Osmanlı Döneminde Muş (İdarî ve Sosyal Yapı)

Osmanlı teşkilat tarihi üzerine yapılan çalışmalarda araştırmacılar uzun bir müddet merkez teşkilatı üzerinde yoğunlaşmaktaydı. Ancak son dönemlerde taşra teşkilatına da gereken önem verilmeye başlandı. Bu konuda başta yüksek lisans ve doktora tezleri olmak üzere pek çok akademik eserler ortaya çıkmaya başladı. İmparatorluğun fetihlerle sınırlarının genişlemesi ve son iki yüzyılda ise küçülmesine paralel olarak taşra sisteminde de değişiklikler yaşandı. Beylerbeylik/eyalet sisteminden sonra 1864’ten itibaren imparatorluk genelinde vilayet sistemi uygulanmaya konuldu. 1864, 1867 ve 1871 nizamnameleri ile son şeklini alan vilayet sistemiyle birlikte taşra teşkilatı ve buna dair değişiklikler daha düzenli bir şekilde takip edilebilir hâle geldi. Özellikle devlet ve vilayet salnameleri taşradaki idari yapılara ait bilgilerin yer aldığı kaynaklar olarak dikkat çekmeye başladı. Bu çalışmada Osmanlı taşra teşkilatında sancak/liva olarak yer alan Muş şehrinin idari yapısı ele alınacaktır. Şehrin Türk-İslam hakimiyeti öncesi dönemlerden itibaren tarihine temas edilecek olup Osmanlı hakimiyeti sonrasında geçirdiği idari değişimler işlenecektir. Bu bağlamda temel kaynaklar Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivlerinin ilgili fonları, salnameler ve telif eserler olacaktır. Çalışmada ayrıca Muş sancağının 19. Yüzyıldaki nüfus yapısına ve sosyal durumuna da değinilecektir. Osmanlı taşra teşkilatı içerisinde Muş sancağının erken dönemlerden son yüzyıla kadar geçirdiği idari dönüşümlerin ele alınacağı bu çalışmanın yerel tarih araştırmalarına katkı sunması en büyük hedefidir.

In the studies on the history of Ottoman organisation, researchers had been concentrating on the central organisation for a long time. However, recently, the provincial organisation has started to be given due importance. Many academic works, especially master’s and doctoral theses, have begun to emerge on this subject. In parallel with the expansion of the Empire's borders through conquests and its shrinkage in the last two centuries, there were changes in the provincial system. After the beylerbeylik/state system, the province system was introduced throughout the empire as of 1864. With the provincial system, which took its final form with the 1864, 1867, and 1871 regulations, the provincial organisation and related changes could be followed more regularly. Especially, state and provincial salnames started to draw attention as sources of information on the administrative structures in the provinces. In this study, the administrative structure of the city of Muş, which was a sanjak/liva in the Ottoman provincial organisation, will be discussed. The history of the city from the periods before the Turkish-Islamic domination will be touched upon, and the administrative changes it underwent after the Ottoman rule will be discussed. In this context, the main sources will be the relevant funds of the Presidential Ottoman Archives, salnames, and copyrighted works. The study will also touch upon the population structure and social situation of the sanjak of Muş in the 19th century. The main objective of this study is to contribute to the local history research by explaining the administrative transformations of the sanjak of Muş from the early periods to the last century within the Ottoman provincial organisation.