Hanefî Usûl Literatüründe Sahâbî Kavlinin Hücciyetini Teyit Amaçlı Zikredilen Fer‘î Meselelerin Tahlili

Yıl 2025, Sayı: 46, 491 - 528, 30.12.2025

İsmail Kaça

https://doi.org/10.59777/ihad.1752124

Öz

Sahâbî kavlinin hüccet değeri erken dönemlerden itibaren İslam hukukçuları arasında tartışılmış; deliller hiyerarşisindeki yeri hakkında mezhepler arasında farklı değerlendirmeler ortaya konmuştur. Bu çerçevede Hanefî uleması da sahâbî kavlinin delil niteliği ve kıyâs karşısındaki konumunu hem usûl hem de furû‘ fıkıh literatüründe ele almıştır. Hanefî usûl literatüründe sahâbî kavlinin bağlayıcılığına dair teorik yaklaşımlar sunulurken, bu görüşleri desteklemek üzere bazı fer‘î meseleler örnek olarak zikredilmiştir. Bununla birlikte, usûl eserlerinde konuya ilişkin görüşleri teyit etme amacıyla aktarılan bu misallerin, mezhebin furû‘ kaynaklarındaki fıkhî gerekçelendirmeler ile ne derece örtüştüğü önemli bir problem alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmanın amacı, söz konusu fer‘î meselelerin furû‘ fıkıh kaynakları üzerinden tahlil edilmesi ve sahâbî kavlinin hüccet değeri kapsamında örnek olarak gösterilmelerinin isabet durumunun ortaya koymaktır. Ayrıca bu fer‘î meselelerin esasen sahâbî kavline dayanıp dayanmadığı da araştırılmıştır. Bu doğrultuda, çalışmada öncelikle Hanefî mezhebinin sahâbî kavline dair temel yaklaşımı özetlenmiş; ardından usûl kaynaklarında konu ile ilgili olarak atıf yapılan fer‘î meseleler tespit edilerek üç başlık altında tasnif edilmiştir. İnceleme kapsamında; akıl ve re’y ile elde edilmesi mümkün olmayan konulardaki sahâbî kavillerini semâ‘a hamletme, sahâbî kavli sebebiyle kıyâsın terkedilmesi ve kurucu imamların sahâbî kavli-kıyâs ilişkisine dair farklı yaklaşımları çerçevesinde sunulan fer‘î meselelerin fıkhî dayanakları detaylıca ele alınmıştır. Söz konusu meselelerin sahâbî kavliyle ilişkisinin mahiyeti ortaya konulmuş; usûl literatüründeki teorik çerçeve ile furû‘daki pratik uygulama arasındaki uyum derecesi tartışılmıştır. Böylece çalışma, usûl-furû‘ ilişkisini sahâbî kavli özelinde somut örnekler üzerinden değerlendirerek literatürdeki metodolojik tartışmalara katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Hanefî Usûlü , Hüccet Değeri , Sahâbî Kavli , Kıyas

An Analysis of Furūʿ Cases Cited as Supporting Evidence for the Authoritativeness of Qawl al- Sahābī in Hanafī Usūl Literature

Öz

The probative value of qawl al-ṣaḥābī has been a subject of debate among Muslim jurists since the earliest period, and its position within the hierarchy of legal evidences has been assessed differently across the various schools of law. Within this framework, Ḥanafī scholars examined the evidentiary nature of qawl al-ṣaḥābī and its status vis-à-vis qiyās in both uṣūl and furūʿ works. While Ḥanafī uṣūl literature presents theoretical discussions regarding the binding force of qawl al-ṣaḥābī and cites several subsidiary cases as supporting examples, it remains unclear to what extent these examples correspond to the actual juristic reasoning found in the school’s furūʿ texts. This study aims to analyse these cases through Ḥanafī furūʿ sources and to assess the accuracy of presenting them as evidence for the probative value of qawl al-ṣaḥābī. It also investigates whether these cases in fact rest upon statements attributed to the Companions. To this end, the study first outlines the Ḥanafī school’s general approach to qawl al-ṣaḥābī, and then identifies and classifies into three categories the cases cited in uṣūl works. The analysis focuses on the juristic foundations of the examples invoked in discussions on interpreting Companion statements in matters inaccessible to reason (samāʿ), abandoning qiyās due to qawl al-ṣaḥābī, and the differing approaches of the founding imams concerning the relationship between qawl al-ṣaḥābī and qiyās. The study elucidates the nature of the connection between these issues and qawl al-ṣaḥābī, and evaluates the coherence between the theoretical framework of the uṣūl literature and its practical application in the furūʿ. In doing so, it aims to contribute to methodological discussions in the field by reassessing Ḥanafī legal epistemology through concrete cases that illustrate the uṣūl-furūʿ relationship with respect to qawl al-ṣaḥābī.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Hanafī Legal Theory , Evidentiary Status , Qawl al-Sahābī , Qiyās

Kaynakça

• Apaydın, H. Yunus. “Sahabi Sözü-Kıyas İlişkisi ve Mezhep İmamlarının Uygulamalarından Örnekler”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5 (1994), 379-397.
• Apaydın, Yunus. “Îne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/283-285. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Apaydın, Yunus. “Sahâbî Kavli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/500-504. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Apaydın, Yunus. “Sahâbî Sözünün Hukuki Değeri”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4 (1990), 323-353.
• Askalânî, Ebu’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Nüzhetü’n-Nazar fi Tevdîhi Nuhbeti’l-Fiker. thk. Nureddin Itr. Dımeşk: Matbaatu’s-Sabâh, 2000.
• Aybakan, Bilal. “Selem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/402-405. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Aynî, Bedruddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ. el-Binâye fî şerhi’l-Hidâye. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
• Bâbertî, Ekmeluddîn Muhammed b. Mahmûd. el-ʿİnâye Şerhu’l-Hidâye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1970.
• Bahrululûm el-Leknevî, Muhammed Abdulalî b. Nizâmiddîn el-Ensârî. Fevâtihu’r-Rahamût fî Şerhi Müsellemi’s-Sübût. thk. Abdullâh Mahmûd Ömer. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenu’l-Kübrâ. thk. Muhammed Abdulkadîr Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
• Buğâ, Mustafa Dîb. Edilletu’l-Muhtelefu fîhâ fi’l-Fıkhi’l-İslâmî. Dımeşk: Dâru’l-İmâmi’l-Buhârî, ts.
• Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfu’l-Esrâr fî Şerhi Usûli’l-Pezdevî. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-Usûl. Kuveyt: Vizâratu’l-Evkâf, 1994.
• Çetintaş, Recep. “Hanefî Mezhebinde Sahâbe Kavlinin Hüccet Değeri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/32 (2017), 607-639.
• Dârekutnî, Ebu’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût v.dğr. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2004.
• Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullâh b. Ömer b. Îsâ. Takvimu’l-Edille. thk. Halîl Muhyiddîn el-Meyyîs. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
• Desûkî, Muhammed. el-İmâm Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî ve Eseruhu Fi’l-Fıkh. Katar: Dâru’s-Sekâfe, 1978.
• Ebû Yûsuf, Ya‘kûb b. İbrâhîm b. Habîb. Kitâbu’l-Âsâr. thk. Ebu’l-Vefâ el-Efgânî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Ebû Yûsuf, Ya‘kûb b. İbrâhîm b. Habîb. Kitâbu’l-Harâc. thk. Sa’d Hasan Muhammed, Tâhâ Abdurraûf Sa’d. Kahire: el-Mektebetu’l-Ezheriyye li’t-Turâs, ts.
• Efendioğlu, Mehmet. “Sahâbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/491-500. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Emîr Pâdişah, Muhammed Emîn b. Mahmûd. Teysîru’t-Tahrîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
• Erdem, Abdullah. Ebu’l-Muzaffer es-Sem’ânî’nin Debûsî’ye Yönelik Tenkitleri. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
• Erden, Salih. “Hanefî Mezhebinin Deliller Hiyerarşisinde Sahâbî Kavlinin Kıyas Karşısındaki Konumu”. Düzce İlahiyat Dergisi 8/1 (Haziran 2024), 87-114.
• Günay, Musa. “İmam Ebû Hanîfe’nin Sahâbî Kavli ile İlgili Görüş ve Uygulamaları”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/29 (Haziran 2013), 120-141.
• Habbâzî, Ebû Muhammed Celâleddîn Ömer b. Muhammed. el-Muğnî fî Usûli’l-Fıkh. thk. Muhammed Mazhar Bekâ. Mekke: Câmiatu Ümmi’l-Kurâ, 1983.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed. el-Musannef fi’l-Ehâdîs ve’l-Âsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 1988.
• İbn Emîr Hâc, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed. et-Takrîr ve’t-Tahbîr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1983.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. ed. Şuayb el-Arnaût v.dğr. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâluddîn Muhammed b. Mukerrem b. Alî. Lisânu’l-Arab. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 1993.
• İbn Melek, Abdüllâtif bin Abdüzaziz b. Emînüddin. Şerhu Menâri’l-Envâr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• İbn Nüceym, Zeynuddîn b. İbrâhîm b. Muhammed. Fethu’l-Ğaffâr fi Şerhi’l-Menâr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
• İbnu’l-Hümâm, Kemâluddîn Muhammed b. Abdilvâhid. et-Tahrîr fî ʿİlmi’l-Usûl. Mısır: Mustafa Bâbî el-Halebî Matbaası, 1932.
• İbnu’l-Hümâm, Kemâluddîn Muhammed b. Abdilvâhid. Fethu’l-Kadîr. Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1970.
• İbrahim, Mûsa İbrahim el-. el-Medhal ilâ Usûli’l-Fıkh ve Târihi’t-Teşrî’il-İslâmî. Amman: Dâru Ammâr, 1989.
• Kâkî, Kıvâmüddîn Muhammed b. Muhammed el-Hucendî. Câmiʿu’l-Esrâr fî Şerhi’l-Menâr. thk. Abdulğafûr el-Efğânî. Riyad: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz, 2005.
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâi‘u’s-Sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâ‘i. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1986.
• Mergînânî, Ebu’l-Hasen Burhânuddîn Alî b. Ebî Bekr. el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedî. thk. Talâl Yûsuf. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
• Molla Cîven, Ahmed b. Ebî Saîd b. Abdillâh. Nûru’l-Envâr fî Şerhi’l-Menâr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts. (Keşfu’l-Esrâr fî Şerhi Menâri’l-Envâr ile birlikte)
• Molla Fenârî, Şemseddin Muhammed b. Hamza. Fusûlu’l-Bedâi’ fî Usûli’ş-Şerâi’. thk. Muhammed Hüseyin İsmâil. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2006.
• Nas, Taha. “İmam Şâfiî’nin Sahâbe Kavline Bakışı”. Artuklu Akademi 1/1 (Mart 2014), 183-208.
• Nesefî, Ebu’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Keşfu’l-Esrâr fî Şerhi Menâri’l-Envâr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Özdemir, Recep. “İmâm Mâlik’in Metodolojisinde Sahabî Kavlinin Delil Değeri”. Türk-İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi 22 (2016), 203-225.
• Pala, Ali İhsan. İslam Hukukunda İhtiyat İlkesi. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Pala, Ali İhsan. “Namazların Kazası Meselesine Metodolojik Bir Yaklaşım”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 3 (2004), 231-251.
• Pezdevî, Ebu’l-Hasen Ebu’l-Usr Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm Fahru’l-İslâm. Usûlu’l-Pezdevî. thk. Said Bektaş. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2016.
• Sadruşşerîa, Ubeydullâh b. Mes‘ûd. et-Tavzîh fî Halli Ğavâmizi’t-Tenkîh. Mısır: Mektebetu Sabîh, ts. (Şerhu’t-Telvîh ale’t-Tavzîh ile birlikte)
• Saymerî, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Alî b. Muhammed. Mesâilu’l-Hilâf fî Usûli’l-Fıkh. thk. Abdülvâhid Cehdânî. Ürdün: Dâru’l-Feth, 2020.
• Saymerî, Ebû Abdillâh Hüseyn b. Alî. Ahbâru Ebî Hanîfe ve Ashâbih. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1985.
• Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Mîzânu’l-Usûl Fî Netâici’l-ʿUkûl. thk. Muhammed Zekî ’Abdulberr. Katar: Metâbi’i’d-Doha’l-Hadisiyye, 1984.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsu’l-Eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1993.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsu’l-Eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlu’s-Serahsî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
• Siğnâkî, Hüsâmüddîn Hüseyn b. Alî b. Haccâc. el-Kâfî Şerhu’l-Pezdevî. thk. Fahreddin Seyyid Muhammed Kânit. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 2001.
• Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Asl. thk. Muhammed Boynukalın. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
• Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Hucce ʿalâ Ehli’l-Medîne. thk. Mehdî Hasan el-Geylânî. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1982.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiu’s-Sahîh. thk. Ahmed Muhammed Şâkir v.dğr. Kahire: Mustafa Bâbî el-Halebî Matbaası, 1975.
• Turay, Fatih. “Kanın Abdeste Etkisi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (Temmuz 2015), 422-439.
• Türcan, Talip. “Dini ve Dini Temsil Eden Kaynakları Tanımlayıcı Bir Yöntem Olarak Sahâbe İcmâı”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 27 (2016), 57-67.
• Üsmendî, Ebu’l-Feth Alâuddîn Muhammed b. Abdilhamîd b. Hüseyn. Bezlu’n-Nazar fî’l-Usûl. thk. Muhammed Zekî ’Abdulberr. Kâhire: Mektebetu’t-Turâs, 1992.
• Zebîdî, Ebu’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcu’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır. el-Bahru’l-Muhît fî ʾUsûli’l-Fıkh. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kutubî, 1994.
• Zeylâi, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî b. Mihcen. Tebyînu’l-Hakâik fi Şerhi Kenzi’d-Dekâik. Kahire: el-Matbaatu’l-Kübrâ el-Emiriyye, 1896.