Sakal Kesmenin/Kazımanın ve Bıyık Kısaltmanın Fıkhî Hükmü: Şâfiî Mezhebindeki Yaklaşımlar Üzerine Bir Deneme

Discussions around the shaping of beard and mustache have continued until today. The subject can be summarized in three general headings: a) Trimming/shaving the beard is forbidden (ḥaram) or makrūh tahrīman (disliked but close to be forbidden). b) Shaving the beard is makrūh tanzīhan (disliked but close to be permissible). c) It is permissible to shave the beard. Most scholars, based on the verbal and actual practices of the Prophet, agree that cutting the beard is forbidden (ḥarām) or makrūh tahrīman, there are two different approaches in the Shāfiʿī school. While the overwhelming majority of the jurists prefer it to be makrūh, some Shāfiʿī jurists, including Imam Shāfiʿī, have the opinion that cutting the beard is ḥarām, in line with the opinion of the majority. Some recent scholars, on the other hand, have evaluated the narrations on the subject on the axis of customs and traditions and have evaluated that shaving the beard does not contain any religious/ Sharīʿa rulings that are forbidden (ḥarām) or makrūh, on the contrary, the narrations consist the sayings and deeds that encourage the person to be clean and tidy. In this article, unlike previous similar studies, the source of the makrūh view in the Shāfiʿī school and the evidences on which it is based are examined. The comments and approaches of Imam al-Ghazālī, who is considered to be the representative of this view on the subject, were examined. Naturally, this approach of al-Ghazālī had an impact on many competent scholars who came after him within the school, such as Nawawī and Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī, and the concept of "makrūh" used by al-Ghazālī was understood as "makrūh tanzīhan" according to the general jurisprudential methodology of the school. For this reason, in the article, the implications of the absolute karaha used by the first period jurists have been examined. It also examines whether the concept of "makrūh" used by both al-Ghazālī and Nawawī could indicate "prohibition (ḥarām)" or "makrūh tahrīman (disliked but close to be prohibited)". Part of the study focused on the reflections of shaving the beard on social life. The approaches to the subject in the relevant article of the Supreme Council of Religious Affairs and TDV Encyclopedia of Islam have been re-evaluated around the mentioned evidence. In this context, the views and approaches of Said Nursî, as a representation of the views of some religious circles in Turkey, regarding beard were discussed within the framework of Islamic jurisprudential criteria.

Sakal ve bıyığın şekillenmesi etrafındaki tartışmalar günümüze kadar devam edegelmiştir. Bu husustaki görüşleri, genel olarak üç noktada özetlemek mümkündür: a) Sakal kesmek/kazımak haram veya tahrîmen mekruhtur. b) Sakal kesmek tenzîhen mekruhtur. c) Sakal kesmek mubahtır. Hz. Peygamber’in kavlini ve fiilî uygulamalarını esas alan âlimlerin çoğunluğu sakal kesmenin haram veya tahrîmen mekruh olduğunu söylerken, Şâfiî mezhebinde iki farklı yaklaşım söz konusudur. Kâhir ekseriyeti (Hanefîlerdeki tenzîhen mekruha denk) mekruh hükmünü tercih ederken İmam Şâfiî’nin de aralarında bulunduğu bir kısım Şâfiî fakihi, çoğunluğun görüşüne uygun olarak sakal kesmenin haram olduğu kanaatine sahip olmuşlardır. Son dönem bazı ilim adamları ise konuyla ilgili rivayetleri örf ve âdet ekseni etrafında değerlendirerek sakal kesmenin haram veya mekruh kabilinden herhangi bir dinî/şer’î hüküm içermediğini, aksine kişiyi temiz ve düzenli olmaya teşvik edici mubah söz ve fiiller olarak değerlendirmişlerdir. Makalede -daha önce yapılmış benzer çalışmalardan farklı olarak- Şâfiî mezhebindeki sakal kesmenin mekruh olduğu görüşünün kaynağı ve dayandığı delil mercek altına alınmıştır. Bu görüşün temsilcisi olduğu kabul edilen İmam Gazzâlî’nin konuya dair yorum ve yaklaşımları incelenmiştir. Gazzâlî’nin bu yaklaşımı doğal olarak mezhep içinde kendisinden sonra gelen özellikle Nevevî ve İbn Hacer el-Askalânî gibi yetkin pek çok âlim üzerinde etkili olmuş ve Gazzâlî’nin kullanmış olduğu “mekruh” kavramı, mezhebin genel usulüne göre “tenzîhen mekruh” şeklinde anlaşılmıştır. Bu nedenle makalede ilk dönem fukahânın kullanmış olduğu mutlak kerâhet lafzının delâleti incelenmeye tabi tutulmuştur. Gerek Gazzâlî’nin gerekse Nevevî’nin kullanmış olduğu “mekruh” kavramının “haram” veya “tahrîmen mekruh”a delâlet edip etmeyeceği konusu genişçe irdelenmiştir. Çalışmanın bir kısmında ise sakal kesmenin sosyal hayat üzerindeki yansımaları üzerinde durulmuştur. Din İşleri Yüksek Kurulu ile TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddesinde yer alan konuya dair yaklaşımlar, zikredilen deliller etrafında yeniden yorumlanmıştır. Bu çerçevede özellikle Türkiye’deki dinî bazı çevreleri temsilen Said Nursî’nin sakal hususundaki görüş ve yaklaşımları fıkhî ölçüler çerçevesinde değerlendirilmiştir.