Hukuki ve Dini Metinlerde Aşırı Yorum: Serbest Hukuk Ekolü ile Dini Metinlere Çağdaş Yaklaşımların Mukayesesi

Anlam ve yorumun temelini oluşturan metin, aynı zamanda yorumcuya dair bir sınır çizmektedir. Yorumla aşırı yorumu, te’ville tahrifi birbirinden ayıran bu sınır, bir yönüyle yoruma nesnellik kazandırmaktadır. Bütün metinler için önem arz eden bu durum, özel yapı ve işlevleri sebebiyle hukuki ve dini metinler için daha da ehemmiyetli hale gelmektedir. İlk dönemlerden itibaren hukuki ve dini metinlerin yorumunda genel olarak gözetilen bu hassasiyetin, zaman içerisinde ortaya çıkan farklı yaklaşımlar tarafından ihmal edilmeye başlandığı bilinmektedir. Hukuki metinlerin yorumunda aşırı yorum yaklaşımını temsil edenlerden biri, XIX. yüzyılın sonlarıyla XX. yüzyılın başında Almanya’da ortaya çıkan Serbest Hukuk Ekolü’dür. Dini metinlerin yorumunda ise geleneksel yorum metotlarıyla çağın ihtiyaçlarına cevap verme imkânının bulunmadığını iddia eden ve modern dünyadaki sorunlara çözüm üretecek yeni bir yorum yöntemi geliştirilmesinin zorunlu olduğunu ileri süren Fazlurrahman (öl. 1988) ve Hasan Hanefî (öl. 2021) gibi çağdaş araştırmacıların yaklaşımları buna örnek olarak gösterilebilir. Nassı yorumlarken nassın zahirî anlamını tamamen devre dışı bırakan adı geçen araştırmacılar, olgunun değişmesiyle hükümlerin değişeceğini kabul ederek yorumcuya sınırı belli olmayan bir alan açmışlardır. Hukuki ve dini metinleri/nasları anlama ve yorumlamada metnin/nassın otoritesini görmezden gelerek yorumu ve yorumcuyu merkeze alma ve metni/nassı aşırı yorumlama ortak paydasında birleşen görüşleriyle eleştiri konusu olan her iki yaklaşımın mukayeseli olarak incelenmesi ve önerilerindeki yapısal problemlerin ortaya konulması önem arz etmektedir. Daha önce bu türden bir çalışma yapılmamış olmasının yanı sıra bu makalenin temel hareket noktalarından birisi de adı geçen yorum metotları çerçevesinde ileri sürülen fikirlerin zemin hazırladığı yorum kargaşasını ortaya koymak ve bunun nedenlerini tahlil etmektir. Bu çalışmada kronolojik sıralama dikkate alınarak öncelikle Serbest Hukuk Ekolü’nün, daha sonra çağdaş yorumcuların fikirlerine yer verilmiştir. Ana eksenden uzaklaşan her iki yaklaşımın görüşlerinin daha iyi görülebilmesi adına modern hukuk ile İslâm hukukundaki yorum süreci genel hatlarıyla ortaya konulmaya çalışılmıştır. Daha sonra mezkûr yaklaşımların görüşleri mukayeseli olarak incelenmiş ve buradaki asıl sorunun, yöntem/sizlik ve öznellik problemi olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

The text, which forms the basis of meaning and interpretation, simultaneously sets a boundary for the interpreter. This boundary, which distinguishes between interpretation and overinterpretation adds a degree of objectivity to the act of interpretation. While this is important for all texts, it becomes even more crucial in the case of legal and religious texts due to their specific structures and functions. From the earliest periods, sensitivity to this issue has generally been observed in the interpretation of legal and religious texts. However, it is known that this sensitivity has been neglected over time by various emerging approaches. One of these in the field of legal interpretation is represented by the Free Law School, which emerged in Germany in the late 19th and early 20th centuries. In the realm of religious interpretation, similar tendencies can be seen in the views of contemporary scholars such as Fazlur Rahman (d. 1988) and Hasan Hanafi (d. 2021), who argued that traditional interpretative methods were inadequate in addressing contemporary needs and that a new method of interpretation was necessary to solve modern problems. In their interpretations, they completely set aside the apparent meaning of the naṣ, opening an unrestricted space for the interpreter by accepting that legal rulings change as social realities change. It is therefore important to conduct a comparative analysis of both approaches-each criticized for centering interpretation and the interpreter while ignoring the authority of the text or the naṣ and thus engaging in overinterpretation -and to uncover the structural problems inherent in their proposals. One of the main motivations of this study, besides the fact that such a comparative work has not been previously conducted, is to highlight the interpretive confusion fostered by these approaches and to analyze the underlying reasons for it. This study follows a chronological order, first addressing the Free Law School and then the views of contemporary religious interpreters. In order to better grasp how both approaches deviate from the central axis, the interpretation processes in both modern law and Islamic law are briefly outlined. Thereafter, the views of the aforementioned approaches are analyzed comparatively, and it is concluded that the core problem lies in methodological incoherence and excessive subjectivity.