Sahabe, Tâbiûn ve Sonrası: Rivayet Güvenliği ve Mevzû Haberlerin Ortaya Çıkışı

Bu çalışma, hadis rivayetinin Hz. Peygamber döneminden başlayarak Sahabe, Tabiûn ve Hicrî III. asra uzanan tarihî gelişimini ele almakta; rivayet sürecinde ortaya çıkan sorunları ve özellikle mevzû (uydurma) hadislerin doğuş sebeplerini incelemektedir. İlk dönemde sözlü aktarıma dayanan rivayet geleneği, hem Kur’an’la karışma endişesi hem de yazı kültürünün sınırlılığı sebebiyle yavaş bir gelişim göstermiştir. Fitne döneminin başlamasıyla birlikte hadis rivayeti daha titiz bir sorgulama sürecine girmiş; isnad uygulaması sistemli bir tedbir olarak yaygınlaşmış ve cerh-ta‘dil faaliyetlerinin temelleri atılmıştır. Tabiûn döneminde İslam coğrafyasının genişlemesi ve farklı kültürlerle etkileşimin artması, uydurma haberlerin çoğalmasına zemin hazırlamıştır. Bu durum, Emevî halifesi Ömer b. Abdülazîz’in hadislerin tedvinine yönelik girişimiyle kurumsal bir çözüme kavuşturulmuştur. Hicrî III. asırda ise hadislerin büyük kısmı yazılı kaynaklarda toplanmış, sahihlik kriterleri belirginleşmiş ve mevzû rivayetlere karşı kapsamlı eserler telif edilmiştir. Çalışma, hadis rivayet geleneğinin şekillenmesinde sosyal, siyasî ve itikadî unsurların etkisini ortaya koymakta; aynı zamanda mevzû hadislerin temel konu alanlarını ve bunların literatürdeki yansımalarını değerlendirmektedir.

This study examines the historical development of hadith transmission from the time of the Prophet Muhammad through the periods of the Companions, the Successors, and up to the third Islamic century. It analyzes the challenges encountered in the transmission process and explores the emergence and spread of fabricated (mawḍūʿ) narrations. In the earliest period, hadith transmission relied predominantly on oral reports, largely due to concerns about confusion with the Qur’an and the limited prevalence of literacy. With the onset of the fitna period, the transmission process required greater scrutiny; the isnād system became a systematic safeguard, and the foundations of reliability assessment (jarḥ and taʿdīl) were established. During the Successors’ era, the expansion of the Islamic world and increased interaction with diverse cultures facilitated the rise of fabricated and foreign-origin reports. This situation prompted Caliph ʿUmar ibn ʿAbd al-ʿAzīz to initiate the official compilation of hadith. By the third Islamic century, most hadiths had been recorded, criteria for authenticity had become more structured, and comprehensive works began addressing fabricated narrations. This study highlights the social, political, and theological factors that shaped the hadith transmission tradition and further examines the major thematic categories of fabricated reports and their reflections in the hadith literature.