Hukuki ve Dini Metinlerde Aşırı Yorum: Serbest Hukuk Ekolü ile Dini Metinlere Çağdaş Yaklaşımların Mukayesesi

Yıl 2025, Sayı: 46, 325 - 359, 30.12.2025

Temel Kacır

https://doi.org/10.59777/ihad.1731721

Öz

Anlam ve yorumun temelini oluşturan metin, aynı zamanda yorumcuya dair bir sınır çizmektedir. Yorumla aşırı yorumu, te’ville tahrifi birbirinden ayıran bu sınır, bir yönüyle yoruma nesnellik kazandırmaktadır. Bütün metinler için önem arz eden bu durum, özel yapı ve işlevleri sebebiyle hukuki ve dini metinler için daha da ehemmiyetli hale gelmektedir. İlk dönemlerden itibaren hukuki ve dini metinlerin yorumunda genel olarak gözetilen bu hassasiyetin, zaman içerisinde ortaya çıkan farklı yaklaşımlar tarafından ihmal edilmeye başlandığı bilinmektedir. Hukuki metinlerin yorumunda aşırı yorum yaklaşımını temsil edenlerden biri, XIX. yüzyılın sonlarıyla XX. yüzyılın başında Almanya’da ortaya çıkan Serbest Hukuk Ekolü’dür. Dini metinlerin yorumunda ise geleneksel yorum metotlarıyla çağın ihtiyaçlarına cevap verme imkânının bulunmadığını iddia eden ve modern dünyadaki sorunlara çözüm üretecek yeni bir yorum yöntemi geliştirilmesinin zorunlu olduğunu ileri süren Fazlurrahman (öl. 1988) ve Hasan Hanefî (öl. 2021) gibi çağdaş araştırmacıların yaklaşımları buna örnek olarak gösterilebilir. Nassı yorumlarken nassın zahirî anlamını tamamen devre dışı bırakan adı geçen araştırmacılar, olgunun değişmesiyle hükümlerin değişeceğini kabul ederek yorumcuya sınırı belli olmayan bir alan açmışlardır. Hukuki ve dini metinleri/nasları anlama ve yorumlamada metnin/nassın otoritesini görmezden gelerek yorumu ve yorumcuyu merkeze alma ve metni/nassı aşırı yorumlama ortak paydasında birleşen görüşleriyle eleştiri konusu olan her iki yaklaşımın mukayeseli olarak incelenmesi ve önerilerindeki yapısal problemlerin ortaya konulması önem arz etmektedir. Daha önce bu türden bir çalışma yapılmamış olmasının yanı sıra bu makalenin temel hareket noktalarından birisi de adı geçen yorum metotları çerçevesinde ileri sürülen fikirlerin zemin hazırladığı yorum kargaşasını ortaya koymak ve bunun nedenlerini tahlil etmektir. Bu çalışmada kronolojik sıralama dikkate alınarak öncelikle Serbest Hukuk Ekolü’nün, daha sonra çağdaş yorumcuların fikirlerine yer verilmiştir. Ana eksenden uzaklaşan her iki yaklaşımın görüşlerinin daha iyi görülebilmesi adına modern hukuk ile İslâm hukukundaki yorum süreci genel hatlarıyla ortaya konulmaya çalışılmıştır. Daha sonra mezkûr yaklaşımların görüşleri mukayeseli olarak incelenmiş ve buradaki asıl sorunun, yöntem/sizlik ve öznellik problemi olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Serbest Hukuk Ekolü , Hukuki Yorum , Fazlurrahman , Hasan Hanefî

Overinterpretation in Legal And Religious Texts: A Comparison between The Free Law Movement and Modern Interpretations of Religious Texts

Öz

The text, which forms the basis of meaning and interpretation, simultaneously sets a boundary for the interpreter. This boundary, which distinguishes between interpretation and overinterpretation adds a degree of objectivity to the act of interpretation. While this is important for all texts, it becomes even more crucial in the case of legal and religious texts due to their specific structures and functions. From the earliest periods, sensitivity to this issue has generally been observed in the interpretation of legal and religious texts. However, it is known that this sensitivity has been neglected over time by various emerging approaches. One of these in the field of legal interpretation is represented by the Free Law School, which emerged in Germany in the late 19th and early 20th centuries. In the realm of religious interpretation, similar tendencies can be seen in the views of contemporary scholars such as Fazlur Rahman (d. 1988) and Hasan Hanafi (d. 2021), who argued that traditional interpretative methods were inadequate in addressing contemporary needs and that a new method of interpretation was necessary to solve modern problems. In their interpretations, they completely set aside the apparent meaning of the naṣ, opening an unrestricted space for the interpreter by accepting that legal rulings change as social realities change. It is therefore important to conduct a comparative analysis of both approaches-each criticized for centering interpretation and the interpreter while ignoring the authority of the text or the naṣ and thus engaging in overinterpretation -and to uncover the structural problems inherent in their proposals. One of the main motivations of this study, besides the fact that such a comparative work has not been previously conducted, is to highlight the interpretive confusion fostered by these approaches and to analyze the underlying reasons for it. This study follows a chronological order, first addressing the Free Law School and then the views of contemporary religious interpreters. In order to better grasp how both approaches deviate from the central axis, the interpretation processes in both modern law and Islamic law are briefly outlined. Thereafter, the views of the aforementioned approaches are analyzed comparatively, and it is concluded that the core problem lies in methodological incoherence and excessive subjectivity.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Free Law School , Legal Interpretation , Fazlurrahman , Hasan Hanafi

Kaynakça

• Abdurrahman, Taha. Modernlik Ruhu İslami Bir Modernlik İnşasına Giriş. çev. Mehmet Emin Maşalı - Münteha Maşalı. İstanbul: Pınar Yayınları, 2022.
• Akman, Şefik Taylan. “Hukuksal Ampirizmin Hukuk Disiplini Yöntemi Olarak Ortaya Çıkışı ve Erken Gelişim Dönemi: Petrazycki ve Ehrlich’in Görüşleri”. İstanbul Hukuk Mecmuası 79/1 (2021), 251-274.
• Aktay, Yasin. “Anlama, Vahy ve Tarih: Vahyi Yorumsama Deneyimlerinin Eleştirel Bir İncelenmesi”. Tezkire 5 (1993), 23-46.
• Aktay, Yasin. “Modernist Yorumun Teknolojik Çıkarları”. İslam ve Modernizm Fazlur Rahman Tecrübesi. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Dairesi Başkanlığı Yayınları, 1997.
• Aktay, Yasin vd. Önce Söz Vardı Felsefe, İlahiyat ve Sosyolojide Hermenötik. İstanbul: Vadi Yayınevi, 2020.
• Altıntaş, Ramazan. “Dini Anlamada Yöntem Sorunu: Hasan Hanefî Örneği”. KADER Kelam Araştırmalar Dergisi 15/2 (2017), 275-82. doi: https://doi.org/10.18317/kader.315777
• Ansay, Sabri Şakir. Hukuk Başlangıcı ve Tarihi. b.y.: y.y., ts.
• Antalya, Osman Gökhan. Hukuk Metodolojisi. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2021.
• Apaydın, H. Yunus. “Fıkıh Usulünün Temel Kabulleri ve Tarihselcilik”. Dini Hükümlerin Kaynağı ve Dini Metinlerin Anlaşılması Konusundaki Çağdaş Yaklaşımlar Çalıştayı, ed. Cengiz Kallek. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
• Apaydın, H. Yunus. İbn Hazm Zâhirîlik Düşüncesinin Teorisyeni Hayatı-Görüşleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2017.
• Apaydın, H. Yunus. “Zahirci Anlayışın Fıkha ve Fıkıh Usulüne Yansıması”. İçinde Zâhirî ve Selefî Din Yorumu. İstanbul: KURAMER, 2019.
• Aral, Vecdi. Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine. İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1975.
• Arsal, Sadri Maksudi. Umumî Hukuk Tarihi. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1944.
• Aybay, Rona - Aydın Aybay. Hukuka Giriş. İstanbul: Aybay Yayınları, 1991.
• Bedir, Murtaza. Fıkıh Mezhep ve Sünnet (Hanefî Fıkıh Teorisinde Peygamber’in Otoritesi). İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.
• Béla, Pokol. Jogelmélet Társadalomtudományi trilógia II. Budapest: Századvég Kiadó, 2005.
• Buhârî, Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhibbüddin el-Hatîb. Kahire: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1400.
• Can, Cahit. Hukuk Sosyolojisinin Antropolojik Temelleri ve Genel Gelişim Çizgisi. Ankara: Seçkin Yayınevi, 2002.
• Can, Cahit. Oluşum Süreci İçerisindeki Hukuk Sosyolojisi. Ankara: Savaş Yayınları, 1993.
• Claude du Pasquier. “Hukukun Tatbiki Hakkında Yeni Görüşler ve İsviçre Mahkeme İçtihatları”. çev. Jale G. Akipek. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 11/3 (1954), 305-346. doi: https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000001227
• Çağıl, Orhan Münir. Hukuk Başlangıcı Dersleri. İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1963.
• Çağıl, Orhan Münir. Hukuk Metodolojisi Dersleri. İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1962.
• Çağıl, Orhan Münir. Hukuka ve Hukuk İlmine Giriş (Hukuk Başlangıç Dersleri). İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1966.
• Desûkî, Muhammed. “Nehve menhecin cedîdin li dirâseti ‘ilmi usûli’l-fıkh”. el-Fikrü’l-İslâmî el-Mu‘asır 1/3 (1996), 111-148.
• Dirik, Mehmet. Tûfî’ye Göre İslam Hukuk Metodolojisinde Maslahat. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2012.
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “İslam Hukukunda Müctehidin Naslar Karşısındaki Durumu ile Modern Hukuklarda Hâkimin Kanun Karşısındaki Durumu Arasında Bir Mukayese”. Fıkıh Usulü İncelemeleri, ed. Tuncay Başoğlu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2018.
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Kur’an’ın Anlaşılmasında Hukuk Felsefesi ve Metodolijisi İncemelerinin Katkısı”. Üçüncü 1000’e Girerken İslâm Kutlu Doğum Sempozyumu–2000. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2005.
• Ebû Zehre, Muhammed. İbn Hazm hayâtuhu ve ‘asruhu, ârâuhu ve fıkhuh. b.y.: Matbaatu Muhaymer, ts.
• Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. Nakdü’l-hitâb ed-dînî. Beyrut: el-Merkezü’s-Sekâfî el-‘Arâbî, 2014.
• Ehrlich, Eugen. Fundamental Principles of the Sociology of Law. çev. Walter L. Moll. Massachusetts: Harvard University Press, 1936.
• Erarslan, Şule. “Klasik İcma Teorisine Modern Yaklaşımlar: Fazlurrahman Örneği”. İslam Hukuku Araştırmalar Dergisi 32 (2018), 163-190.
• Fazlurrahman. Tarih Boyunca İslami Metodoloji Sorun. çev. Salih Akdemir. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1995.
• Fazlurrahman. İslam. çev. Mehmet Dağ - Mehmet Aydın. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2012.
• Fazlurrahman. İslam ve Çağdaşlık (İslam Eğitim Tarihinde Fikrî Bir Geleneğin Değişimi). çev. Alpaslan Açıkgenç - M. Hayri Kırbaşoğlu. Ankara: Fecr Yayınevi, 1990.
• Fazlurrahman. Allah’ın Elçisi ve Mesajı: Makaleler I. çev. Adil Çiftçi. Ankara: Ankara Okulu, 1997.
• Fazlurrahman. İslami Yenilenme: Makaleler III. çev. Adil Çiftçi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
• Gény, François. Méthode d’interpretation et sources en droit privâ positif. Paris: Libraırıe Générale De Droıt & De Jurısprudence, 1919.
• Gözler, Kemal. Hukuka Giriş. Bursa: Ekin Yayın Dağıtım, 2008.
• Güler, İlhami. “Hasan Hanefî’nin Tecdid Projesi - Tanıtım ve Bir Değerlendirme –”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 7/2 (1994), 149-170.
• Güriz, Adnan. Hukuk Felsefesi. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2015.
• Gürkan, Ülker. Sosyolojik Hukuk İlmi. Ankara: Ajans -Türk Matbaası, 1961.
• Haçkalı, Abdurrahman. Şatıbi’de Makâsıd ve Fıkıh Usûlü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2010.
• Hallaq, Wael B. A History of Islamıc Legal Theorıes. Cambridge: United Kingdom at the University Press, 1997.
• Hanefî, Hasan. “Aksiyombilimi Olarak Hermenötik–İslâm Örneği”. çev. Dücane Cündioğlu. Tezkire 11-12 (1997), 39-56.
• Hanefî, Hasan. “Dinî Değişme ve Kültürel Tahakküm”. çev. İlhami Güler. İslâmi Araştırmalar Dergisi 6/3 (1992), 157-164.
• Hanefî, Hasan. Dirâsâtü Felsefiyye. Kahire: Mektebetü’l-Anglü el-Mısrıyye, ts.
• Hanefî, Hasan. el-‘Amâlü’l-kâmile mine’n-nakli ila’l-akl ‘Ulumü’l-Kur’an. Kahire: el-Heyetü’l-Mısriyye el-‘Amme li’l-Kitâb, 2012.
• Hanefî, Hasan. el-Vahyü ve’l-vak‘î tahlîlü’l-mazmûn. el-Memlekü’l-Mütehhide: Müessetü Hindivâyî, 2021.
• Hanefî, Hasan. et-Türâs ve’t-tecdîd mevkifünâ mine’t-türâs el-kadîm. Beyrut: el-Müessesetü’l-Câmi‘iyye, 1992.
• Hanefî, Hasan. “Geleneği Yenilemek Zorundayız”. Eskiyeni 16 (Mart 2010), 104-127.
• Hanefî, Hasan. Gelenek ve Yenilenme. çev. Mehmet Emin Maşalı. Ankara: Otto Yayınları, 2011.
• Hanefî, Hasan. Hısârüz-zemen: el-Hâzır (İşkâlât). el-Memleketü’l-Müttahide: Müessesetü Hindâvî, 2023.
• Hanefî, Hasan. Hisâru’z-zemen: el-Mâzi ve’l-müstekbal. el-Memleketü’l-Müttahide: Müessesetü Hindâvî, 2023.
• Hanefî, Hasan. Kadâya mu‘asırâ fî fikrinâ el-mu‘asır. Beyrut: Dârü’t-Tenvîr, 1983.
• Hanefî, Hasan. Mine’n-nassı ile’l-vâki‘ muhâveletü li i‘adeti binâi ‘ilmi usûli’l-fıkhi. Kahire: Merkezü’l-Kitâb li’n-Neşr, 2005.
• Hanefî, Hasan. “Teoloji mi Antropoloji mi”. çev. Mustafa Said Yazıcıoğlu. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/1 (1978), 505-531.
• Heper, Altan. Serbest Hukuk Akımı Sosyal Bir Olgu Olarak Hukuk. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2016.
• Heper, Altan. “Yasaya Sadakatin Farklı Bir Okuması: Phılıpp Heck”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 72/1 (2014), 333-348.
• Hudarî, Muhammed. Tarîhu’t-teşrîı’l-İslâmî. Kahire: Dâru’t-Tevzı‘ ve’n-Neşr el-İslâmî, 1996.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dârü’l-İfâkı’l-Cedîde, 2016.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed. et-Takrîb li haddi’l-mantîk ve’l-medhal ileyhi. thk. Abdülhak b. Molla et-Türkmanî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2007.
• İbn Mâce, Ebû ‘Abdillah Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. Riyad: Beytü’l-Efkâr ed-Devliyye, 1999.
• Kacır, Temel. "Nasları Anlama ve Yorumlamada Nesnellik Arayışında İ'tidal". Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 29/2 (2025), 47-68. doi: https://doi.org/10.18505/cuid.1742769
• Kantorowicz, Hermann. Der Kampf um die Rechtswissenchaft. Heidelberg: Winter, 1906.
• Karaman, Hayreddin. İslam Hukukunda İçtihad. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 1996.
• Karaman, Hayreddin. “Modernist Proje ve İctihad”. İslam ve Modernizm Fazlurrahman Tecrübesi. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Dairesi Başkanlığı Yayınları, 1997.
• Koca, Ferhat. “İslâm Hukukunda Maslahat-ı Mürsele ve Necmeddin et-Tûfî’nin Bu Konudaki Görüşlerinin Değerlendirilmesi,”. İLAM Araştırma Dergisi, 1/1 (1996), 93-122.
• Kotan, Şevket. Kur’an ve Tarihselcilik. İstanbul: Beyan Yayınları, 2020.
• Köse, Saffet. İslâm Hukukuna Giriş. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2022.
• Kuru, Gonca. “Thibaut ve Savigny’de Resepsiyon ve Kodifiksiyon Hareketleri”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmalar Dergisi 22/1 (2016), 201-228.
• Maşalı, Mehmet Emin. Kur’an’ın Anlaşılmasında Gâî Yorum Geçmişten Günümüze Bir Tahlil Denemesi. Ankara: Otto Yayınlar, 2016.
• Narmanlıoğlu, Ünal. “Kanunun Anlam Bakımından Uygulanması”. Prof. Turhan Tûfan Yüce’ye Armağan. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayını, 2001.
• Nayed, Aref Ali. “İslam Modernizmi ve Hermönetik: Fazlurrahman Örneği”. İslam ve Modernizm Fazlurrahman Tecrübesi. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Dairesi Başkanlığı Yayınları, 1997.
• Otacı, Cengiz. “Hermeneutik (Yorum Bilim) ve Ceza Kanunlarının Yorumu”. TBB Dergisi 89 (2010), 439-491.
• Öğüt, Salim. “Ehl-i Hadîs (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 10/508-512. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Özalp, Ahmet. “Eugen Ehrlich Sosyolojisinde Yaşayan Hukuk Kavramı”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2024), 14-36. doi: https://doi.org/10.51702/esoguifd.1380652
• Paçacı, Mehmet. “Bir Yorum Eleştirisi: Çağdaşçı Kur’an Yorumu Üzerine”. Kelam Araştırmaları Dergisi [Kader] 5/1 (2007), 17-46.
• Polat, Fethi Ahmet. Çağdaş İslâm Düşüncesinde Kur’an’a Yaklaşımlar. İstanbul: İz Yayıncılık, 2007.
• Saenong, Ilham B. “Hermeneutıka Al-Qur’an Untuk Pembebasan: Telaah Kritis Pemikiran Hassan Hanefî”. Millah 3/2 (2004), 255-275.
• Serozan, Rona. Medeni Hukuk Genel Bölüm Kişiler Hukuku. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2011.
• Sözer, Ali Nazım. Hukukta Yöntembilim. İzmir: Beta, 2008.
• Şâtıbî, İbrahim b. Musa. el-Muvâfakât fî usûli’ş-şerîa. thk. Abdullah Dırâz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
• Tâhirî, Belhîr. “Medârisü tefsîru’n-nusûs fi’l-fıkhı’l-İslâmî ve’l-kânuni’l-vaz‘î”. Mecelletü’l-hedâreti’l-İslâmiyye 16 (2012), 293-314.
• Tatar, Burhanettin. “Fazlurrahman’ın Yorum Yöntemi Üzerine”. Tezkire (1988), 180-188.
• Tekinay, Selahattin Sulhi. Medeni Hukuka Giriş Dersleri. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1987.
• Topakkaya, Arslan. Hukuk Hermeneutiği Hukukta Anlama ve Yorumlama Sanatı. Ankara: Adalet Yayınevi, 2019.
• Topcuoğlu, Hamide. Hukuk Sosyolojisi. İstanbul: Cezaevi Matbaası, 1969.
• Tûfî, Necmeddîn. Risâle fî riayeti’l-maslaha. Kahire: Dârü’l-Mısriyye li’l-Kitâb, 1993.
• Zerkâ, Mustafa Ahmed. el-Medhal el-Fıkhıyyü’l-âm. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 2004.
• Zevkliler, Aydın. Medeni Hukuk Giriş ve Başlangıç Hükümleri Kişiler Hukuku Aile Hukuku. Ankara: Savaş Yayınları, 1992.