerinin tarihsel düşünme becerilerine yönelik görüşleri. Milli Eğitim Dergisi, 39(184), 228-239.
• Demircioğlu, İ.H. (2013). Tarih ders kitabı yazımında yeni yaklaşımlar. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 38(38), 119-133.
• Demircioğlu, İ.H. (2014). Tarih Öğretiminde Öğrenci Merkezli Yaklaşımlar. Ankara: Anı.
• Demirel, Ö. A. & Şahin, S., (2019). Türkiye'de Eğitimde Değişim İhtiyaçlarına, Engellerine Ve Değişime Yön Vermeye İlişkin Öğretmen Görüşleri. Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 48, 88-106.
• Dilek, D. (2007). Tarih Derslerinde Öğrenme ve Düşünce Gelişimi. Ankara: Nobel.
• Doğan, Y., Kabapınar, Y., Zaman, S., & Duman, E. Z. (2023). Sosyal bilimler alan becerileri: Kavram, kapsam ve geliştirme öyküsü. Millî Eğitim, 52(Özel Sayı), 1055-1118. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1309009
• Drake, F.D. & Nelson, L.R. (2005). Engagement in Teaching History: Theory and Pratices For Middle and Secondary Teacher. Upper Saddle River, NJ: Pearson Education.
• Foster, S. J., & Yeager, E. A. (2001). The role of empathy in the development of historical understanding. In O. L. Davis Jr, E. A. Yeager, & S. J. Foster (Eds.), Historical empathy and perspective taking in the social studies (pp.13-19). Maryland: Rowman & Little Field.
• Güven, İ. (2014). Tarih Öğretimi Kavramsal Çerçeve. İ. Güven (Ed.), Tarih öğretimi kuram ve uygulama içinde (ss. 1-54). Ankara: Pegem Akademi.
• İplikçioğlu, B. (2021). Eski Batı Tarihi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Kabapınar, Y. (1998). Kredili sistem ve tarih ders kitapları. S. Özbaran (Ed.). Tarih öğretimi ve ders kitapları içinde (ss.221-236). İzmir: Dokuz Eylül Yayınları.
• Kaçmaz, S. (2022). Türkiye’de Ortaöğretim Tarih Ders Kitaplarında Eskiçağ Tarihi Konularının İncelenmesi (2000’den günümüze). (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Karabağ, G. (2003). Öğretilebilir Ve Bilişsel Bir Beceri Olarak Tarihi Empati. (Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Keleş, H. & Özcanlı, İ. (2022). Tarih derslerinin anlatımında tarihsel düşünme becerilerinin önemi. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 32-39.
• Kılıç, D. (2021). Ders kitabının öğretimdeki yeri. Demirel, Ö. & Kıroğlu, K. (Ed), Konu Alanı Ders Kitabı İncelemesi içinde (ss. 38-53). Ankara: Pegem Akademi.
• Koçak, F., & Şimşek, A. (2022). Öğretmenlerin ders kitabı kullanımı ile ilgili araştırma raporu (Y. Çiğdem, Ed.). T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı İzleme ve Değerlendirme Daire Başkanlığı.
• Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE.
• Mayring, P. (2014). Qualitative content analysis: theoretical foundation, basip rocedures and software solution. Klagenfurt. Retrievedfrom.
• Memiş, E. (2017). Eskiçağ Türkiye Tarihi. Bursa: Ekin.
• Merriam, S. B. (2013). Qualitative research: A guide to design and implementation (3rd ed.). Jossey-Bass.
• Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation (4th ed.). Jossey-Bass.
• Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.). SAGE.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2012). Ders kitapları ve eğitim araçları yönetmeliği. Resmi Gazete (Sayı: 28432, 12 Eylül 2012). https://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/1605.pdf
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2023). Ortaöğretim tarih dersi (9, 10 ve 11. sınıflar) öğretim programları. Ankara: MEB.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2023). Tarih 9: Ortaöğretim 9. Sınıf Ders Kitabı. Ankara: MEB.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Tarih 9: Ortaöğretim 9. Sınıf Ders Kitabı. Ankara: MEB.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. Ankara: MEB.
• Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16, 1–13. https://doi.org/10.1177/1609406917733847
• Özdemir, M. (2010). Nitel veri analizi: Sosyal bilimlerde yöntem sorunsalı. Pegem Akademi.
• Özden, Y. (2008). Eğitimde Yeni Değerler. Ankara: Pegem Akademi.
• Persson, A. & Thorp, R. (2020). On historical thinking and the histor educational challenge. Educational Philosophy and Theory, 52(2),1-11. https://doi.org/10.1080/00131857.2020.1712550
• Pingel, F. (2003). Ders Kitaplarını Araştırma ve Düzeltme Rehberi UNESCO. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
• Safran, M. (1993). Tarih öğretiminin eğitimsel amaçları. Belleten, 57(220), 827-842. https://doi.org/10.37879/belleten.1993.827
• Saldaña, J. (2021). The coding manual for qualitative researchers (4th ed.). SAGE.
• Seixas, P., & Morton, T. (2013). The Big Six: Historical Thinking Concepts. Toronto: Nelson Education.
• Seixas, P. & Peck, C. (2004). Teaching Historical Thinking. In A. Sears & I. Wright (Eds.), Challenges and Prospects for Canadian Social Studies (ss. 109-117). Vancouver: Pacific Educational Press.
• Seyhan, A. (2023). Türkiye’de tarihsel düşünme ve tarihsel düşünme becerilerine ilişkin yapılan araştırmaların incelenmesi. Journal of Innovative Research in Social Studies, 6(2), 226-252. https://doi.org/10.47503/jirss.1391354
• Şahin, S., & Aydın Demirel, Ö. (2019). Türkiye’de eğitimde değişim ihtiyaçlarına, engellerine ve değişime yön vermeye ilişkin öğretmen görüşleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 27(48), 88-106.
• Şimşek, H. & Yıldırım, A. (2016). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin.
• Taşkın, A. & Şimşek, A. (2016). Cumhuriyet dönemi ilkokul tarih/sosyal bilgiler ders kitaplarında Eski Çağ tarihinin öğretimi. Kastamonu Eğitim Dergisi.25(4), 1533-1548.
• Tokdemir, M. A. (2016). Değerler mi beceriler mi: Tarih öğretiminin amaçlarına ilişkin tarih öğretmen adaylarının görüşleri. Turkish Studies, 11(3), 2225-2242.
• Turan, R. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli 2024 Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı’nda alan becerilerine yer verilme durumunun incelenmesi (bildiri sunumu). Ege 12th International Conference on Social Sciences, İzmir.
• Tutar, H. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik: bir model önerisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 117-138. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227323
• Vural, B. (2006). Eğitim Öğretimde Teknoloji ve Materyal Kullanımı. İstanbul: Hayat.
• White, H. (2008). Metatarih: Ondokuzuncu Yüzyıl Avrupası'nda Tarihsel İmgelem. Ankara: Dost Kitabevi.
• Wineburg, S. (2001). Historical thinking and other unnatural acts: Charting the future of teaching the past. Philadelphia: Temple University.
• Yıldırım, R. (1998). Tarih ders kitaplarında Anadolu uygarlıkları. S. Özbaran (Ed.), Tarih öğretimi ve ders kitapları içinde (ss.169-174). İzmir.
• Yıldırım, T. (2024). Cumhuriyetin 100. yılında tarih ders kitapları. A. Şimşek (Ed.), Cumhuriyetin yüzüncü yılı konuşmaları içinde (ss. 31-36). İstanbul: İ.Ü.C.
• Yüksel, E. (2019). Türkiye'de iletişim araştırmalarında içerik analizi uygulamaları, sorunlar ve çözüm önerileri. International Euroasia congress on scientific researches and recent, (ss. 134-152). Bakü: Hazar Üniversitesi.