Ibn Hajar al-Haytami's Understanding of Intercession: A Theological and Sectarian Analysis

Abstract

This study aims to examine Ibn Ḥajar al-Haytamī’s (d. 974/1567) understanding of intercession (shafāʿa) within the framework of Islamic sectarian history, focusing both on its theological foundations in general Islamic creed and on its interpretation within specific sectarian contexts. The approach to intercession varies among Islamic schools of thought, reflecting their broader theological systems. Sunni scholars generally accept that the Prophet Muhammad and certain pious individuals may intercede by God's permission. In contrast, sects such as the Mu‘tazilites and Khārijites reject the concept of intercession, primarily on the basis of divine justice, arguing that forgiving major sinners would compromise God's justice. The Shiʿi tradition, particularly the Imāmiyya, regards intercession as a right exclusive to the Prophet, the Ahl al-Bayt, and the infallible Imams, while the Zaydiyya adopt a position closer to the Mu‘tazilite view. The study evaluates al-Haytamī’s position on intercession in light of Qur'anic and hadith sources, comparing his views with those of contemporary theological schools. A qualitative research method has been adopted, incorporating classical sources—primarily al-Haytamī’s own works—alongside literature review and comparative analysis. Al-Haytamī’s rational and scriptural arguments against the sects that reject intercession clearly demonstrate his efforts to defend the Sunni orthodoxy. In conclusion, al-Haytamī’s perspective contributes not only to the preservation of Sunni doctrine but also offers a coherent and systematic understanding of intercession within the context of divine mercy and justice. By exploring the subject through al-Haytamī’s approach, this study aims to enhance understanding of the doctrinal divergences between Sunni Islam and other Islamic sects regarding intercession.

Keywords

• History of Islamic Sects
• Ahl al-Sunnah
• Hereafter
• Intercession (Shafāʿa)
• Ibn Ḥajar al-Haytami

İbn Hacer el-Heytemî’nin Şefaat Anlayışı: İtikadî ve Mezhebî Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, İbn Hacer el-Heytemî’nin (ö. 974/1567) şefaat anlayışını İslam mezhepleri tarihi perspektifinde hem genel akaid çerçevesindeki itikadî temeller, hem de mezhep bağlamındaki yorum ve yaklaşımlar ışığında incelemeyi hedeflemektedir. İslam mezheplerinin şefaat konusuna yaklaşımı, genel inanç sistemleri doğrultusunda farklılık arz etmektedir. Ehl-i Sünnet alimleri, Hz. Peygamberin ve bazı salih kimselerin Allah’ın izniyle şefaat etme yetkisine sahip olabileceğini kabul etmektedir. Buna karşılık Mûtezile ve Hâricîler gibi bazı mezhepler, ilahî adalet ilkesini esas alarak şefaatin mahiyetini reddetmiş; özellikle büyük günah sahiplerinin affedilmesinin adaletsizlik olacağı gerekçesiyle şefaate imkân tanımamışlardır. Şiî gelenek ise, özellikle İmâmiyye, şefaati Hz. Peygamber, Ehl-i Beyt ve masum imamlara has bir hak olarak görürken; Zeydiyye bu konuda Mûtezilî görüşe yakın durmaktadır. Çalışma, Heytemî’nin şefaat konusundaki görüşlerini Kur’an ve hadis verileri ışığında değerlendirmeyi ve bu görüşleri dönemin diğer mezhebî yaklaşımlarıyla karşılaştırmayı kapsamaktadır. Araştırmada nitel bir yöntem benimsenmiş; klasik kaynaklar, özellikle Heytemî’nin kendi eserleri başta olmak üzere, literatür taraması ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri kullanılmıştır. Heytemî’nin Şefaati reddeden mezheplere karşı geliştirdiği aklî ve naklî savunular, onun Ehl-i Sünnet anlayışını savunma çabasını açıkça ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Heytemî’nin şefaat anlayışı, yalnızca Ehl-i Sünnet çizgisinin korunmasına katkı sağlamakla kalmamış, aynı zamanda şefaatin Allah’ın rahmeti ve adaleti bağlamında nasıl anlaşılması gerektiğine dair tutarlı ve sistematik bir perspektif sunmaktadır. Dolayısıyla Şefaat konusunu Heytemî’nin yaklaşımı üzerinden ele alan bu çalışma, Ehl-i Sünnet ile diğer İslam mezhepleri arasındaki görüş ayrılıklarını daha iyi anlamaya katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Ehl-i Sünnet
• Ahiret
• Şefaat
• İbn Hacer el-Heytemî

Kaynakça

1. Abdülhamid, İrfan. İslam’da İtikadi Mezhebler ve Akaid Esasları. çev. Mustafa Saim Yeprem. İstanbul: Marifet Yayınları, 1994.
2. Alıcı, Mustafa. “Şefaat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/409-412. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
3. Aslan, Mahsum. İbn Hacer el-Heytemî ile Şemsuddîn er-Remlî ve İhtilaf Sebepleri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Doktora Tezi, 2018.
4. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 13 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Yemâme, 1993.
5. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik el-. Kitâbu’l-İrşâd ila Kavâidi’l-Edille fi Usûli’lİ’tikâd. thk. Esad Temim. Beyrut: Muessesetu’l-Kutubi’s-Sekâfiyye, 1992.
6. Devvânî, Ebû Abdillâh Celâlüddîn Muhammed ed-. Şerhu’l-Akâidi’l-Adudîyye. İstanbul: Matbaa-ı el-Hac Muharrem Efendi el-Bosnevî, 1874.
7. Doğan, İsa. Zeydiyye Mezhebi’nin Doğuşu ve Kelami Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 1987. Düzenli, Yaşar. Üslub ve Semantik Açıdan Kur’an ve Şefaat. İstanbul: Pınar Yayınları, 2017.
8. Ebû Hanîfe, Nuʿmân b. Sâbit b. Zûtâ b. Mâh. el-Fıkhu’l-ekber. çev. Mustafa Öz. thk. Mustafa Öz. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.

9. Esed, Muhammed. Kur’an Mesajı. çev. Ahmet Ertürk - Cahit Koytak. İstanbul: İşaret Yayınları, 1999.
10. Esedî, Muhammed Hadi. Şefaat Üzerine. çev. Cafer Bendiderya. İstanbul: İnsan Yayınları, 1996.
11. Eş‘arî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b. İsmâʿîl el-. el-İbâne an usûli’d-diyâne. thk. Fevkıyye Hüseyin. Kahire: Dâru’l-Ensâr, 1977.
12. Eş‘arî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b. İsmâʿîl el-. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfu’l-musallîn. thk. Hellmut Ritter. Wiesbaden, 1963.
13. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed el-. İhyâu Ulûmi’d Dîn. çev. Ahmet Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınları, 1973.
14. Hanîfe, Nu’mân b. Sâbit b. Zûtâ b. Mâh Ebû. Tercüme-i Vasiyyetname-i İmam-ı A’zam. İstanbul: Dârü’t-tıbâati’l-âmire, 1847.
15. Heytemî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed. el-Fetâva’l-hadîsiyye. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs el-Arabî, 1998.
16. Heytemî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed. es-Savâʿiku’l-Muhrika ʿalâ Ehli’r-Rafd ve’z-Zandaka ve’l-ilhâd. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâtü’l-Ezheriyye, 1997.
17. Heytemî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed. Minehu’l-Mekkiyye fî şerhi’l-Hemziyye. Beyrut: Dâru’lMinhâc, 2005.
18. Hillî, Cemâlüddîn el-Hasen b. Yûsuf b. Alî İbnü’l-Mutahhar el-. Keşfü’l-murâd fî şerhi Tecrîdi’l-iʿtikād. Kum: Mektebetu’I-Mustafavi, 1948.
19. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed. el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ehvâʾi ve’n-Nihal. thk. M. İbrahim Nasr - Abdurrahman Umeyre. Beyrut: Dāru’l-cīl, 1996.
20. İbn Munzûr, Ebu’l-Fadıl Cemaleddin ibn Muhammed ibn Mukerrem. Lisanu’l-Arab. Beyrut: Müessesetu’l-Â’lemili’l-Matbûat, 2005.
21. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. el-Akidetu’l-Vasıtiyye. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1994. İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec. Nakdu’l-İlm ve’l-Ulemâ ev Telbîsü İblîs. Beyrut: Dâru’l Fikr, 2001.
22. İsfahânî, Râğıb el. el-Müfredat fi Garibi’l-Kur’an. Beyrut: Daru’l-Marife, 1961.
23. Kadî Abdulcabbâr, Ebu’l-Hasan Abdulcebbâr b. Ahmed. Fadlu’l-İʽtizâl ve Tabakâtu’l-Muʽtezile. thk. Fuad Seyyid. Tunus: Darü’t-Tunusiyye, 1974.
24. Kadî Abdulcabbâr, Ebu’l-Hasan Abdulcebbâr b. Ahmed. Şerhu’l-Usuli’l-Hamse. thk. Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1996.
25. Kadî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan Abdulcebbâr b. Ahmed. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. thk. Tâhâ Hüseyin - İbrâhim Medkûr. Kahire: ş-Şeriketü’l-Mısriyye, 1960.
26. Kuṣeyrî, Ebû’l-Kâsım. el-Emâlî. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1992.
27. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed el-. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara, 2003.
28. Müslim, Ebû’l-Hasen Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Zuheyr en-Nâsır. 12 Cilt. Cidde; Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 1433.
29. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Minhâc Şerhu Sahîh-i Müslim b. Haccâc. Beyrut: Dâr’ül-Ma’rife, 1987.
30. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyin er-. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turasi’l-Arabî, 3. Basım, 1999.
31. Şahin, Mehmet Kenan. Kur’an ve Hadislerde Şefaat. Samsun: 19 Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
32. Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerîm eş-. el-Milel ve’n-nihal. thk. M. Seyyid Kîlânî. Kahire, 1961.
33. Taberî, Ebû Caʽfer İbn Cerîr et-. Et-Tebsîr fi Me’âlimi’d-Dîn. thk. Ali b. Abdülazîz b. Ali eş-Şebel. Riyâd: Mektebetu Rüşd, 2004.
34. Tuayme, Sâbir. el-İbâdiyye akîdeten ve mezheben. Beyrut: Dârü’l-Cil, 1986.
35. Tûsî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Hasan b. Ali et-. el-İktisâd fî mâ Yetealleku bi’l-İktisâd. Beyrut: Dâru’l-Edvâ, 1985.
36. Yavuz, Yusuf Şevki. “Şefaat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/412-415. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
37. Zemahşerî, Ebu’l-Kasım Carullah Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf an hakaikı gavamizi’t-tenzîl ve uyuni’l-ekâvil fî vucûhi’t-te’vil. thk. Adil Ahmed Abdülmevcud - Ali Muhammed Muavvaz. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykan, 1998.