Şeyhülislam Fetvasına İtiraz: Ahîzâde Abdülhalim ile Hoca Sâdeddin Arasında Esahh-ı Akvâl Bağlamında Fıkhî Bir Polemik: Muʻâraza fî Mes’eleti’r-Radâʻa (İnceleme ve Tahkik)

Yıl 2025, Sayı: 46, 285 - 323, 30.12.2025

Muhammet Selman Tüfekçioğlu

https://doi.org/10.59777/ihad.1758341

Öz

Bu çalışma 17. yüzyılın başında iki önemli Osmanlı alimi arasındaki fıkhî bir tartışmayı gün yüzüne çıkarmayı amaçlamaktadır. Tartışma ilmiye içerisinde Ahîzâdeliler olarak şöhret bulmuş olan ailenin önemli bir üyesi olan Rumeli kazaskerliğinden emekli Abdülhalim Efendi (ö. 1013/1604) ile hem şeyhülislamlık hem de sultan hocalığını şahsında birleştiren ilmiyenin başı olmakla beraber siyasi ağırlığı da olan Hoca Sâdeddin Efendi (ö. 1008/1599) arasında gerçekleşmiştir. Süt emzirme ücreti hakkında verilen bir fetvanın sıhhatine dair olan söz konusu tartışma Osmanlı merkez topraklarında kâdı ve müftülerin Hanefi mezhebinin en sahih görüşüyle (esahh-ı akvâl) hüküm ve fetva verme uygulamasının yerleştiği bir dönemde gerçekleşmiştir. Bu bağlamda mezhebin en sahih görüşünün belirlenmesi önemli bir problemdir. Esahh-ı akvâl, muteber fıkıh eserlerinde meşâyıh tarafından müftâ-bih, muhtâr ve esah olarak nitelenen görüşlerdir. Bu noktada hangi eserlerin muteber eserler içerisinde değerlendirildiği meselesi gündeme gelmiştir. Ayrıca farklı muteber eserlerde birden fazla görüşün benzer nitelemeyle tercih edildiği durumda hangi görüşün esas alınacağı, diğer bir ifadeyle muteber eserler arasında hiyerarşi problemi ortaya çıkmıştır. İşte dönemin ulemasından Hoca Sâdeddin ile Ahîzâde arasındaki tartışma da bu gibi sorular çerçevesinde önem kazanmaktadır. Zira tartışmada Kâdîhân ve diğer fetva eserlerinin otoritesi fetvanın geçerliliğini belirleyen bir kriter olarak ele alınmıştır. Bu tartışma 17. yüzyılın başında belli hukuk kaynaklarının hem hukukî değerini hem de nüshaların güvenilirliğini tartışmakla beraber söz konusu iki alimin aralarındaki kişisel gerilimi de gün yüzüne çıkarmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam hukuku , Hanefi mezhebi , Fetva , Esahh-ı akvâl , Osmanlı alimi , Kâdîhân

Objection to the Sheikh al-Islam’s Fatwa: A Juristic Polemic Between Ahîzâde Abdulhalim and Hoca Sâdeddin in the Context of Esahh-ı Akvâl: Mu‘araza fi Mas’alat al-Rada‘a (Analysis and Critical Edition)

Öz

This study aims to shed light on a juridical debate between two prominent Ottoman scholars at the beginning of the 17th century. The debate took place between Abdülhalim Efendi (d. 1013/1604), a retired Rumeli kazasker and a prominent member of the Ahîzâde family, renowned within the Ottoman scholarly circles, and Hoca Sâdeddin Efendi (d. 1008/1599), who not only held the position of Sheikh al-Islam but also served as the sultan’s tutor, combining significant political influence with his scholarly authority. The discussion revolved around the validity of a fatwa concerning the compensation for breastfeeding. This debate occurred during a period when the practice of Ottoman qadis and muftis issuing rulings and fatwas in the central provinces based on the most authentic opinion (asah al-aqwal) of the Hanafi school had become firmly established. In this context, determining the most authentic opinion within the school posed a significant challenge. The esahh-ı akval refers to the opinions characterized as muftâ bih, mukhtâr, and esah by the senior scholars (mashayikh) in authoritative legal works. This raised the question of which works should be considered authoritative. Furthermore, in cases where different authoritative works offered multiple opinions with similar qualifications, the issue of which opinion should take precedence arose—essentially, a problem of hierarchy among authoritative sources. The debate between Hoca Sâdeddin and Ahîzâde gained significance within this framework, as the authority of works like Kâdîhân and other fatwa collections was treated as a criterion for determining the validity of the fatwa. Beyond addressing the legal value and reliability of certain legal sources in the early 17th century, this debate also brings to light the personal tensions between these two scholars.

Anahtar Kelimeler

Islamic law , Hanafi school , Fatwa , Asah al-aqwâl , Ottoman scholar , Kâdîhân

Kaynakça

• Açıl, Berat vd. (ed.). Tenkitli neşir kılavuzu (Osmanlı Türkçesi metinleri için). İstanbul: İSAM Yayınları, 1. Basım, 2022.
• Ahîzâde, Abdülhalim b. Mehmed. İtirâzü’l-Merhum Abdülhalim Efendi. İstanbul: Atatürk Kitaplığı Ktp., Muallim Cevdet, 236.
• Ahîzâde, Abdülhalim b. Mehmed. Muʻâraza fî Mes’eleti’r-Radâʻa. İstanbul: Milli Ktp., Milli Ktp. Yazmalar, 06 Mil Yz A 4455/6.
• Ahîzâde, Abdülhalim b. Mehmed vd. Muʻâraza fî Mes’eleti’r-Radâʻa. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi, Yazma Eserler, 8229-X.
• Ahîzâde, Abdülhalim b. Mehmed. “Risâle fî mefhûmi’l-muhâlefe”. Resâil fi’l-Fıkh. ed. Okan Kadir Yılmaz. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2023.
• Ahîzâde, Abdülhalim b. Mehmed. “Risâle fi’l-istıshâb”. Resâil fi’l-Fıkh. ed. Okan Kadir Yılmaz. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2023.
• Ahîzâde, Abdülhalim b. Mehmed. “Risâletü’d-da’vâ”. Resâil fi’l-Fıkh. ed. Okan Kadir Yılmaz. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2023.
• Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421.
• Alâaddin el-Haskefî. ed-Dürrü’l-muhtâr şerhu Tenvîri’l-ebsâr ve câmi’i’l-bihâr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1423.
• Ali el-Kārî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kārî el-Herevî. Mirkâtü’l-Mefâtîh Şerhu Mişkâti’l-Mesâbîh. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1422.
• Âlim b. Alâ. el-Fetâva’t-Tatarhâniyye. 20 Cilt. Diyobend: Mektebetü Zekeriya, 1431.
• Atçıl, Abdurrahman. Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Âlimler ve Sultanlar. İstanbul: Klasik, 1. Basım, 2019.
• Azmizâde, Mustafa Hâletî. Hâşiye ‘alâ Düreri’l-hükkâm şerhi Gureri’l-ahkâm. İstanbul: Beyazıt Devlet Ktp., 1932.
• Bâbertî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd al-. el-İnâye fî şerhi’l-Hidâye. 10 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1489.
• Bedruddîn el-ʿAynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed. el-Binâye şerhu’l-Hidâye. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1420.
• Bezzâzî, Hâfızüddin Muhammed b. Muhammed el-. el-Fetâva’l-Bezzâziyye. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2010.
• Buhârî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. İsmâʿîl el-. el-Câmiʿu’s-sahîh. ed. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr - Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414.
• Buhârî, İftihârüddîn Tâhir b. Ahmed. Hulâsatü’l-fetâvâ. İstanbul: Süleymaniye Ktp., Kasidecizade, 262.
• Buhârî, Zahîrüddîn Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed. el-Fetâva’z-Zahîriyye. İstanbul: Süleymaniye Ktp., Aşir Efendi, 136.
• Burhanpurlu Şeyh Nizam (ed.). Fetâva’l-ʿÂlemgiriyye=el-Fetâva’l-Hindiyye. Bulak: Matbaʿatu’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1310.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmu’l-Kur’ân. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
• Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyd Kāsım b. Sellâm. Garîbü’l-hadîs. ed. Muhammed ʿAbdulmuʿîd Hân. 4 Cilt. Haydarabad: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1384.
• Hâdimî. Hâşiye ale’d-Dürer ve’l-Gurer. İstanbul: Dârü’t-Tıbâati’l-Âmire, 1269.
• Hasan Beyzade Ahmed Paşa. Hasan Bey-Zade Tarihi (1003-1045/1595-1635). ed. Şevki Nezihi Aykut. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2004.
• Hoca Sâ‘deddin Efendi. Hoca Sâ‘deddin Efendi’nin Radâʻ Hakkında Verdiği Fetvâ-yı Şerîfe Suretidir. İstanbul: Milli Ktp., Milli Ktp. Yazmalar, 06 Mil Yz A 4455/6.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr alâ’d-Dürri’l-muhtâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1412.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. Teʾvîlu Muhtelifi’l-Hadîs. b.y.: Dârü’l-İşrâk, 2. Basım, ts.
• İbn Mâze, Ebu’l-Meʿâlî Mahmûd b. Ahmed b. Abdulaziz b. Ömer. el-Muhîtu’l-burhânî fi’l-fıkhi’n-Nuʿmânî. ed. ʿAbdulkerîm Sâmî el-Cundî. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
• İbn Mâze, Ebu’l-Meʿâlî Mahmûd b. Ahmed b. Abdulaziz b. Ömer. ez-Zahîratü’l-burhâniyye. 15 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1440.
• İbn Nüceym, Zeyneddin. el-Bahrü’r-râik şerhü Kenzi’d-dekâik. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1997.
• İbnü’l-ʾAʿrâbî, Ebû Saʿîd b. el-Aʿrâbî Ahmed b. Muhammed. Muʿcemu İbni’l-ʾAʿrâbî. ed. ʿAbdulmuhsin b. İbrâhim b. ʾAhmed el-Huseynî. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1997.
• İtkânî, Kıvâmüddîn Emir Kâtib el-. Şerhü’l-Hidâye el-müsemmâ Gâyetü’l-beyân nâdiretü’z-zamân fî ahiri’l-evân. Kahire: Dârü’z-Ziyâ, 2023.
• Ebü’l-Mehâsin Fahrüddîn Hasen b. Mansûr el-Özkendî el-Fergânî. Fetâvâ Kâdîhân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
• Kâkî, Kıvâmüddîn Muhammed b. Muhammed. Miʿrâcü’d-dirâye ilâ şerhi’l-Hidâye. İstanbul: Süleymaniye Ktp., Mahmud Paşa, 210.
• Kara Çelebi, Mehmed b. Hüsâmeddin. Sefînetü’d-Dürer. İstanbul: Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, 789.
• Kâsânî, ʿAlâʾuddîn Ebûbekir b. Mesʿûd b. Ahmed el-Hanefî el-. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1406.
• Kemalpaşazâde, Ahmed Şemseddin. Mecmûʿu resâʾili’l-ʿallâme İbn Kemalpaşa. İstanbul: Dârü’l-Lübâb, 1439.
• Merğînânî, Ebu’l-Hasen ʿAlî b. Ebûbekr el-Ferğânî el-. el-Hidâye fî şerhi Bidâyeti’l-mubtedî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, ts.
• Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn el-. el-İhtiyâr li-ta’lîli’l-Muhtâr. Dımaşk: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• Molla Hüsrev. Dürerü’l-hükkâm Şerhu Gureri’l-ahkâm. İstanbul: Fazilet Neşriyat, 1978.
• Muʻâraza fî Mes’eleti’r-Radâʻa. İstanbul: Milli Ktp., Milli Ktp. Yazmalar, 06 Mil Yz A 4455/6.
• Müslim, Ebû’l-Hasen Muslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1374.
• Özen, Şükrü. “Molla Hüsrev’in Velâ Meselesi ile İlgili Görüşünün Osmanlı İlim Muhitindeki Yansımaları”. Uluslararası Molla Hüsrev Sempozyumu (18-20 Kasım 2011 Bursa) -Bildiriler-. ed. Tevfik Yücedoğru vd. 321-394. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2013.
• Özen, Şükrü. “Radıyyüddin Serahsî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/542-544. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Pir Kadem, Abdülhalim. Keşfu rümûzi Güreri’l-ahkâm ve tenvîr Düreri’l-hükkâm. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1270.
• Sarıtaş, Murat. Fıkıh, Mezhep ve Sultan: 16. Yüzyıl Osmanlı Merkez Topraklarında Mahkeme Kararlarında Hangi Hukukî Görüşlerin Esas Alınacağı İle İlgili Emr-i Sultânîler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Selânikî Mustafa Efendi. Tarih-i Selânikî (971-1003/1563-1595). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2. Basım, 1999.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl es-. el-Mebsût. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, ts.
• Serahsî, Radıyyüddin. el-Vecîz fi’l-fetâvâ. İstanbul: Beyazıt Ktp., Beyazıt, B2545.
• Serahsî, Radıyyüddin. Muhîtü’r-Radavî. İstanbul: Süleymaniye Ktp., Süleymaniye, 602.
• Sicistânî, Yusuf b. Ebû Said Ahmed es-. Münyetü’l-müftî. Adana: Milli Ktp., Adana İl Halk Ktp., 01 HK 37.
• Siğnâkî, Hüsâmüddîn Hüseyn b. Alî. en-Nihâye fî şerhi’l-Hidâye. İstanbul: Süleymaniye Ktp., Fatih, 1990.
• Şeybânî, Muhammed b. Hasan eş-. el-Asl. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
• Tîbî, Ebû Muhammed Şerefüddîn Hüseyn b. Abdillâh b. Muhammed et-Tîbî. Şerhu’t-Tîbî ʿalâ Mişkâti’l-Mesâbîh. 13 Cilt. Mekke: Mektebetü Nezar el-Bâz, 1417.
• Turan, Şerafettin. “Hoca Sâdeddin Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/196-198. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Tüfekçioğlu, Muhammet Selman. “Ahîzâde Abdülhalim Efendi: Hayâtuhû ve âsâruhû”. Resâil fi’l-Fıkh. ed. Okan Kadir Yılmaz. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2023.
• Uğur, Seyit Mehmet. Hanefîlerde Mezhep İçi Tercih ve Usûlü. Istanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Vaiz Sagîr/Küçükzâde, Abdullah Efendi. Şifâu’l-âlâm şerhu Düreri’l-hükkâm. İstanbul: Süleymaniye Ktp., Fatih, 1701.
• Yaşar, Mehmet Aziz. “Şâfiî Hukuk Düşüncesinde Annenin Süt Emzirme Yükümlülüğü ve Sütannelik Uygulaması”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/19 (Nisan 2018), 169-200.
• Yılmaz, Okan Kadir. Orta Asya Hanefî Fetva Literatürünün Gelişimi ve İcâre-i Tavîle (4/10-6/12. Yüzyıllar). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.