Amaç ve Araç Konuları Bağlamında Kur’ân’da Kâinat: Kevnî Âyetler
Öz
Kur’ân-ı Kerîm, insanın Allah, âlem ve kendisiyle ilişkisini anlamlandıran çok boyutlu bir hitap olmakla birlikte, ihtiva ettiği konuların tamamı aynı derecede amaç ve işlev taşımamaktadır. Kur’ân’ın temel maksatları bağlamında tevhid, nübüvvet ve ahiret gibi konular merkezî bir konuma sahipken; kâinat, insan, yaratılış, tabiat ve varlık düzenine ilişkin açıklamalar bu temel maksatların anlaşılmasına ve temellendirilmesine hizmet eden konular olarak değerlendirilebilir. Bu çerçevede araştırmanın temel problemi, Kur’ân’da geniş bir yer tutan kâinat konusunun bizzat bir amaç mı, yoksa Kur’ân’ın temel maksatlarını açıklayan, destekleyen ve insanın dikkatini bu maksatlara yönelten bir araç mı olduğudur. Çalışmanın önemi, Kur’ân’da kâinata ilişkin âyetlerin yalnızca kozmolojik veya tabiat bilgisi sunan ifadeler olarak değil, Kur’ân’ın ana mesajı ve bütünlüğü içerisinde değerlendirilmesi gereğinden kaynaklanmaktadır. Bu bakış açısı, kevnî âyetlerin hangi amaçlarla zikredildiğini, insanı nasıl bir düşünme ve tefekkür sürecine yönlendirdiğini ve tevhid, nübüvvet ve ahiret gibi temel konularla nasıl ilişkilendirildiğini ortaya koymayı mümkün kılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Kur’ân’da kâinatın konu edinilme biçimini “amaç konu–araç konu” ayrımı çerçevesinde incelemek ve kevnî âyetlerin Kur’ân’ın temel maksatlarıyla ilişkisini ortaya koymaktır. Bu bağlamda ayrıca Kur’ân’ın, kâinat ve insanı birer “âyet” olarak sunması üzerinden, Kur’ân’ın okunması ile kâinatın ve insanın okunması arasındaki ilişkinin imkânı ve usulü üzerinde durulacaktır. Çalışmanın kapsamı, kâinat ve insanın Allah’ın varlığı, birliği, ilmi, iradesi ve kudretine işaret eden kevnî âyetler olarak ele alınmasıyla sınırlandırılmış; özellikle Mü’minûn 14, Hac 5, Fussilet 53. Enbiyâ 30, Yasin 33-40 ve Mülk 3-4. âyetleri örneklem olarak belirlenmiştir. Araştırmada öncelikle Kur’ân’ın temel maksatları ve amaç–araç ilişkisi kavramsal olarak ele alınacak, ardından kâinatın ve insanın Kur’ân’daki konumu incelenecektir. Daha sonra seçilen âyetler tefsir kaynakları ve Kur’ân’ın bütünlüğü dikkate alınarak yorumlanacaktır. Böylece kevnî âyetlerin bağımsız bir kozmoloji oluşturma amacı taşımaktan ziyade, insanı Allah’ın varlığı ve birliği, yaratma ve yeniden diriltme kudreti gibi Kur’ân’ın temel mesajlarına yönlendiren bir işlev üstlendiği ortaya konulmaya çalışılacaktır.
Anahtar Kelimeler
The Universe in The Qur’an with in the Context of Purpose and Means Subjects: Cosmic Verses
Öz
The Qur’an is a multidimensional divine discourse that gives meaning to human relationships with God, the universe, and the self. However, not all the subjects it addresses serve the same purpose or function. While tawḥīd (divine oneness), prophethood, and the afterlife occupy a central position among the Qur’an’s fundamental objectives, its references to the universe, humanity, creation, nature, and the order of existence may be understood as serving to explain, support, and substantiate these objectives. The main research problem of this study is whether the universe, which occupies a significant place in the Qur’an, constitutes an objective in itself or functions as a means of elucidating its fundamental objectives and directing human attention toward them. The significance of this research lies in the need to interpret the Qur’an’s cosmic verses (āyāt kawniyya) not merely as statements providing cosmological or natural knowledge, but within the framework of its central message and overall coherence. Accordingly, this study examines the Qur’anic treatment of the universe through the distinction between “ends and means” and explores the relationship between cosmic verses and the Qur’an’s fundamental objectives. It also investigates the possibility and methodology of reading the Qur’an alongside the universe and humanity, both presented as signs (āyāt). The scope is limited to verses depicting the universe and humanity as signs of God’s existence, oneness, knowledge, will, and power. Selected verses from al-Mu’minūn 23:14, al-Ḥajj 22:5, Fuṣṣilat 41:53, al-Anbiyāʾ 21:30, Yā Sīn 36:33–40, and al-Mulk 67:3–4 are analyzed in light of tafsir sources and the Qur’an’s holistic framework. The study argues that cosmic verses primarily direct humanity toward the Qur’an’s fundamental messages, particularly divine oneness, creation, and resurrection, rather than establish an independent cosmology.
Anahtar Kelimeler
