The Role of Classical Arabic Expressions in the Deduction of Islamic Legal Rulings

Öz

This study examines the role, scope, effectiveness, and epistemological validity of the fasīḥ (eloquent) Arabic lafẓ (verbal expression) as a foundational instrument in the derivation of legal rulings (aḥkām) within the Islamic legal tradition. The concepts of lafẓ and fasīḥ lafẓ are analyzed in both their lexical and technical dimensions. The study further clarifies the criteria through which a verbal expression acquires the quality of faṣāḥa (eloquence) with reference to the principal linguistic sciences of Arabic—namely naḥw (syntax), ṣarf (morphology), and balāgha (rhetoric). In this framework, the designation of a lafẓ as fasīḥ depends not only on grammatical correctness, but also on its ability to convey meaning accurately, articulate intent effectively, and correspond appropriately to context.

The influence of fasīḥ lafẓ on legal derivation (istinbāṭ al-ḥukm) is examined through two major historical phases: the oral and the written literary periods. The oral period, extending until the end of the first century AH, was characterized by natural and intuitive linguistic usage grounded in strong linguistic competence. During this phase, the meaning and dalāla (semantic indication) of lafẓ relied primarily on the living spoken language and the linguistic intuition of the Ṣaḥāba (Companions) and Tābiʿūn (Successors). Beginning in the second century AH, the written literary period emerged as an effort to preserve and systematize the semantic richness of the oral tradition. In this later stage, the meanings of alfāẓ (verbal expressions) came to be identified through increasingly systematic methods. With the development of the sciences of luġa (lexicography), naḥw, and maʿānī (semantics within Arabic rhetoric), the role of lafẓ in legal reasoning acquired a more rigorous and objective theoretical foundation.

The impact of fasīḥ lafẓ extended beyond its immediate semantic indication to the broader methodologies of legal interpretation. It shaped approaches to deriving rulings from the Qur’an and Sunnah, influenced interpretive engagements with naṣṣ (revealed texts), and contributed to major theoretical discussions such as the distinction between ẓāhir and bāṭin (apparent and inner meanings), as well as debates concerning ḥaqīqa and majāz (literal and figurative language). The maturation of uṣūl al-fiqh literature further systematized the operation of lafẓ as a legal indicator and strengthened the theoretical basis of its application.

The jurists (fuqahāʾ) of the Tadwīn (codification) period preserved and advanced the fasīḥ lafẓ-centered hermeneutical approach established by the founders of the legal schools (aʾimmat al-madhāhib). In doing so, they maintained the principle of dalālat al-lafẓ—the semantic indication inherent in verbal expression—which constitutes one of the central foundations of uṣūl al-fiqh. The continuity of this method throughout Islamic legal history demonstrates the primacy of lafẓ as the essential textual basis of legal rulings and confirms its foundational role in Islamic legal theory. The examples analyzed in this study further illustrate the determinative function of lafẓ in istinbāṭ, thereby underscoring the enduring significance and indispensability of fasīḥ lafẓ in Islamic jurisprudential reasoning. In this context, it may be suggested that pre-Islamic Arabic poetry be examined in another study.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language
• Balāgha (Arabic Rhetoric)
• Fasīḥ Lafẓ (Eloquent Verbal Expression)
• Oral Literary Tradition
• Istinbāṭ (Legal Derivation)
• Tadwīn (Codification)

Proje Numarası

yok

Fasih Arapça Lafızların Fıkhî Hükümlerin İstinbâtındaki Rolü

Öz

Bu çalışmada İslam hukukuna dair fıkhî bir hükmün elde edilmesinde etkili bir vasıta olan fasih Arapça lafzın, hükmün istinbâtındaki rolü, kapsamı, gücü ve gerçekliği ele alınmıştır. Nitel araştırma tekniklerinden doküman analiz ve kıyaslama metodu uygulanmıştır. Lafız ve fasih lafız kavramları hem lügat hem de terim anlamları çerçevesinde değerlendirmeyi ve lafza fasihlik vasfını kazandıran şartlar, özellikle Arap dilinin nahiv, sarf ve belâgat gibi alt disiplinleri ışığında açıklığa kavuşturmak amaçlamaktadır. Çünkü bir lafzın “fasih” olarak nitelenebilmesi, sadece doğru bir gramatikal yapıya sahip olmasıyla değil, aynı zamanda anlamı taşıma, maksadı ifade etme ve bağlama uygunluk gibi dilsel yeterliliklerle de doğrudan ilişkili olduğunun anlaşılmasına katkıda bulunacaktır.

Fasih lafzın İslam hukukunda hüküm çıkarımına etkisi, sözlü ve yazılı edebiyat dönemleri temelinde iki farklı tarihsel bağlamda ele alınmıştır. Sözlü edebiyat dönemi, Hz. Peygamberin vefatı ve Kur’an’ın nüzulünün sona erdiği andan itibaren hicrî birinci asrın sonlarına kadar, dilin kullanımının doğal olduğu ve dilsel sezginin güçlü şekilde işlendiği bir dönemi ifade eder. Bu süreçte lafzın anlamı ve delâleti, daha çok dilin yaşayan formuna, sahâbe ve tabiîn neslinin dil tecrübesine dayanıyordu. Hicrî ikinci asrın başlarından itibaren başlayan yazılı edebiyat dönemi ise sözlü edebiyat geleneğindeki bu anlam zenginliğini kayıt altına alma çabasıdır. Bu dönemde lafzın anlamı, sistematik bir şekilde belirlenmeye başlanmıştır. Arap dilbilimini oluşturan lügat, sarf, nahiv ve belâgatın bölümlerini oluşturan bedi, beyan meâni gibi ilimlerin gelişmesiyle birlikte, fasih lafzın hüküm çıkarmadaki rolü daha nesnel bir temele oturtulmuştur.

Fasih lafzın etkisi sadece lafzın doğrudan hükme delâlet etmesiyle sınırlı kalmamış; Kur’an ve sünnetten hüküm çıkarma yöntemlerinin şekillenmesi, nasların yorumlanma biçimleri, zâhir-bâtın ayrımı, mecâz-hakikat tartışmaları gibi pek çok alanı da etkilemiştir. Özellikle fıkıh usûlü literatürünün gelişmesiyle birlikte lafzın ne şekilde hükme delâlet ettiği detaylı biçimde kuramsallaştırılmıştır.

Tedvin dönemi fakihleri, mezhep kurucularının benimsediği fasih lafız merkezli yönteme bağlı kalmış; fıkıh usûlünün temel taşı olan lafzın delâleti ilkesini muhafaza etmişlerdir. Bu yöntemin tarih boyunca istikrarlı şekilde uygulanmış olması, hükmün dayanağının fasih lafız olduğunu doğrulamakta ve lafzın İslam hukuk düşüncesindeki hüküm çıkarma unsurunun temel rolünü açıkça ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışmada verilen örneklerle lafzın, hüküm istinbâtındaki belirleyici olduğu somutlaştırılmış ve fasih lafzın önemi ile vazgeçilmezliği daha açık biçimde anlaşılmaya çalışılmıştır.

Çalışmanın bulguları, fasih lafzın gramer ve belâgat özellikleri, geçmişte olduğu gibi gelecekte de İslam hukuku problemlerinin tamamını çözecek özellikte olduğu kanısını uyandırmıştır. Sözlü edebiyat döneminde fasih lafzın küçük kayıpları olsa da büyük çoğunluğunun hafızalarda korunduğu söylenilebilir. Yazılı edebiyat döneminde ise hafızalarda korunan fasih lafızlar tüm detayları ile kayıt altına alındı demek mümkündür. Bir fasih lafızdan birden çok anlam çıkarmak ve bu anlamların farklı fıkhi hükme karşılık gelmesinde Arap dili grameri ve belâgatı disiplinlerinin rolü önemlidir. Arap dilinin gramer ve belâgat özelliklerinin belirlenmesinde en az dilbilim çalışmaları kadar fıkıh usûlü ve fıkıh çalışmalarının da rolünün oldukça önemli olduğu görülmüştür. Bu bağlamda İslam öncesi Arap şiirinin de başka bir çalışmada ele alınması önerilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• Fasih Lafız
• Sözlü Edebiyat
• İstinbat
• Tedvin

Proje Numarası

yok

Kaynakça

1. Abdurrahman b. Habenneke. el-Belâgatü’l- ‘Arabiyye üsüsühâ ve ‘ulûmuhâ. 2 Cilt. Beyrut-Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1996-1416.
2. Ali, Cuma. Tarihu usuli’l-fıkhi. Kahire: Dârü'l-Mukattam, 2015.
3. Aydın, Hakkı. ‘‘Cassâs ve Debüsi’ni̇n Usullerindeki Metodları’’. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 4 (Sivas:2000), 11-59.
4. Bardakoğlu, Ali. ‘‘Ebü Hanife’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/143-145. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
5. Birışık, Abdülhamid. ‘‘Kur’an’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/383. Ankara: TDV yayınları, 2002.
6. Bilmen, Ömer Nasûhî. Büyük İslâm ilmihali. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayın Evi, 1990.
7. Bedir, Murteza. “er-Risale”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/117. İstanbul: TDV yayınları, 2008.
8. Beroje, Sahip. ‘‘Hz. Peygamber’in Sahâbe İctihadları Karşısındaki Tavrı’’. İslâmî İlimler Dergisi 3/1 (Bahar 2008), 125-136.

9. Bozkurt, Nebi. ‘‘Medrese’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/328. Ankara: TDV yayınları, 2003.
10. Buhârî, Ebü Abdilâh, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’’ṣ-saḥîḥ. 9 Cilt. Bulak: el-Matbatü'l- Kübrâ, 1311.
11. Câmî, Nûreddîn, Abdurrahmân. el-Fevâʾidü’d-diyâʾiyye. İstanbul: Şifa matbası, 2015.
12. Cürcânî, Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Taʿrîfât. Beyrut, Darü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1983/1403.
13. Çardak, Fatih. ‘‘Hz. Osman Döneminde Kur’ân-ı Kerîm’in İstinsâhı ve Mushaflardaki Kırâat Farklılıklarına Yansıması’’. Genç Mütefekkirler Dergisi 4/3 (Aralık-2023), 682-703.
14. Çakıcı, İrfan. ‘‘Kur’an’ın Korunmasında Hıfz ve Kitâbet’’. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 11/2 (Ağustos-2019), 573-597.
15. Çetin, Nihad. ‘‘Arap’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/278. İstanbul: TDV yayınları, 1991.
16. Çeker, Orhan. İslam Hukukunda Akidler. Konya: Damla Matbaası, 1999.
17. Dereli, Muhammet Vehbi. ‘‘Arap Dili ve Edebiyatının İslâm Medeniyeti İçin Önemi’’. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 49 (Bahar 2020), 65-87.
18. Desûkî, Şemsüddîn. Ḥâşiyet’ü d-Desûkî alâ şerḥi’r-risâleti’l-vazʿiyye. neşr. Muhammed Emin el-Hanci ve şürekauhu, Mısır: Matbaatu'l İcmâliyye, 1329.
19. Duman, Soner. ‘‘Usülü’l-fıkıh’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/219 İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
20. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as, Sicistânî. Sünen-i Ebu Davud. neşr. Muhammed, Muhyeddin, A. Hamid. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü'l-Asriyye, ty.
21. Efendioğlu, Mehmet. ‘Musahhaf’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Ankara: TDV Yayınları, 2020. Karaman, Hayreddin. İslam Hukuk Tarihi. İstanbul: iz yayıncılık, 6. Baskı. 2009.
22. Kattân, Menna. et-Teşrîʿ ve’l-fıḳh fi’l-İslâm târîḫen ve menhecen. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1422-2001. Sâbûnî, M. Ali. et- Tibyan fî ulumi'l-Kur’an. Beyrut: Dâru’l Cîl, ty.
23. Safvan, Davudi. Usûlül- fıkh kable aksri’t tedvin. Cidde: Dâru'l-Endelüs el-Hadra, 2003/1424.
24. Şirbînî, Şemsüddin. el-Hatîb. Mugni'l-muhtac. Beyrut: Darü'l-Ma'rife, 1997/1414.
25. Kapar, Mehmet Ali. ‘‘Eyyamularab’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/14-16. İstanbul: TDV yayınları, 1995.
26. Kazvînî, Celâlüddîn el-Hatîb. Telhîsu'l-mi̇ftâh. neşr. Abdulhamid Henedavi. Beyrut: Darü'l-kütübi’l-ilmiyye, 2. Baskı, 2009/1430.
27. Koca, Ferhat. ‘‘Tüfî’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/327. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
28. Mevsilî, Mecdüddîn Abdullah. el-İhtiyâr. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, ty.
29. Fayda, Mustafa. ‘‘Ensab’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/244-249. İstanbul: TDV yayınları, 1995.
30. Halîl, b Ahmed. Kitâbü’l-ayn. neşr. Abdulhamid Henedavî. 4 Cilt. Beyrut: Daru'l-Kütübi'l-ilmiyye, 1424/2002.
31. Hallâf, Abdülvehhâb. İlmü uṣûli’l-fıḳh. Kuveyt: Daru’l Kalem, 1942/1361.
32. Hudari, Muhammed el-. Haşiyetu-l Hudari ale şerhi İbni Akil. Beryrut: Darü'l-fikr, 2003.
33. Hümeyra, Gümüşhan. ‘‘Yazının tarihsel gelişimi ve bu süreçte yazının çeşitli yüzeylere uygulanabilirliği’’. 6. Uluslararası matbaa teknolojileri̇ sempozyumu. 1127-1142. İstanbul: İstanbul üniversitesi̇ Cerrahpaşa, 01-03, Kasım, 2018.
34. İbn Kayyim, el-Cevziyye. İʿlâmü’l-muvaḳḳıʿîn ʿan Rabbi’l-âlemîn. 4 Cilt. Beyrut: Darü'l-kütübi'l-ilmiyye, thk. Muhammed b. Abdusselam İbrahim, 1991-1411.
35. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
36. İbn Haldun, Ebû Zeyd Veliyyüddîn. Mukaddime. Beyrut: Dâr’ul-fikr, 1431/2001.
37. İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. Kahire: Dâru ihyai'l-kütübi'l-Arabiyye, 1388.
38. Okur, Hüseyin. ‘‘Hanefi Usulcülerine Göre Nassın Delâleti ve Kıyasla İlişkisi’’. Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 2/ 1 (2016), 78-104.
39. Okuyucu, Nail. ‘‘Hicrî Üçüncü Asırda İmam Şafii’nin Eserlerinin Rivayet ve er-Risâle’nin Okunurluğu’’. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 50 (Haziran, 2016), 23-56.
40. Karaman, Hayreddin. İslam Hukuk Tarihi. 6. Baskı, İstanbul. İz yayıncılık, 2009.
41. Kandemir, M. Yaşar. ‘‘Garibü-l’Hadis’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 13/376. İstanbul: TDV yayınları, 1996.
42. Kevseri, Muhammed Zahid. Hanefi Fıkhının Esasları. Ankara: TDV Yayınları, 1991.
43. Kızıklı, Zafer. ‘‘Ebu’l Esved Ed-Düeli’nin Arap gramer tarihindeki Yeri ve önemi’’. Dini Araştırmalar 9/25 (Mayıs-Ağustos 2006), 265-280.
44. Ḳuṭrub, b. Ahmed. Manẓmüetü’l müs̱elles̱i, neşr. Velid Abdullah el- Münis. Beyrut: Dârul-besairi’l İslamiyye, 2007/1428.
45. Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir. el-Muvatta’. Kahire: : Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1994/1414. Meraği, Ahmed Mustafa. Ulûmü’l-belâga. Beryrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1993/1414.
46. Çöğenli, M. Sadi; Demirayak, Kenan. Arap Edebiyatında Kaynaklar. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, Erzurum, 2000.
47. Mizzî, Cemâlüddîn Yûsuf. Tehzibül-kemal fi esmair-rical. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-risâle, 1400 /1980.
48. Orhan, Fatih. ‘‘Şer‘î Naslar Karşısında İçtihadın İmkânı “Mevrid-i Nasta İctihada Mesağ Yoktur” Kaidesi’’. İslâmî İlimler Dergisi 16/1 (2021), 107-132.
49. Öncü, Mustafa. ‘‘Molla Halîl es-Siirdî’nin Vad‘İlmi ile İlgili Risalesinin Tahlîli ve “Adûduddîn el-Îcî’nin Risalesi ile Karşılaştırılması’’. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/2 (2013), 365-391.
50. Sâbûnî, Muhammed Ali. Et-Tibyan fî ulûmi'l-Kur’an. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ty.
51. Safvan, Davudi. Usûlul-fıkh kable asri’t tedvin. Cidde: Dâru'l-Endelüs el-Hadra, 2003/1424.
52. Subhi es-Salih. Ulumü'l -Hadis ve Mustalahuhu. Beyrut: Dârü'l-ilm li'l-melayin 2009.
53. Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkan fi ulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. neşr. Muhammed Ebu’l Fazl İbrahim. Kahire: el-Hey'etü'l-Mısriyyeti'l-Âmme li'l-Kitab, 1974/1394.
54. Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-Müzhir fî ulûmi’l-luga. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1998.
55. Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr . Mu’cemü mekalidü’l ulüm fi’l- hudüdi ve-l-rusüm. Kahire: Mektebetü'l-âdab, 2004.
56. Pekcan, Ali. ‘‘Necmüddîn Tûfî 'nin Maslahat Risâlesi’’ (Çeviri ve Değerlendirme). Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 1 (2003), 267-313.
57. Şaban, Zekiyüddin. İslam Hukuk İlminin Esasları (Usûlül-Fıkh) trc. İbrahim Kâfi Dönmez (Ankara: TDV yayınları, 2009.
58. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. er-Risale. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Mustafa el-Babi el-Halebi ve Evladühü, 1938/1357.
59. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. er-Risale, ter. Abdulkadir Şener-İbrahim Çalışkan. Ankara: TDV Yayınları, yn.216, Temmuz: 2012.
60. Şen, Ziya. ‘‘Kur’an’ı Kerim’in Yazılması’’. Diyanet ilmi dergi 46/1 (Ocak Şubat Mart 2010), 33-52.
61. Şirbînî, el-Hatîb. Mugni'l-muhtac. 4 Cilt. Beyrut: Darü'l-Ma'rife, 1997/1414.
62. Şulul, Kasım. ‘‘Cem’ü’l-Kur’ân (Kur’ân-ı Kerîm’in mushaf haline getirilmesi’’. Siyer Araştırmaları Dergisi 1 (Ocak-Hazi̇ran 2017).
63. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. Muhtasaru’l-ma‘ânî. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi. Üçler Matbaası. 1977.
64. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Et-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. neşr. Beşşar Avvad. 6 Cilt. Beyrut: Dârü'l-garbi'l-İslami, 1996.
65. Uzun, Âdem. ‘‘İslam ve Bilim Tarihinde Sözlükçülük: Hubeyş Tiflîsî’nin Kânûnu’l-Edeb Adlı Arapça-Farsça Sözlüğü’’. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 77 (Aralık 2019), 151-178.
66. Yazıcıoğlu, Emine. Klasikleşme Sürecinde Hanefî Fıkıh Usûlünde Akıl-Vahiy İlişkisi (Cassâs ve Debûsî Örneği). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, Tezi, 2008.
67. Yıldırım, Mustafa. Mecelle’nin Küllî Kâideleri. İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2012.
68. Yücel, Ahmet. ‘‘Hadislerin yazılmasıyla ilgili rivayetlerin tenkit ve değerlendirilmesi’’. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16-17 (1998-1999), 109-117.
69. Zebîdî, Ebü'l-Feyz Murtaza Muhammed. Tâcu’l-arûs min cevâhiri'l-kâmûs. neşr. Abdüssettar Ferrâc. 40 Cilt. Kuveyt: Matbaatü hükûmeti'l-Kuveyt, 1965/1385.
70. Zerkā, Ahmed b. Muhammed ez. Şerḥu’l-ḳavâʿidi’l-fıḳhiyye, 2. Baskı, Beyrut: Dâru’l-kalem, 1989/1409.
71. Zerkeşî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh eş-Şâfiʿî. el-Bahrül-muhit fi usûlül-fıkh. 6 Cilt, Kuveyt: Vizâretü'l-Evkâf ve'ş-Şuuni'l-İslamiyye, 2. Baskı, 1992/1413.
72. Zemahşeri, Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf. neşr. Adil Ahmed- Ali Muhammed. Riyad: Mektebetü'l-Ubeykan, 6 Cilt. 1998-1418.
73. Zürkânî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed ez-Zerkeşî. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. 2 Cilt. Kahire: Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû, 3. Baskı, ty.