Osmanlı Döneminde Muş (İdarî ve Sosyal Yapı)

Year 2025, Volume: 20 Issue: 2, 487 - 500, 27.12.2025

Edip Uzundal

https://doi.org/10.48145/gopsbad.1750444

Abstract

Osmanlı teşkilat tarihi üzerine yapılan çalışmalarda araştırmacılar uzun bir müddet merkez teşkilatı üzerinde yoğunlaşmaktaydı. Ancak son dönemlerde taşra teşkilatına da gereken önem verilmeye başlandı. Bu konuda başta yüksek lisans ve doktora tezleri olmak üzere pek çok akademik eserler ortaya çıkmaya başladı. İmparatorluğun fetihlerle sınırlarının genişlemesi ve son iki yüzyılda ise küçülmesine paralel olarak taşra sisteminde de değişiklikler yaşandı. Beylerbeylik/eyalet sisteminden sonra 1864’ten itibaren imparatorluk genelinde vilayet sistemi uygulanmaya konuldu. 1864, 1867 ve 1871 nizamnameleri ile son şeklini alan vilayet sistemiyle birlikte taşra teşkilatı ve buna dair değişiklikler daha düzenli bir şekilde takip edilebilir hâle geldi. Özellikle devlet ve vilayet salnameleri taşradaki idari yapılara ait bilgilerin yer aldığı kaynaklar olarak dikkat çekmeye başladı. Bu çalışmada Osmanlı taşra teşkilatında sancak/liva olarak yer alan Muş şehrinin idari yapısı ele alınacaktır. Şehrin Türk-İslam hakimiyeti öncesi dönemlerden itibaren tarihine temas edilecek olup Osmanlı hakimiyeti sonrasında geçirdiği idari değişimler işlenecektir. Bu bağlamda temel kaynaklar Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivlerinin ilgili fonları, salnameler ve telif eserler olacaktır. Çalışmada ayrıca Muş sancağının 19. Yüzyıldaki nüfus yapısına ve sosyal durumuna da değinilecektir. Osmanlı taşra teşkilatı içerisinde Muş sancağının erken dönemlerden son yüzyıla kadar geçirdiği idari dönüşümlerin ele alınacağı bu çalışmanın yerel tarih araştırmalarına katkı sunması en büyük hedefidir.

Keywords

Osmanlı İmparatorluğu , Muş , Sancak , Sosyal Yapı

The Administrative and Social Structure of Muş in the Ottoman Period

Abstract

In the studies on the history of Ottoman organisation, researchers had been concentrating on the central organisation for a long time. However, recently, the provincial organisation has started to be given due importance. Many academic works, especially master’s and doctoral theses, have begun to emerge on this subject. In parallel with the expansion of the Empire's borders through conquests and its shrinkage in the last two centuries, there were changes in the provincial system. After the beylerbeylik/state system, the province system was introduced throughout the empire as of 1864. With the provincial system, which took its final form with the 1864, 1867, and 1871 regulations, the provincial organisation and related changes could be followed more regularly. Especially, state and provincial salnames started to draw attention as sources of information on the administrative structures in the provinces. In this study, the administrative structure of the city of Muş, which was a sanjak/liva in the Ottoman provincial organisation, will be discussed. The history of the city from the periods before the Turkish-Islamic domination will be touched upon, and the administrative changes it underwent after the Ottoman rule will be discussed. In this context, the main sources will be the relevant funds of the Presidential Ottoman Archives, salnames, and copyrighted works. The study will also touch upon the population structure and social situation of the sanjak of Muş in the 19th century. The main objective of this study is to contribute to the local history research by explaining the administrative transformations of the sanjak of Muş from the early periods to the last century within the Ottoman provincial organisation.

Keywords

Ottoman Empire , Mus , Sanjak , Social Structure

References

• Hariciye Nezareti Siyasî Kısım Evrakı (HR. SYS.) 2748/2, 2749/1, 2750/1, 2872/4, 2872/2.
• Sadaret Mektubî Kalemi Mühimme Evrakı (A. MKT. MHM.) 673/25.
• Yıldız Esas Evrakı (Y.EE.) 34/8, 34/9, 34/11, 34/15, 4/47, 5/54, 5/133, 5/134.
• Yıldız Perakende Evrakı Arzuhal Jurnal (Y. PRK. AZJ.) 16/20.
• Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye 1305 (1888)-1306 (1889)-1307 (1890).
• Bitlis Vilayet Salnamesi 1310 (1892).
• Erzurum Vilayet Salnamesi 1288 (1871)-1291 (1874).
• Alanoğlu, M. (2019). Nahiyeden Sancağa: 16. Yüzyılda Muş’un İdari Yapısı. Tarih ve Kültür Bağlamında Muş Uluslararası Sempozyumu Bildirileri. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 147-159.
• Arvas, T. Z. (2019). 19. Yüzyılda Muş Köylerinde Sosyal ve Ekonomik Yapı. Tarih ve Kültür Bağlamında Muş Uluslararası Sempozyumu Bildirileri. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 173-190.
• Aydın, D. (1998). Erzurum Beylerbeyliği ve Teşkilatı; Kuruluş ve Genişleme Devri (1535-1566). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Aykan, G. (2010). Muş Almanağı. Muş.
• Aykan, G. (2015). Tarihte Muş ve Muş’ta Tarih. Ankara: Muş Valiliği ve Doğu Anadolu Kalkınma Ajans
• Baykara, T. (1988). Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I. Ankara: Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Bulduk, A. (2004). El-Cezire’nin Muhtasar Tarihi. yay. Haz. M. Öztürk-İ. Yılmazçelik. Elazığ.
• Bury, J. B. (1923). History Of The Later Roman Empire. Macmillan.
• Darkot, B. (1978). Muş. Millî Eğitim İslam Ansiklopedisi. İstanbul, 3, 744-747.
• Duman, H. (1999). Osmanlı Salnameler ve Nevsalleri Bibliyografyası ve Toplu Kataloğu. C. II. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Evliya Çelebi. (1996). Tam Metin Seyahatname. C. V. yay. haz. Mümin Çevik. İstanbul: Üçdal Neşriyat.
• Evliya Çelebi. (1986). Seyahatname. C. IV. yay. haz. Mümin Çevik. İstanbul: Üçdal Neşriyat.
• Gökbilgin, M. T. (1992). Kanunî Sultan Süleyman. İstanbul: MEB Yayınları.
• İbn Sa’d. (1960). et-Tabakatü’l Kübra. C. III. yay. haz. İhsan Abbas. Beyrut.
• İbni Bibi. (1941). Anadolu Selçuki Devleti Tarihi. terc. M. Nuri Gençosman. Ankara: Uzluk Basımevi.
• İnalcık, H. (2009). Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar I. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
• İnbaşı, M. (2006). Van Valileri (1755-1835). Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 29, 195-212.
• Kaçar, T. (2008), Anadolu’da Sasaniler ve Romalılar, M.S. 226-363: Emperyal İdeoloji ve Kriz, Tarih Dergisi. 47, 1-22.
• Karadeniz, Y. (2010). Muş Sancağı’nda Ermeni Mezalimi (1915-1918). History Studies Ortadoğu Özel Sayısı. 183-198.
• Kılıç, O. (1999a). Muş Sancağı Dirlikleri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 9(1), 155-178.
• Kılıç, O. (1999b). Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet Sancakları Üzerine Bazı Tespitler. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM). 10, 119-137.
• Köymen, M. A. (1992). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi C. III. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kunt, M. (198). Sancaktan Eyalete 1550-1650 Arasında Osmanlı Ümerası ve İl İdaresi. İstanbul.
• Kütükoğlu, B. (1962). Osmanlı-İran Siyasi Münasebetleri (1578-1590). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası.
• Özkan, E. (2019) “19. Yüzyılda Muş’un İdari Yapısındaki Değişikliklerin Tespiti”, Tarih ve Kültür Bağlamında Muş Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2019, 209-217.
• Öztürk, A. & Toprak, S. (2018). Kafkasya’dan Muş Yöresine Göçler ve Göçmenlerin İskânı (1856-1905). SUTAD. 43/437-458.
• Parmaksızoğlu, İ. & Çağlayan, Y. (1976). Eski Çağlar ve Türk Tarihinin İlk Dönemleri. Ankara: Funda Yayınları.
• Sarfaraz, A. A. & Firuzmandi, B. (1996). Mad, Hakhamanishi, Ashkani, Sasani. Marlik.
• Selvi, H. (2023). Millî Mücadele Döneminde Muş. Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923, Türkiye Bilimler Akademisi. 9, 321-354.
• Sümer, F. (1990). Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Şahin, T. E. (2007). İlkçağ Tarihi ve Uygarlıkları. Malatya.
• Şemseddin Sami, Kamusu’l-Âlâm. C. VI. İstanbul 1317.
• Şeref Han. (1990). Şerefname. terc. Mehmet Emin Bozarslan. İstanbul.
• Tuncel, M. (2020). Muş. TDVİA, 31/368-371.
• Turan, O. (1988). Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Turan, O. (1993). Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Turan, Ş. (1963). XVII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunun İdari Taksimatı (H. 1041/M. 1631-1632 Tarihli Bir İdari Taksimat Defteri). Atatürk Üniversitesi 1961 Yıllığı. Ankara.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1998). Osmanlı Tarihi. C. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Zarinkoob, A. (1999). Rûzgaran: Tarikh-i Iran ez Ağaz ta Sükût-u Saltanat-ı Pahlavi. Sukhan.