Amaç ve Araç Konuları Bağlamında Kur’ân’da Kâinat: Kevnî Âyetler

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm, insanın Allah, âlem ve kendisiyle ilişkisini anlamlandıran çok boyutlu bir hitap olmakla birlikte, ihtiva ettiği konuların tamamı aynı derecede amaç ve işlev taşımamaktadır. Kur’ân’ın temel maksatları bağlamında tevhid, nübüvvet ve ahiret gibi konular merkezî bir konuma sahipken; kâinat, insan, yaratılış, tabiat ve varlık düzenine ilişkin açıklamalar bu temel maksatların anlaşılmasına ve temellendirilmesine hizmet eden konular olarak değerlendirilebilir. Bu çerçevede araştırmanın temel problemi, Kur’ân’da geniş bir yer tutan kâinat konusunun bizzat bir amaç mı, yoksa Kur’ân’ın temel maksatlarını açıklayan, destekleyen ve insanın dikkatini bu maksatlara yönelten bir araç mı olduğudur. Çalışmanın önemi, Kur’ân’da kâinata ilişkin âyetlerin yalnızca kozmolojik veya tabiat bilgisi sunan ifadeler olarak değil, Kur’ân’ın ana mesajı ve bütünlüğü içerisinde değerlendirilmesi gereğinden kaynaklanmaktadır. Bu bakış açısı, kevnî âyetlerin hangi amaçlarla zikredildiğini, insanı nasıl bir düşünme ve tefekkür sürecine yönlendirdiğini ve tevhid, nübüvvet ve ahiret gibi temel konularla nasıl ilişkilendirildiğini ortaya koymayı mümkün kılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Kur’ân’da kâinatın konu edinilme biçimini “amaç konu–araç konu” ayrımı çerçevesinde incelemek ve kevnî âyetlerin Kur’ân’ın temel maksatlarıyla ilişkisini ortaya koymaktır. Bu bağlamda ayrıca Kur’ân’ın, kâinat ve insanı birer “âyet” olarak sunması üzerinden, Kur’ân’ın okunması ile kâinatın ve insanın okunması arasındaki ilişkinin imkânı ve usulü üzerinde durulacaktır. Çalışmanın kapsamı, kâinat ve insanın Allah’ın varlığı, birliği, ilmi, iradesi ve kudretine işaret eden kevnî âyetler olarak ele alınmasıyla sınırlandırılmış; özellikle Mü’minûn 14, Hac 5, Fussilet 53. Enbiyâ 30, Yasin 33-40 ve Mülk 3-4. âyetleri örneklem olarak belirlenmiştir. Araştırmada öncelikle Kur’ân’ın temel maksatları ve amaç–araç ilişkisi kavramsal olarak ele alınacak, ardından kâinatın ve insanın Kur’ân’daki konumu incelenecektir. Daha sonra seçilen âyetler tefsir kaynakları ve Kur’ân’ın bütünlüğü dikkate alınarak yorumlanacaktır. Böylece kevnî âyetlerin bağımsız bir kozmoloji oluşturma amacı taşımaktan ziyade, insanı Allah’ın varlığı ve birliği, yaratma ve yeniden diriltme kudreti gibi Kur’ân’ın temel mesajlarına yönlendiren bir işlev üstlendiği ortaya konulmaya çalışılacaktır.

Keywords

• Tefsir
• Kur’ân
• Amaç Konu
• Araç Konu
• Kâinat

The Universe in The Qur’an with in the Context of Purpose and Means Subjects: Cosmic Verses

Abstract

The Qur’an is a multidimensional divine discourse that gives meaning to human relationships with God, the universe, and the self. However, not all the subjects it addresses serve the same purpose or function. While tawḥīd (divine oneness), prophethood, and the afterlife occupy a central position among the Qur’an’s fundamental objectives, its references to the universe, humanity, creation, nature, and the order of existence may be understood as serving to explain, support, and substantiate these objectives. The main research problem of this study is whether the universe, which occupies a significant place in the Qur’an, constitutes an objective in itself or functions as a means of elucidating its fundamental objectives and directing human attention toward them. The significance of this research lies in the need to interpret the Qur’an’s cosmic verses (āyāt kawniyya) not merely as statements providing cosmological or natural knowledge, but within the framework of its central message and overall coherence. Accordingly, this study examines the Qur’anic treatment of the universe through the distinction between “ends and means” and explores the relationship between cosmic verses and the Qur’an’s fundamental objectives. It also investigates the possibility and methodology of reading the Qur’an alongside the universe and humanity, both presented as signs (āyāt). The scope is limited to verses depicting the universe and humanity as signs of God’s existence, oneness, knowledge, will, and power. Selected verses from al-Mu’minūn 23:14, al-Ḥajj 22:5, Fuṣṣilat 41:53, al-Anbiyāʾ 21:30, Yā Sīn 36:33–40, and al-Mulk 67:3–4 are analyzed in light of tafsir sources and the Qur’an’s holistic framework. The study argues that cosmic verses primarily direct humanity toward the Qur’an’s fundamental messages, particularly divine oneness, creation, and resurrection, rather than establish an independent cosmology.

Keywords

• Tafsīr
• Qur’an
• Purpose-Subject
• Means-Subject
• Universe

References

1. Albayrak, Halis. Kur’ân’da İnsan-Gayb İlişkisi. İstanbul: Şûle Yayınları, 1993.
2. Albayrak, Halis. Tefsir Usûlü: Yöntem-Ana Konular-İlkeler-Teklifler. İstanbul: Şûle Yayınları, 1998.
3. Arslan, Şükrü. Kur’ân’da Ana Konular. Yayınlanmamış çalışma, Erzurum, 1994.
4. Arslan, Yahya. Kur’an-Kâinat-İnsan Üç Kitabı Anlama ve Yorumlama Usûlü. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023.
5. Arslan, Yahya. “Kur’an Âyetleri Bağlamında İnsanın Elementer Yaratılışının Değerlendirilmesi”. Journal of Analytic Divinity 6/2 (2022), 53-76.
6. Arslan, Yahya. “Kur’an’da Yeryüzünün ve İnsanların Ölümünden Sonra Tekrar Diriltilmesinin Yeniden Dirilişe Delil Olması”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 6/2 (2022), 690-714.
7. Arslan, Yahya – Hasan Yılmaz. “İnsanın Biyolojik Yaratılışıyla İlgili Kur’an Âyetlerinin Yorumu”. Mütefekkir 9/17 (2022), 199-220.
8. Ateş, Süleyman. Kur’ân Ansiklopedisi. 30 Cilt. İstanbul: Kur’ân Bilimleri Araştırma Vakfı Yayınları, ts.

9. Aydın, Mehmet S. – Ömer Dumlu. Ana Konularıyla Kur’ân. ed. Ömer Dumlu. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2004.
10. Bayram, Enver. “Kur’an’a Göre Allah-Âlem Münasebeti”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2013), 29-44.
11. Beyzâvî, Kâdî Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah. Envârü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Te’vîl. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1997.
12. Birışık, Abdülhamit. “Kur’ân-ı Kerîm’i Bilmek”. İçinde İslâm’a Giriş: Gençliğin İslâm Bilgisi, ed. Hayati Hökelekli, 103-147. Ankara: DİB Yayınları, 2006.
13. Çalışkan, İsmail. “Kur’ân Muhtevasının Epistemolojik Taksimi: Kur’ân’da Her Bilginin Var Olduğu Söylemine Eleştirel Bir Yaklaşım”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2003), 235-248.
14. Çelebi, İlyas. “Gayb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/404-409. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
15. Çetin, Abdurrahman. “Kur’ân-ı Kerîm”. İçinde İslâm’da İnanç, İbâdet ve Günlük Yaşayış Ansiklopedisi (GA), 3/92. İstanbul: İFAV Yayınları, 1997.
16. Demirci, Muhsin. Kur’ân’ın Temel Konuları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2003.
17. Demirkol, Nihat – Yılmaz, Hasan, “Kur’an’ın Anlaşılmasında Odak Konu ve Kavram: Tevhid”, Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/2 (2021), 661-689.
18. Ebüssuûd Efendi, Muhammed. İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turasi’l-Arabi, ts.
19. Fahreddin er-Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed. Mefâtîhu’l-Gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1999.
20. Güngör, Mevlüt. Kur’ân Penceresinden İman-Amel-Hayat-Âhiret ve Kâinat’a Bakış. İstanbul: Kur’ân Kitaplığı, 1995.
21. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-azîm (b.y.: Daru Tayyibe, 1999)
22. İsfahânî, Ebu’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed er-Râgıb. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1991.
23. Karaman, Hayreddin – Mustafa Çağrıcı – İbrahim Kâfi Dönmez – Sadrettin Gümüş. Kur’an Yolu: Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: DİB Yayınları, 2006.
24. Keskioğlu, Osman. Nüzûlünden Günümüze Kur’ân-ı Kerîm Bilgileri. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
25. Kırca, Celal. Kur’ân’a Yönelişler. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
26. Kırca, Celal. Kur’ân ve İnsan. İstanbul: Marifet Yayınları, 1996.
27. Kılavuz, Ahmet Saim. “Akâid”. İçinde İlmihâl: İman ve İbadetler, 1/103-104. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM) Yayınları, 1998-1999.
28. Mâverdî, Ebu’l-Hasen Alî b. Muhammed. en-Nüket ve’l-uyûn. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
29. Nesefî, Ebü’l-Berekât Mahmud. Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2017.
30. Özsoy, Ömer – İlhami Güler. Konularına Göre Kur’an: Sistematik Kur’an Fihristi. Ankara: Fecr Yayınları, 2016.
31. Pişgin, Yasin. “Vahdet Bilincinin Kur’an’daki Temelleri”. EKEV Akademi Dergisi 58 (2014), 21-40.
32. Sert, Hüseyin Emin. “Kur’ân-ı Kerim’deki Konuların Tasnifi Üzerine Bir Deneme”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1996), 255-286.
33. Şevkânî, Muhammed b. Ali. Fethu’l-kadîr el-câmi’ beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ’ilmi’t-tefsîr. 6 Cilt. Dımaşk: Daru İbni Kesir, 1993.
34. Şimşek, M. Sait. Kur’an’ın Ana Konuları. İstanbul: Beyan Yayınları, 2001.
35. Vatandaş, Celaleddin. Kur’ân ve Hayat. İstanbul: Pınar Yayınları, 1997.
36. Yavuz, Yusuf Şevki – Abdurrahman Çetin. “Âyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/242-244. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
37. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 10 Cilt. İstanbul: Yenda Yayınları, ts.
38. Yılmaz, Hasan. “Kur’ân-ı Kerim’in Temel Muhtevası Üzerine”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (2007), 203-219.