Qadarite Allusions in Hadith Literature during the First Half of the Third Islamic Century (200–250 AH)

Abstract

This study examines direct and indirect references to Qadarī thought in the ḥadīth literature of the first half of the third Islamic century (AH). Debates concerning belief in divine decree (qadar) are addressed not only as theological disputes but also as criteria for assessing the reliability and narrative competence of ḥadīth transmitters. Within this framework, the works of prominent muḥaddithūn who shaped the discipline of ḥadīth in the third century—such as Saʿīd b. Manṣūr (d. 227/842), Yaḥyā b. Maʿīn (d. 233/848), and Aḥmad b. Ḥanbal (d. 241/855)—are taken as primary sources in order to analyse how anti-Qadarī discourse was articulated in rijāl criticism, textual evaluations, and practices of social exclusion. Implicit allusions found in the sources, the terminology employed, and concrete practices of social distancing indicate that Qadarī doctrine was treated not merely as an issue of belief, but also as a matter directly related to the trustworthiness of transmitted knowledge and scholarly credibility. Methodologically, the study is based on a systematic survey of key concepts such as Qadarī, iʿtiqād, and bidʿa. The collected data are then classified into three categories: ḥadīth texts, transmitter biographies, and socio-legal implications. Accordingly, the study demonstrates that the question of divine decree functioned as a decisive classificatory criterion in the acceptance of reports and in the construction of Sunnī identity within the ḥadīth literature of the period.

Keywords

• Ḥadīth
• Qadarism
• Al-jarḥ wa-l-taʿdīl
• Sunnism
• Transmitter.

Ethical Statement

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Hicrî Üçüncü Asrın ilk Yarısında Hadis Literatüründe Kaderî İmalar

Abstract

Çalışmada hicrî üçüncü asrın ilk yarısında hadis literatüründe kaderî düşünceye yönelik doğrudan ve dolaylı atıflar ele alınmaktadır. Kader inancına dair tartışmalar, kelâmî bir ihtilaf olmanın yanı sıra hadis râvilerinin güvenilirliğini ve rivayet ehliyetlerini belirleyen ölçütlerden biri olarak değerlendirilmiştir. Bu çerçevede Saîd b. Mansûr (öl. 227/842), Yahyâ b. Maîn (öl. 233/848) ve Ahmed b. Hanbel (öl. 241/855) gibi hicrî üçüncü asırda hadis ilmiyle temayüz etmiş muhaddislerin eserleri esas alınarak, kaderîlik karşıtı söylemin ricâl tenkidi, metin tahlilleri ve toplumsal dışlama pratiklerinde nasıl somutlaştığı incelenmiştir. Eserlerde yer alan satır arası imalar, kullanılan terimler ve sosyal dışlanma pratikleri, kaderîliğin yalnızca itikadî bir mesele olarak değil, bilginin güvenilirliği ve ilmî itimat bağlamında da ele alındığını göstermektedir. Çalışmada yöntem olarak “kaderî”, “iʿtikad” ve “bidʿa” gibi temel terimler üzerinden sistematik tarama yapılmış, elde edilen veriler hadis metinleri, râvî biyografileri ve sosyo-hukuki yansımalar şeklinde sınıflandırılmıştır. Böylece kader meselesinin, dönemin hadis literatüründeki yeri, rivâyet kabulü ve Sünnî kimliğin inşasında belirleyici bir tasnif ölçütü hâline geldiği tespit edilmiştir.

Keywords

• Hadis,
• Kaderîlik,
• Cerh-ta'dil,
• Sünnîlik,
• Râvî.

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

الإشارات القدرية في مدوَّنات الحديث خلال النصف الأول من القرن الثالث الهجري

Abstract

يتناول هذا البحث دراسةً تحليليةً موسّعةً للإشارات المباشرة وغير المباشرة إلى الفكر القدري في مدوَّنات الحديث خلال النصف الأول من القرن الثالث الهجري، وهي مرحلة مفصلية في تاريخ تشكّل علوم الحديث وتبلور الهوية السُّنّية. وتنطلق الدراسة من فرضيةٍ مفادها أنّ الجدل حول مسألة القدر لم يبقَ في حدود الخلاف الكلامي النظري، بل تحوّل تدريجياً إلى معيارٍ منهجيٍّ فاعلٍ في تقييم الرواة، وضبط قبول الروايات، وتنظيم المجال العلمي والاجتماعي داخل الوسط الحديثي. وتهدف الدراسة إلى بيان أبعاد هذا التحوّل. وتُبرز الدراسة أنّ قضية القدر، على الرغم من جذورها الكلامية، اكتسبت في القرن الثالث الهجري بعداً عملياً واضحاً، حيث أصبحت أداةً لتحديد الثقة العلمية، ومعياراً للتمييز بين المقبول والمردود من الرواة، وعنصراً أساسياً في رسم حدود الانتماء السُّنّي. ومن ثمّ فإن النقاش حول القدر لا يُفهم في هذه المرحلة بوصفه نقاشاً عقدياً مجرداً، بل باعتباره جزءاً من عملية أوسع لإعادة تنظيم المعرفة الدينية وحماية سلطة الحديث في مواجهة التيارات الكلامية المختلفة. وفي هذا السياق، تركّز الدراسة على مؤلفات ثلاثة من أبرز أعلام الحديث في القرن الثالث الهجري، وهم سعيد بن منصور، ويحيى بن معين، وأحمد بن حنبل. وقد اختير هؤلاء الأعلام لكونهم يمثلون اتجاهات علمية متمايزة تشكّلت في بيئات إقليمية مختلفة، ولكون مؤلفاتهم تمثّل مصادر أساسية لفهم آليات التعامل مع القدرية في المدونة الحديثية. فقد نشأ كل واحد منهم في سياق علمي خاص، وتأثر بشبكات تعليمية ومجالس علمية متعددة، مما انعكس على طبيعة مواقفهم من القدرية وأساليب معالجتهم لها في كتب الحديث والرجال.

Keywords

• الحديث
• القَدَرية
• الجرح والتعديل
• السُّنية
• الرواة

References

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh. el-‘İlel ve Ma‘rifetü’r-Ricâl. nşr. Muḥammed b. Alî el-Ezherî. Kahire: Dâru’l-Fârûḳ, 1434/2013.
2. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420/1999.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh. Su’âlâtu Ebî Dâvûd li-İmâm Ahmed b. Hanbel fî Cerhi’r-Ruvât ve Ta‘dîlihim. nşr. Ziyâd Muhammed Mansûr. Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1414/1993.
4. Abdülkâhir el-Bağdâdî, Tâhir b. Muhammed b. Abdullah el-Bağdâdî et-Temîmî el-Esferâyînî. el-Fark beyne’l-fırak ve beyânu’l-firaketi’n-nâciye. Beyrut: Dârü’l-Âfâk el-Cedîde, 1977.
5. el-Abdüllatîf, Abdülazîz b. Muhammed b. İbrâhîm. Davâbitu’l-cerh ve’t-ta‘dîl. nşr. İsrâîl b. Yûnus. Mekke: Dâr Taybe el-Hadrâ, 1440/2018.
6. Akın, Murat. “Basra Mu‘tezile Ekolünün Önemli Âlimleri ve Fikirlerinin Teşekkülünde Ailevi İlişkiler”. International Journal of Social Science 27 (Autumn I 2014), 399-421.
7. Ali b. el-Medini, Ebü’l-Hasan Ali b. Abdullah el-Basri. Suʾalatü İbn Ebi Şeybe. nşr. Muvaffak Abdullah Abdulkadir. Riyad: Mektebetü’l-Maʿarif, 1404/1983.
8. Aydınlı, Osman. “İlk Mu’tezile’nin Özgür İrade Söylemi: Amr B. Ubeyd ve Kader Anlayışı”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (Aralık 2002), 127-146.

9. Azimli, Mehmet. “İslam’ın Özgürlükçü Yorumu: Mu‘tezile’nin İktidar İmtihanı”. Marife 3/3 (Aralık 2003), 379-388.
10. Arslan, Halil-Yavuz, Salih Sabri. “Mihne Sonrası Sünni Düşüncede Kırılma”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (Aralık 2022), 12-35.
11. Bağcı, H. Musa. “El-Buhârî’nin Kader Konusunda Mu‘tezile ile Münakaşaları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46/1 (Nisan 2005), 21-42.
12. Balcıoğlu, Tahir H. Türk Tarihinde Mezhep Cereyanları. İstanbul: Ahmet Sait Matbaası, ts.
13. Çetin, Büşra. Hicrî I. Asırda Basra Kadıları ve Hadis Rivayetiyle İlişkileri. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2019.
14. Çelebi, İlyas. “Mu ‘tezile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
15. Çetinkaya, Mehmet – Mehmet Kubat. “Mihne ve Mezhepsel Etkileri”. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi (INIJOSS) 13/1 (Haziran 2024), 176-197.
16. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîḫ. Beyrut: Dâru Sâdır, 1982.
17. Erkaya, Musa. “Hicrî III. Asır İtibariyle Bağdat’ta Hadis Faaliyetlerine Genel Bir Bakış”. İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (Aralık 2008), 247-274.
18. Erman, Uğur. “Ehl-i Hadîs ve Muʿtezile Arasında Yaşanan Polemiklerin Cerh ve Taʿdîl İlmine, Dönemin Teʾlifâtına ve Sosyal ve Beşerî İlişkilere Yansıması (Hicrî III. Asır)”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (Haziran 2017), 83-105.
19. Gül, Recep Emin. “Hadis İlminde Cerh-ta‘dîl Mertebeleri”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (Temmuz 2015), 362-386.
20. el-Hatib el-Bağdadi, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Cami‘ li-ahlâkı’r-râvi ve âdâbi’s-sâmi‘. nşr. Mahmûd et-Tahhân. Riyâd: Mektebetü’l Ma‘ârif, 1403/1983.
21. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Tehzîbü't-Tehzîb. Hindistan: Matba‘at-ü Dâ’irati’l ma‘ârifi’n-nizâmiyye, 1325–1327/1907–1909.
22. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîḫu Bağdâd. Kahire: Dâru’l-Kitâbu’l-A’rabî, ts.
23. Hansu, Hüseyin. Mu‘tezile ve Hadis. Ankara: Kitâbiyât, 2004.
24. Köktaş, Yavuz. “Kaderiyye ve Mürcie ile İlgili Hadîslerin Değerlendirilmesi”. Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) 1/2 (Aralık 2003) , 113-143.
25. Musa, M Yusuf. Fıkhu’l-İslam Tarihi. çev. Ahmet Meylani. İstanbul: Arslan yayınları, 1973.
26. Namlı, Abdullah. “‘Kaderiyye Bu Ümmetin Mecusileridir’ Hadisinin Mu’tezile’ye İsnâdı Bir Eş’arî-Mâturîdî Savunusundan İbaret midir?”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6/2 (Aralık 2023), 480-498.
27. Oktan, Yusuf. Gaybeti Suğrâ Dönemi Şiî Kum Hadisçiliği. Ankara: İlâhiyât, 2022.
28. Öz, Mustafa. “Maʿbed el-Cühenī”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
29. Mahmud Reşîd, Ahmed Yakub. “الرواة الذين اتهموا بالقدرية وتفرد البخاري أو مسلم بالرواية عنهم دراسة نقدية”. Dirasat: Şeriat ve Hukuk Bilimleri 42/3 (2015), 990-994.
30. Sa‘îd b. Mansûr, Ebû Osmân. es-Sünen. nşr. Heyet. Riyad: Dârü’l-ʿUsaymî, 2012.
31. Söylemez, Mehmet Mahfuz. Bedevîlikten Hadarîliğe Kûfe. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
32. Süt, Abdulnasır. “İslâm Düşüncesinde İlk Muhalif: Maʿbed el-Cühenī”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 8/2 (Temmuz 2010), 169-182.
33. Süt, Abdunnasır. “Gaylân ed-Dımeşkî ve Kelami Görüşleri”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Dergisi 3 (Ekim 2016), 1-21.
34. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ b. Sevre. el-Câmiʿu’s-Sahîh (Sünenü’t-Tirmizî). thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
35. et-Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî, el-Bağdâdî. Târîḫu’l-ümem ve’l-mülûk. Beyrut: Dâru Sâdır, 1967.
36. Tural, Hüseyin. Mezheplerin Teşekkülü Öncesi Dönem Sünnî Kelâmda Halku’l-Kur’ân Meselesi. Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2017.
37. el-Ya‘kūbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Târîḫu’l-Yaʿḳūbî. Beyrut: Dâru Mektebetü’l-Hayât, 1960.
38. Yahyâ b. Maʿîn, Ebû Zekeriyyâ. es-Su’âlât. nşr. Muhammed b. Ali el-Ezherî. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîse, 1428/2007.
39. Yahyâ b. Maîn, Ebû Zekeriyyâ. Min Kelâmi Ebî Zekeriyyâ Yaḥyâ b. Maʿîn fî’r-Ricâl. nşr. Ahmed Muhammed Nûr Seyf. Dımeşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, ts.
40. Yücesoy, Hayrettin. “Mihne”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2020.