"The Istinbāt of Fiqh Rulings from Fasīh Arabic Expressions"

Öz

This study explores the role, scope, effectiveness, and epistemological validity of the fasīḥ (eloquent) Arabic lafẓ (verbal expression) as a foundational instrument in the derivation of legal rulings (aḥkām) within the Islamic legal tradition. The concepts of lafẓ and fasīḥ lafẓ are examined both in their lexical and technical dimensions. The criteria by which a lafẓ acquires the quality of faṣāḥa (eloquence) are clarified with reference to the major linguistic disciplines of Arabic—namely, naḥw (syntax), ṣarf (morphology), and balāgha (rhetoric). This is because the designation of a verbal expression as fasīḥ depends not only on grammatical accuracy, but also on its capacity to convey meaning, articulate intent, and conform to contextual appropriateness. The influence of fasīḥ lafẓ on legal derivation (istinbāṭ al-ḥukm) is analyzed in relation to two distinct historical phases: the oral and the written literary periods. The oral period, which continued until the end of the first century AH, represents a stage in which linguistic usage was natural, intuitive, and shaped by strong linguistic intuition. During this time, the meaning and dalāla (indication) of lafẓ were primarily grounded in the living, spoken language and the linguistic competence of the Ṣaḥāba (Companions) and Tābiʿūn (Successors). With the onset of the second century AH, the written literary period emerged as an attempt to record and preserve the semantic richness of the oral tradition. In this later phase, the meanings of alfāẓ (verbal expressions) began to be identified through more systematic methods. As the sciences of luġa (lexicography), naḥw, and maʿānī (semantics, particularly as developed in Arabic rhetoric) evolved, the role of lafẓ in legal reasoning was placed upon a more rigorous and objective foundation. The impact of fasīḥ lafẓ extended beyond its immediate dalāla to legal rulings. It significantly shaped the methodologies developed for deriving rulings from the Qur’an and Sunnah, influenced interpretive approaches to naṣṣ (revealed texts), and contributed to wider theoretical debates, including the distinction between ẓāhir and bāṭin (apparent and inner meanings) and the controversies surrounding majāz and ḥaqīqa (figurative and literal language). The maturation of uṣūl al-fiqh (principles of Islamic jurisprudence) literature further systematized how lafẓ operates as a legal indicator and deepened the theoretical grounding of its application. Jurists (fuqahāʾ) of the Tadwīn (codification) period upheld the fasīḥ lafẓ-centered hermeneutical approach adopted by the founders of the legal schools (aʾimmat al-madhāhib), preserving the principle of dalālat al-lafẓ—the semantic indication inherent in verbal expression—which constitutes a cornerstone of uṣūl al-fiqh. The consistent application of this method throughout Islamic legal history affirms the primacy of lafẓ as the essential textual basis for legal rulings (aḥkām) and highlights its foundational role in Islamic legal theory. In this context, the examples provided in the study serve to concretize the determinative function of lafẓ in istinbāṭ, thereby clarifying the enduring importance and indispensability of fasīḥ lafẓ in Islamic jurisprudential reasoning.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language
• Balāgha (Arabic Rhetoric)
• Fasīḥ Lafẓ (Eloquent Verbal Expression)
• Oral Literary Tradition
• Istinbāṭ (Legal Derivation)
• Tadwīn (Codification)

Proje Numarası

yok

Fasih Arapça Lafzın Fıkhî Hükmün İstinbâtındaki Rolü

Öz

İslam hukukuna dair fıkhî bir hükmün elde edilmesinde etkili bir vasıta olan fasih Arapça lafzın, hükmün istinbâtındaki rolü, kapsamı, gücü ve gerçekliği bu çalışmada ele alınmıştır. Lafız ve fasih lafız kavramları hem lügat hem de terim anlamları çerçevesinde değerlendirilmiş; lafza fasihlik vasfını kazandıran şartlar, özellikle Arap dilinin nahiv, sarf, belağat gibi alt disiplinleri ışığında açıklığa kavuşturulmuştur. Çünkü bir lafzın “fasih” olarak nitelenebilmesi, sadece doğru bir gramatikal yapıya sahip olmasıyla değil, aynı zamanda anlamı taşıma, maksadı ifade etme ve bağlama uygunluk gibi dilsel yeterliliklerle de doğrudan ilişkilidir. Fasih lafzın hüküm çıkarımına etkisi, sözlü ve yazılı edebiyat dönemleri temelinde iki farklı tarihsel bağlamda ele alınmıştır. Sözlü edebiyat dönemi, hicrî birinci asrın sonlarına kadar, dilin kullanımının doğal olduğu ve dilsel sezginin güçlü şekilde işlediği bir dönemi ifade eder. Bu süreçte lafzın anlamı ve delaleti, daha çok dilin yaşayan formuna ve sahabe-tabiîn neslinin dil tecrübesine dayanıyordu. Hicrî ikinci asrın başlarından itibaren başlayan yazılı edebiyat dönemi ise sözlü gelenekteki bu anlam zenginliğini kayıt altına alma çabasıdır. Bu dönemde lafzın anlamı, sistematik bir şekilde belirlenmeye başlanmış; lügat, nahiv ve meâni gibi ilimlerin gelişmesiyle birlikte, lafzın hüküm üretimindeki rolü daha nesnel bir temele oturtulmuştur. Fasih lafzın etkisi sadece lafzın doğrudan hükme delalet etmesiyle sınırlı kalmamış; Kur’an ve Sünnet’ten hüküm çıkarma yöntemlerinin şekillenmesi, nasların yorumlanma biçimleri, zahir-batın ayrımı, mecaz-hakikat tartışmaları gibi pek çok alanı da etkilemiştir. Özellikle fıkıh usulü literatürünün gelişmesiyle birlikte lafzın ne şekilde hükme delalet ettiği detaylı biçimde kuramsallaştırılmıştır. Tedvin dönemi fakihleri, mezhep kurucularının benimsediği bu fasih lafız merkezli yönteme bağlı kalmış; usul-i fıkhın temel taşı olan lafzın delaleti ilkesini muhafaza etmişlerdir. Bu yöntemin tarih boyunca istikrarlı şekilde uygulanmış olması, hükmün dayanağının lafız olduğunu doğrulamakta ve lafzın İslam hukuk düşüncesindeki temel rolünü açıkça ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışmada verilen örneklerle, lafzın hüküm istinbatındaki belirleyiciliği somutlaştırılmış ve fasih lafzın önemi ile vazgeçilmezliği daha açık biçimde anlaşılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• Fasih Lafız
• Sözlü Edebiyat
• İstinbat
• Tedvin

Destekleyen Kurum

yok

Proje Numarası

yok

Etik Beyan

bu çalışma etik beyan gerektirmemektedir.

Teşekkür

teşekkür ederim

Kaynakça

1. Abdurrahman b. Habenneke. el-Belâgatü’l- ‘Arabiyye üsüsühâ ve ‘ulûmuhâ. 2 Cilt. Beyrut-Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1996-1416.
2. Ali, Cuma. Tarihu usuli’l-fıkhi. Kahire: Dârü'l-Mukattam, 2015.
3. Aydın, Hakkı. ‘‘Cassâs ve Debüsi’ni̇n Usullerindeki Metodları’’. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 4 (Sivas:2000), 11-59.
4. Bardakoğlu, Ali. ‘‘Ebü Hanife’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/143-145. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
5. Birışık, Abdülhamid. ‘‘Kur’an’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/383. Ankara: TDV yayınları, 2002.
6. Bilmen, Ömer Nasûhî. Büyük İslâm ilmihali. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayın Evi, 1990.
7. Bedir, Murteza. “er-Risale”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/117. İstanbul: TDV yayınları, 2008.
8. Beroje, Sahip. ‘‘Hz. Peygamber’in Sahâbe İctihadları Karşısındaki Tavrı’’. İslâmî İlimler Dergisi 3/1 (Bahar 2008), 125-136.

9. Bozkurt, Nebi. ‘‘Medrese’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/328. Ankara: TDV yayınları, 2003.
10. Buhârî, Ebü Abdilâh, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’’ṣ-saḥîḥ. 9 Cilt. Bulak: el-Matbatü'l- Kübrâ, 1311.
11. Câmî, Nûreddîn, Abdurrahmân. el-Fevâʾidü’d-diyâʾiyye. İstanbul: Şifa matbası, 2015.
12. Cürcânî, Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Taʿrîfât. Beyrut, Darü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1983/1403.
13. Çardak, Fatih. ‘‘Hz. Osman Döneminde Kur’ân-ı Kerîm’in İstinsâhı ve Mushaflardaki Kırâat Farklılıklarına Yansıması’’. Genç Mütefekkirler Dergisi 4/3 (Aralık-2023), 682-703.
14. Çakıcı, İrfan. ‘‘Kur’an’ın Korunmasında Hıfz ve Kitâbet’’. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 11/2 (Ağustos-2019), 573-597.
15. Çetin, Nihad. ‘‘Arap’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/278. İstanbul: TDV yayınları, 1991.
16. Çeker, Orhan. İslam Hukukunda Akidler. Konya: Damla Matbaası, 1999.
17. Dereli, Muhammet Vehbi. ‘‘Arap Dili ve Edebiyatının İslâm Medeniyeti İçin Önemi’’. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 49 (Bahar 2020), 65-87.
18. Desûkî, Şemsüddîn. Ḥâşiyet’ü d-Desûkî alâ şerḥi’r-risâleti’l-vazʿiyye. neşr. Muhammed Emin el-Hanci ve şürekauhu, Mısır: Matbaatu'l İcmâliyye, 1329.
19. Duman, Soner. ‘‘Usülü’l-fıkıh’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/219 İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
20. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as, Sicistânî. Sünen-i Ebu Davud. neşr. Muhammed, Muhyeddin, A. Hamid. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü'l-Asriyye, ty.
21. Efendioğlu, Mehmet. ‘Musahhaf’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Ankara: TDV Yayınları, 2020. Karaman, Hayreddin. İslam Hukuk Tarihi. İstanbul: iz yayıncılık, 6. Baskı. 2009.
22. Kattân, Menna. et-Teşrîʿ ve’l-fıḳh fi’l-İslâm târîḫen ve menhecen. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1422-2001. Sâbûnî, M. Ali. et- Tibyan fî ulumi'l-Kur’an. Beyrut: Dâru’l Cîl, ty.
23. Safvan, Davudi. Usûlül- fıkh kable aksri’t tedvin. Cidde: Dâru'l-Endelüs el-Hadra, 2003/1424.
24. Şirbînî, Şemsüddin. el-Hatîb. Mugni'l-muhtac. Beyrut: Darü'l-Ma'rife, 1997/1414.
25. Kapar, Mehmet Ali. ‘‘Eyyamularab’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/14-16. İstanbul: TDV yayınları, 1995.
26. Kazvînî, Celâlüddîn el-Hatîb. Telhîsu'l-mi̇ftâh. neşr. Abdulhamid Henedavi. Beyrut: Darü'l-kütübi’l-ilmiyye, 2. Baskı, 2009/1430.
27. Koca, Ferhat. ‘‘Tüfî’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/327. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
28. Mevsilî, Mecdüddîn Abdullah. el-İhtiyâr. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, ty.
29. Fayda, Mustafa. ‘‘Ensab’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/244-249. İstanbul: TDV yayınları, 1995.
30. Halîl, b Ahmed. Kitâbü’l-ayn. neşr. Abdulhamid Henedavî. 4 Cilt. Beyrut: Daru'l-Kütübi'l-ilmiyye, 1424/2002.
31. Hallâf, Abdülvehhâb. İlmü uṣûli’l-fıḳh. Kuveyt: Daru’l Kalem, 1942/1361.
32. Hudari, Muhammed el-. Haşiyetu-l Hudari ale şerhi İbni Akil. Beryrut: Darü'l-fikr, 2003.
33. Hümeyra, Gümüşhan. ‘‘Yazının tarihsel gelişimi ve bu süreçte yazının çeşitli yüzeylere uygulanabilirliği’’. 6. Uluslararası matbaa teknolojileri̇ sempozyumu. 1127-1142. İstanbul: İstanbul üniversitesi̇ Cerrahpaşa, 01-03, Kasım, 2018.
34. İbn Kayyim, el-Cevziyye. İʿlâmü’l-muvaḳḳıʿîn ʿan Rabbi’l-âlemîn. 4 Cilt. Beyrut: Darü'l-kütübi'l-ilmiyye, thk. Muhammed b. Abdusselam İbrahim, 1991-1411.
35. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
36. İbn Haldun, Ebû Zeyd Veliyyüddîn. Mukaddime. Beyrut: Dâr’ul-fikr, 1431/2001.
37. İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. Kahire: Dâru ihyai'l-kütübi'l-Arabiyye, 1388.
38. Okur, Hüseyin. ‘‘Hanefi Usulcülerine Göre Nassın Delâleti ve Kıyasla İlişkisi’’. Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 2/ 1 (2016), 78-104.
39. Okuyucu, Nail. ‘‘Hicrî Üçüncü Asırda İmam Şafii’nin Eserlerinin Rivayet ve er-Risâle’nin Okunurluğu’’. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 50 (Haziran, 2016), 23-56.
40. Karaman, Hayreddin. İslam Hukuk Tarihi. 6. Baskı, İstanbul. İz yayıncılık, 2009.
41. Kandemir, M. Yaşar. ‘‘Garibü-l’Hadis’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 13/376. İstanbul: TDV yayınları, 1996.
42. Kevseri, Muhammed Zahid. Hanefi Fıkhının Esasları. Ankara: TDV Yayınları, 1991.
43. Kızıklı, Zafer. ‘‘Ebu’l Esved Ed-Düeli’nin Arap gramer tarihindeki Yeri ve önemi’’. Dini Araştırmalar 9/25 (Mayıs-Ağustos 2006), 265-280.
44. Ḳuṭrub, b. Ahmed. Manẓmüetü’l müs̱elles̱i, neşr. Velid Abdullah el- Münis. Beyrut: Dârul-besairi’l İslamiyye, 2007/1428.
45. Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir. el-Muvatta’. Kahire: : Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1994/1414. Meraği, Ahmed Mustafa. Ulûmü’l-belâga. Beryrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1993/1414.
46. Çöğenli, M. Sadi; Demirayak, Kenan. Arap Edebiyatında Kaynaklar. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, Erzurum, 2000.
47. Mizzî, Cemâlüddîn Yûsuf. Tehzibül-kemal fi esmair-rical. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-risâle, 1400 /1980.
48. Orhan, Fatih. ‘‘Şer‘î Naslar Karşısında İçtihadın İmkânı “Mevrid-i Nasta İctihada Mesağ Yoktur” Kaidesi’’. İslâmî İlimler Dergisi 16/1 (2021), 107-132.
49. Öncü, Mustafa. ‘‘Molla Halîl es-Siirdî’nin Vad‘İlmi ile İlgili Risalesinin Tahlîli ve “Adûduddîn el-Îcî’nin Risalesi ile Karşılaştırılması’’. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/2 (2013), 365-391.
50. Sâbûnî, Muhammed Ali. Et-Tibyan fî ulûmi'l-Kur’an. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ty.
51. Safvan, Davudi. Usûlul-fıkh kable asri’t tedvin. Cidde: Dâru'l-Endelüs el-Hadra, 2003/1424.
52. Subhi es-Salih. Ulumü'l -Hadis ve Mustalahuhu. Beyrut: Dârü'l-ilm li'l-melayin 2009.
53. Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkan fi ulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. neşr. Muhammed Ebu’l Fazl İbrahim. Kahire: el-Hey'etü'l-Mısriyyeti'l-Âmme li'l-Kitab, 1974/1394.
54. Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-Müzhir fî ulûmi’l-luga. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1998.
55. Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr . Mu’cemü mekalidü’l ulüm fi’l- hudüdi ve-l-rusüm. Kahire: Mektebetü'l-âdab, 2004.
56. Pekcan, Ali. ‘‘Necmüddîn Tûfî 'nin Maslahat Risâlesi’’ (Çeviri ve Değerlendirme). Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 1 (2003), 267-313.
57. Şaban, Zekiyüddin. İslam Hukuk İlminin Esasları (Usûlül-Fıkh) trc. İbrahim Kâfi Dönmez (Ankara: TDV yayınları, 2009.
58. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. er-Risale. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Mustafa el-Babi el-Halebi ve Evladühü, 1938/1357.
59. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. er-Risale, ter. Abdulkadir Şener-İbrahim Çalışkan. Ankara: TDV Yayınları, yn.216, Temmuz: 2012.
60. Şen, Ziya. ‘‘Kur’an’ı Kerim’in Yazılması’’. Diyanet ilmi dergi 46/1 (Ocak Şubat Mart 2010), 33-52.
61. Şirbînî, el-Hatîb. Mugni'l-muhtac. 4 Cilt. Beyrut: Darü'l-Ma'rife, 1997/1414.
62. Şulul, Kasım. ‘‘Cem’ü’l-Kur’ân (Kur’ân-ı Kerîm’in mushaf haline getirilmesi’’. Siyer Araştırmaları Dergisi 1 (Ocak-Hazi̇ran 2017).
63. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. Muhtasaru’l-ma‘ânî. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi. Üçler Matbaası. 1977.
64. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Et-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. neşr. Beşşar Avvad. 6 Cilt. Beyrut: Dârü'l-garbi'l-İslami, 1996.
65. Uzun, Âdem. ‘‘İslam ve Bilim Tarihinde Sözlükçülük: Hubeyş Tiflîsî’nin Kânûnu’l-Edeb Adlı Arapça-Farsça Sözlüğü’’. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 77 (Aralık 2019), 151-178.
66. Yazıcıoğlu, Emine. Klasikleşme Sürecinde Hanefî Fıkıh Usûlünde Akıl-Vahiy İlişkisi (Cassâs ve Debûsî Örneği). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, Tezi, 2008.
67. Yıldırım, Mustafa. Mecelle’nin Küllî Kâideleri. İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2012.
68. Yücel, Ahmet. ‘‘Hadislerin yazılmasıyla ilgili rivayetlerin tenkit ve değerlendirilmesi’’. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16-17 (1998-1999), 109-117.
69. Zebîdî, Ebü'l-Feyz Murtaza Muhammed. Tâcu’l-arûs min cevâhiri'l-kâmûs. neşr. Abdüssettar Ferrâc. 40 Cilt. Kuveyt: Matbaatü hükûmeti'l-Kuveyt, 1965/1385.
70. Zerkā, Ahmed b. Muhammed ez. Şerḥu’l-ḳavâʿidi’l-fıḳhiyye, 2. Baskı, Beyrut: Dâru’l-kalem, 1989/1409.
71. Zerkeşî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh eş-Şâfiʿî. el-Bahrül-muhit fi usûlül-fıkh. 6 Cilt, Kuveyt: Vizâretü'l-Evkâf ve'ş-Şuuni'l-İslamiyye, 2. Baskı, 1992/1413.
72. Zemahşeri, Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf. neşr. Adil Ahmed- Ali Muhammed. Riyad: Mektebetü'l-Ubeykan, 6 Cilt. 1998-1418.
73. Zürkânî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed ez-Zerkeşî. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. 2 Cilt. Kahire: Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû, 3. Baskı, ty.