Şeyhülislam Fetvasına İtiraz: Ahîzâde Abdülhalim ile Hoca Sâdeddin Arasında Esahh-ı Akvâl Bağlamında Fıkhî Bir Polemik: Muʻâraza fî Mes’eleti’r-Radâʻa (İnceleme ve Tahkik)

Bu çalışma 17. yüzyılın başında iki önemli Osmanlı alimi arasındaki fıkhî bir tartışmayı gün yüzüne çıkarmayı amaçlamaktadır. Tartışma ilmiye içerisinde Ahîzâdeliler olarak şöhret bulmuş olan ailenin önemli bir üyesi olan Rumeli kazaskerliğinden emekli Abdülhalim Efendi (ö. 1013/1604) ile hem şeyhülislamlık hem de sultan hocalığını şahsında birleştiren ilmiyenin başı olmakla beraber siyasi ağırlığı da olan Hoca Sâdeddin Efendi (ö. 1008/1599) arasında gerçekleşmiştir. Süt emzirme ücreti hakkında verilen bir fetvanın sıhhatine dair olan söz konusu tartışma Osmanlı merkez topraklarında kâdı ve müftülerin Hanefi mezhebinin en sahih görüşüyle (esahh-ı akvâl) hüküm ve fetva verme uygulamasının yerleştiği bir dönemde gerçekleşmiştir. Bu bağlamda mezhebin en sahih görüşünün belirlenmesi önemli bir problemdir. Esahh-ı akvâl, muteber fıkıh eserlerinde meşâyıh tarafından müftâ-bih, muhtâr ve esah olarak nitelenen görüşlerdir. Bu noktada hangi eserlerin muteber eserler içerisinde değerlendirildiği meselesi gündeme gelmiştir. Ayrıca farklı muteber eserlerde birden fazla görüşün benzer nitelemeyle tercih edildiği durumda hangi görüşün esas alınacağı, diğer bir ifadeyle muteber eserler arasında hiyerarşi problemi ortaya çıkmıştır. İşte dönemin ulemasından Hoca Sâdeddin ile Ahîzâde arasındaki tartışma da bu gibi sorular çerçevesinde önem kazanmaktadır. Zira tartışmada Kâdîhân ve diğer fetva eserlerinin otoritesi fetvanın geçerliliğini belirleyen bir kriter olarak ele alınmıştır. Bu tartışma 17. yüzyılın başında belli hukuk kaynaklarının hem hukukî değerini hem de nüshaların güvenilirliğini tartışmakla beraber söz konusu iki alimin aralarındaki kişisel gerilimi de gün yüzüne çıkarmaktadır.

This study aims to shed light on a juridical debate between two prominent Ottoman scholars at the beginning of the 17th century. The debate took place between Abdülhalim Efendi (d. 1013/1604), a retired Rumeli kazasker and a prominent member of the Ahîzâde family, renowned within the Ottoman scholarly circles, and Hoca Sâdeddin Efendi (d. 1008/1599), who not only held the position of Sheikh al-Islam but also served as the sultan’s tutor, combining significant political influence with his scholarly authority. The discussion revolved around the validity of a fatwa concerning the compensation for breastfeeding. This debate occurred during a period when the practice of Ottoman qadis and muftis issuing rulings and fatwas in the central provinces based on the most authentic opinion (asah al-aqwal) of the Hanafi school had become firmly established. In this context, determining the most authentic opinion within the school posed a significant challenge. The esahh-ı akval refers to the opinions characterized as muftâ bih, mukhtâr, and esah by the senior scholars (mashayikh) in authoritative legal works. This raised the question of which works should be considered authoritative. Furthermore, in cases where different authoritative works offered multiple opinions with similar qualifications, the issue of which opinion should take precedence arose—essentially, a problem of hierarchy among authoritative sources. The debate between Hoca Sâdeddin and Ahîzâde gained significance within this framework, as the authority of works like Kâdîhân and other fatwa collections was treated as a criterion for determining the validity of the fatwa. Beyond addressing the legal value and reliability of certain legal sources in the early 17th century, this debate also brings to light the personal tensions between these two scholars.