Fahreddîn er-Râzî’nin el-Mahsûl fî ʿilmi ʿusûli’l-fıkh Adlı Eserinde Mütevâtir Haber -Hadis Usûlü Bağlamında Bir Mukâyese-

Abstract

Bu makalede, Eş‘arî geleneğinin önemli isimlerinden biri olan Fahreddîn er-Râzî’nin (ö. 606/1210) el-Mahsûl fî ʿilmi ʿusûli’l-fıkh adlı eserinde yer alan mütevâtir haber bölümü, hadis usûlü bağlamında muhaddislerin yaklaşımlarıyla mukâyese edilerek değerlendirilmektedir. Araştırma, mütevâtir kavramını fıkıh ve hadis usûlü olmak üzere disiplinler arası bir çerçevede anlamlandırmayı amaçlamaktadır. İlk olarak araştırmada er-Râzî ve muhaddislerin mütevâtir haberi usûllerinde nasıl konumlandırdıkları tespit edilmektedir. Daha sonra er-Râzî’nin mütevâtir haber tanımı incelenerek muhaddislerin yaklaşımlarıyla örtüşen ve ayrışan yönleri belirlenmektedir; buna bağlı olarak er-Râzî’nin mütevâtir haber için öngördüğü kriterler ile muhaddislerin şartları karşılaştırılmaktadır. Son olarak er-Râzî’nin mütevâtir haberin kesin bilgi ile ilişkisini nasıl kurduğu değerlendirilmekte ve bu noktada muhaddislerle arasındaki temel farklılıklar ve benzerlikler ortaya konmaktadır. Araştırma sonucunda mütevâtir haberin usûldeki yeri, tanımı, şartları ve epistemolojik değeri konularında er-Râzî ile muhaddisler arasında önemli ölçüde farklılıkların bulunduğu ancak belli noktalarda benzerliklerin de mevcut olduğu tespit edilmiştir. Buna ek olarak er-Râzî’nin genel olarak teorik ve felsefî değerlendirmelere yöneldiği, muhaddislerin ise daha çok rivayet odaklı bir bakış açısına sahip oldukları anlaşılmıştır.

Keywords

• Hadis
• Fahreddîn er-Râzî
• el-Mahsûl
• Haber
• Mütevâtir.

Mutawātir Khabar in Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s al-Maḥṣūl fī ʿilm uṣūl al-fiqh -A Comparative Analysis in the Context of Ḥadīth Methodology-

Abstract

In this article, the section on mutawātir reports in al-Maḥṣūl fī ʿIlm Uṣūl al-Fiqh by Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210), one of the prominent figures of the Ashʿarī tradition, is examined through a comparative analysis with the approaches of ḥadīth scholars within the framework of ḥadīth methodology. The research aims to conceptualize the notion of mutawātir within an interdisciplinary framework, encompassing both fiqh and ḥadīth methodology. The study first identifies how al-Rāzī and the ḥadīth scholars positioned mutawātir reports within their respective methodological frameworks. Subsequently, al-Rāzī’s definition of the mutawātir report is examined, and the points at which it converges with and diverges from the approaches of ḥadīth scholars are identified; accordingly, the criteria proposed by al-Rāzī for mutawātir reports are compared with the conditions stipulated by the muḥaddithūn. Finally, the manner in which al-Rāzī conceptualizes the relationship between mutawātir reports and certain knowledge is evaluated, and the principal similarities and differences between his position and that of the ḥadīth scholars are set forth. The research concludes that there are significant differences between al-Rāzī and the ḥadīth scholars regarding the place of mutawātir khabar in methodology, their definition, conditions and epistemological value, though some points of agreement are also present. In addition, it has been understood that al-Rāzī generally inclined toward theoretical and philosophical evaluations, whereas the ḥadīth scholars adopted a more transmission-centered perspective.

Keywords

• Ḥadīth
• Fakhr al-Dīn al-Rāzī
• al-Maḥṣūl
• Khabar
• Mutawātir.

آراء فخر الدين الرازي حول اخبار اآلحاد في ضوء كتابه’ المحصول‘

Abstract

يحتل الإمام فخر الدين الرازي (ت 606هـ) مكانة مركزية في تاريخ الفكر الإسلامي، ويُعد كتابه "المحصول في علم أصول الفقه" واحداً من أهم المدونات الأصولية التي صُنفت وفق طريقة المتكلمين. ومن المعلوم أن علماء الأصول جرت عادتهم على إدراج مباحث السُنة والحديث ضمن مصنفاتهم الأصولية، لكون السُنة المصدر الثاني للتشريع. وفي هذا السياق، خصص الرازي حيزاً واسعاً في كتابه المذكور تحت عنوان "كتاب الأخبار" لمناقشة القضايا المتعلقة بالحديث النبوي. تهدف هذه الدراسة بشكل رئيسي إلى استقراء وتحليل نظرية الرازي في "خبر الآحاد" من خلال كتابه "المحصول"، والبحث في إمكانية الاحتجاج به في الأحكام الشرعية العملية، مع تسليط الضوء على الشروط والقيود التي وضعها لقبوله.

Keywords

• الحديث
• السنة
• خبر الواحد
• فخر الدين الرازي
• المحصول

References

1. Abbâd, es-Sâhib. el-Muhît fi’l-luğa. 10 Cilt. Beyrût: ‘Âlemu’l-Kütüb, 1414/1994.
2. Agitoğlu, Nurullah. “Mâlikî Usûlcülere Göre Mütevâtir ve Âhâd Haberin Epistemolojik Değeri”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/20 (31 Ağustos 2018), 247-267.
3. Âmidî, Seyfeddîn. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Riyâd: Dâru’s-Sumeyî, 1424/2003.
4. Askalânî, İbn Hacer. Nüzhetü’n-nazar fi tavdîhi Nuhbetil-Fiker fî mustalahı ehli’l-eser. thk. Nûreddîn Itr. Pakistan: Mektebetü’l-Büşrâ, 1432/2011.
5. Bâcî, Ebü’l-Velîd. İhkâmu’l-fusûl fî ahkâmi’l-usûl. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1409/1989.
6. Bağdâdî, el-Hatîb. el-Kifâye fi ʿilmi’r-rivâye. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1357.
7. Balabân, Emîr Alâüddîn Alî. el-İhsân fî takrîbi Sahîhi İbn Hibbân. thk. Şuayb el-Arnaûd. 18 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1408/1988.
8. Basrî, Ebü’l-Hüseyin. el-Muʿtemed. Dımaşk: y.y., 1385/1965.

9. Bayraktutan, Osman. “Kıraatlerin Tevâtürü Bağlamında Tenkîd Meselesi”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 2 (31 Aralık 2014), 41-70.
10. Bayraktutan, Osman. “Semantik Analiz Yöntemi Açısından ‘Tevâtür’ Kavramı”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (01 Mayıs 2015), 99-119.
11. Bayraktutan, Osman. “Tevâtür Kavramını Kullanan İlimler”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 11 (30 Haziran 2019), 91-135.
12. Beyhakî, Ebû Bekr. Delâʾilü’n-nübüvve. thk. Abdülmu‘tî Emîn Kal‘acî. 7 Cilt. Beyrût: Darü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1408/1998.
13. Bozkurt, Mustafa. Fahreddin er-Râzî’de Bilgi Teorisi. Ankara: Akçağ Yay., 2016.
14. Ca‘berî, Burhânüddîn Halîl. Rusûmü’t-tahdîs fî ‘ulûmi’l-hadîs. Ürdün: el-Câmi‘atü’l-Ürdüniyye, 1994.
15. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed. el-Fusûl fi’l-usûl. thk. Uceyl Câsim en-Neşemî. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf, 1414/1994.
16. Cevherî, İsmâîl b Hammâd. es-Sıhâh. thk. A. Abdülğafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-ʿİlim li’l-Melâyîn, 1399/1979.
17. Ceylan, Mehmet Nezir. “Şâfiî Usûlcülerin Mütevâtir Haberlere Bakışı”. Sultan İlahiyat Araştırmaları Dergisi 1/1 (31 Aralık 2023), 27-40. https://doi.org/10.5281/zenodo.10416560
18. Cürcânî, Ebü’l-Hasen eş-Şerîf. Risâle fî usûli’l-hadîs. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1413/1992.
19. Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullah. Takvîmü’l-edille fî usûli’l-fıkh. thk. Halîl Muhyiddîn el-Meys. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1421/2001.
20. Durmuş, Üzeyi̇r. “Mütevâtirin Tanımı ve Örnekleri Üzerine Bazı Tenkidler”. Theosophia Journal 6/6 (Haziran 2023), 33-47. https://doi.org/10.5281/zenodo.8032060
21. Ferâhîdî, el-Halîl b Ahmed. Kitâbu’l-ʿayn. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1424/2023.
22. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Müstasfâ min ʿilmi’l-usûl. thk. Hamza b Züheyr Hâfız. 4 Cilt. Cidde: eş-Şeriketü’l-Medîneti’l-Münevvere, ts.
23. Gökçe, Ibrahim. “Mütevâtir Haber ile Hadis İlmi Arasındaki Bağ”. İlahiyat Akademi 20 (26 Aralık 2024), 219-241. https://doi.org/10.52886/ilak.1516404
24. Hansu, Hüseyin. Mütevâtir Haber. Van: Bilge Adamlar Yay., 2008.
25. Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddîn. et-Takyîd ve’l-îzâh. thk. Abdurrahmân Muhammed Osmân. Medine: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1389/1969.
26. İbn Cemâa, Bedrüddîn. el-Menhelü’r-revî fî muhtasarı ʿulûmi’l-hadîsi’n-nebevî. thk. Muhyiddîn Ramazân. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1406.
27. İbn Düreyd, Ebû Bekr. Cemheretü’l-luğa. Beyrût: Dâru’l-ʿİlim, 1987.
28. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Mücmelü’l-luğa. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1406/1986.
29. İbn Hazm, Ebû Muhammed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1437/2016.
30. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn. İhtisâru ʿulûmi’l-hadîs. thk. Mâhir Yasîn el-Fahl. Riyâd: Dâru’l-Meymân, 1434/2013.
31. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed. Teʾvîlü muhtelifi’l-hadîs. Beyrût: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1419/1999.
32. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn. Lisânü’l-ʿarab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Sadr, 1414/1981.
33. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed. Kitâbü’t-tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Hâncî, 1421/2001.
34. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn. ʿİlmü’l-hadîs. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1405/1985.
35. İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn. Câmiʿu’l-usûl. thk. Abdülkâdir el-Arnaût. 17 Cilt. Dımaşk: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 1389/1969.
36. İbnü’l-Mülakkın, Sirâcüddîn. el-Mukniʿ fî ʿulûmi’l-hadîs. thk. Abdullâh Yûsuf el-Cedî. Suudi Arabistan: Dâru Fevvâz, 1413/1992.
37. İbnü’n-Nefîs, Ebü’l-Hasan. el-Muhtasar fî ʿilmi usûli’l-hadîs. thk. ‘Ammâr et-Tâlibî. Katar: y.y., ts.
38. Kanarya, Bayram. Hadisin Fıkıh Usûlünde Kaynak Değeri. Ankara: Fecr Yay., 2021.
39. Kettânî, Ebû Abdillâh. Nazmü’l-mütenâzir mine’l-hadîsi’l-mütevâtir. Mısır: Dâru’l-Kütübi’s-Selefiyye, ts.
40. Kılıç, Bilge. “Fahreddîn er-Râzî’nin el-Mahsûl fî ʿilmi ʿusûli’l-fıkh İsimli Eseri Bağlamında Haber Kavramı ve Haberin Nakli -Hadis Usûlü Açısından Bir Değerlendirme-”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (June2025), 223-252. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2025.11.1.10
41. Köycü, Erdoğan. Men Kezebe Hadisi Üzerine Bir Araştırma. Ankara: Araştırma Yay., 2013.
42. Köycü, Erdoğan. “İbnu’n-Nefîs’in Hayatı Eserleri ve “el-Muhtasâr fi İlmi Usûli’l-Hadîs” Adlı Eseri Üzerine Bazı Mülâhazalar”. International Journal of Contemporary Educational Studies (IntJCES) 6/2 (December 2020), 424-437.
43. Kutluboğa, Kâsım. el-Kavlü’l-mübteker. Dımaşk: Dâru’l-Fârâbî, 1429/2008.
44. Lâmişî, Ebü’s-Senâ. Kitâb fî usûli’l-fıkh. thk. Abdülmecîd Türkî. Beyrût: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1995.
45. Nânî, Abdunnâsır. el-Hadîsü’l-mütevâtir beyne’l-muhaddisîn ve’l-usûliyyîn. Cezâir: Câmi‘atu’ş-şehîd Hamma Lahdar el-Vâdî, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
46. Nesâî, Ebû Abdirrahmân. es-Sünenü’l-kübrâ. 12 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemîyye, 1439/2018.
47. Nevevî, Muhyiddîn b. Şeref. et-Takrîb ve’t-teysîr. thk. Muhammed Osmân el-Huşt. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1405/1985.
48. Orhan, Fatih. “Hadis Rivayeti Bağlamında Fakihlerin Mütevâtir Habere Yaklaşımları”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (15 Aralık 2021), 1465-1483. https://doi.org/10.18505/cuid.989205
49. Ömer, Ahmed Muhtâr. Mu’cemü’l-luğati’l-ʽarabiyyeti’l-muâsıra. 4 Cilt. Kâhire: ‘Âlemu’l-Kütüb, 1429/2008.
50. Özmen, Ramazan. “Hanbelî Fıkıh Âlimlerinin Mütevâtir Habere Yaklaşımları”. İslâmî İlimler Dergisi 1/4 (01 Ekim 2007), 29-53.
51. Pezdevî, Fahrü’l-İslâm. Usûlü’l-Pezdevî. thk. Saîd Bekdâş. Beyrût: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1437/2016.
52. Râzî, Fahreddîn. el-Mahsûl fî ʿilmi ʿusûli’l-fıkh. thk. Taha Câbir Feyyâz el-Alevânî. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1412/1992.
53. Saklan, Bilal. Mütevâtir Haber ve Meseleleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1986.
54. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn. Fethu’l-muğîs. 5 Cilt. Riyâd: Mektebetü Dâri’l-Minhâc, 1426.
55. Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sehl. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. 2 Cilt. Haydarâbâd: Lecnetü’l-İhyâi’l-Ma‘ârifi’n-Nü‘mâniyye, 1372.
56. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. Katfü’l-ezhâri’l-mütenâsire fi’l-ahbâri’l-mütevâtire. Beyrût: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1405/1985.
57. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 2 Cilt. Riyâd: Mektebetü’l-Kevser, 1415.
58. Şâfiî, Ebû Abdillâh. Cimâʿu’l-ʿilm. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiyye, ts.
59. Şâfiî, Ebû Abdillâh. el-Ümm. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1403/1983.
60. Şehrezûrî, İbnü’s-Salâh. ʿUlûmu’l-hadîs. thk. Nûreddîn Itr. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1406/1986.
61. Tebrîzî, Ebü’l-Hasan. el-Kâfi fî ʿulûmi’l-hadîs. Ammân: Dâru’l-Eseriyye, 1469/2008.
62. Tehânevî, Muhammed Alî. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ʿulûm. thk. Ali Dahrûc. Beyrût: Mektebetü Lübnân, 1996.
63. Tîbî, Şerefüddîn. el-Hulâsa fî usûli’l-hadîs. Kâhire: Mektebetü’l-İslâmiyye, 1430/2009.
64. Tuncay Başoğlu. Fıkıh Usûlünde Fahreddin er-Râzî Mektebi. İstanbul: İsam Yay., 2015.
65. Urmevî, Sirâceddin. et-Tahsîl mine’l-Mahsûl. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1408/1988.
66. Zebîdî, Muhammed el-Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Matba‘atu Hükümeti’l-Kuveyt, 1392/1972.