Hanefî Usûl Literatüründe Sahâbî Kavlinin Hücciyetini Teyit Amaçlı Zikredilen Fer‘î Meselelerin Tahlili

Sahâbî kavlinin hüccet değeri erken dönemlerden itibaren İslam hukukçuları arasında tartışılmış; deliller hiyerarşisindeki yeri hakkında mezhepler arasında farklı değerlendirmeler ortaya konmuştur. Bu çerçevede Hanefî uleması da sahâbî kavlinin delil niteliği ve kıyâs karşısındaki konumunu hem usûl hem de furû‘ fıkıh literatüründe ele almıştır. Hanefî usûl literatüründe sahâbî kavlinin bağlayıcılığına dair teorik yaklaşımlar sunulurken, bu görüşleri desteklemek üzere bazı fer‘î meseleler örnek olarak zikredilmiştir. Bununla birlikte, usûl eserlerinde konuya ilişkin görüşleri teyit etme amacıyla aktarılan bu misallerin, mezhebin furû‘ kaynaklarındaki fıkhî gerekçelendirmeler ile ne derece örtüştüğü önemli bir problem alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmanın amacı, söz konusu fer‘î meselelerin furû‘ fıkıh kaynakları üzerinden tahlil edilmesi ve sahâbî kavlinin hüccet değeri kapsamında örnek olarak gösterilmelerinin isabet durumunun ortaya koymaktır. Ayrıca bu fer‘î meselelerin esasen sahâbî kavline dayanıp dayanmadığı da araştırılmıştır. Bu doğrultuda, çalışmada öncelikle Hanefî mezhebinin sahâbî kavline dair temel yaklaşımı özetlenmiş; ardından usûl kaynaklarında konu ile ilgili olarak atıf yapılan fer‘î meseleler tespit edilerek üç başlık altında tasnif edilmiştir. İnceleme kapsamında; akıl ve re’y ile elde edilmesi mümkün olmayan konulardaki sahâbî kavillerini semâ‘a hamletme, sahâbî kavli sebebiyle kıyâsın terkedilmesi ve kurucu imamların sahâbî kavli-kıyâs ilişkisine dair farklı yaklaşımları çerçevesinde sunulan fer‘î meselelerin fıkhî dayanakları detaylıca ele alınmıştır. Söz konusu meselelerin sahâbî kavliyle ilişkisinin mahiyeti ortaya konulmuş; usûl literatüründeki teorik çerçeve ile furû‘daki pratik uygulama arasındaki uyum derecesi tartışılmıştır. Böylece çalışma, usûl-furû‘ ilişkisini sahâbî kavli özelinde somut örnekler üzerinden değerlendirerek literatürdeki metodolojik tartışmalara katkı sunmayı hedeflemektedir.

The probative value of qawl al-ṣaḥābī has been a subject of debate among Muslim jurists since the earliest period, and its position within the hierarchy of legal evidences has been assessed differently across the various schools of law. Within this framework, Ḥanafī scholars examined the evidentiary nature of qawl al-ṣaḥābī and its status vis-à-vis qiyās in both uṣūl and furūʿ works. While Ḥanafī uṣūl literature presents theoretical discussions regarding the binding force of qawl al-ṣaḥābī and cites several subsidiary cases as supporting examples, it remains unclear to what extent these examples correspond to the actual juristic reasoning found in the school’s furūʿ texts. This study aims to analyse these cases through Ḥanafī furūʿ sources and to assess the accuracy of presenting them as evidence for the probative value of qawl al-ṣaḥābī. It also investigates whether these cases in fact rest upon statements attributed to the Companions. To this end, the study first outlines the Ḥanafī school’s general approach to qawl al-ṣaḥābī, and then identifies and classifies into three categories the cases cited in uṣūl works. The analysis focuses on the juristic foundations of the examples invoked in discussions on interpreting Companion statements in matters inaccessible to reason (samāʿ), abandoning qiyās due to qawl al-ṣaḥābī, and the differing approaches of the founding imams concerning the relationship between qawl al-ṣaḥābī and qiyās. The study elucidates the nature of the connection between these issues and qawl al-ṣaḥābī, and evaluates the coherence between the theoretical framework of the uṣūl literature and its practical application in the furūʿ. In doing so, it aims to contribute to methodological discussions in the field by reassessing Ḥanafī legal epistemology through concrete cases that illustrate the uṣūl-furūʿ relationship with respect to qawl al-ṣaḥābī.