Sem‘ânî’nin Cüveynî Eleştirisi: Metodolojik Bir İnceleme

The jurists essentially followed two methods in the writing of usul al-fiqh works: theologians and jurists. While the vast majority of Shafi'i jurists followed the method of the theologians, Abū al-Muzaffer al-Sam'ānī (d. 489/1096), one of the leading Shafi'i jurists, followed the method of the jurists. Sem‘ânî did not merely adopt the jurist method, but; he also levelled harsh criticism at theologians, claiming that they lacked knowledge of jurisprudence and failed to grasp the essence of the method. Although al-Sam'ānī mentioned the theological methodologists, his criticisms mostly referred to his contemporary al-Juwaynī (d. 478/1085). In this context, al-Sem‘ānī generally used expressions such as “some of our ashāb, some people, some of them, the leading figures among our ashab, and some of our ashāb from the later period” instead of directly mentioning al-Juwaynî’s name. Although there are some exceptions, it is possible to say that these concepts often refer to al-Juwaynī. The basis of al-Sam'ānī's criticism of al-Juwaynī is the usulī issues in which al-Juwaynī opposed al-Shāfi'ī (d. 204/820) in particular. This issue appears as the main reason for the suspense between al-Sam'ānī and al-Juwaynī. In addition, al-Juwaynī's use of complex expressions in al-Burhān and his inclusion of some issues related to jadāl and theology are among the other reasons for his criticism. Sem'ânī's criticisms of al-Juwaynī have been identified and analysed in this study. The main objective of the study is to explain al-Sam'ānī's criticisms of al-Juwaynī and to contribute to understanding his influence on the Shāfi'ī usul tradition. In this framework, firstly, some of al-Sam'ānī's characteristic features were pointed out and the issues subject to criticism were discussed. In this context, the influence of this criticism on the Shafi'i procedural tradition is emphasised. Sem‘ânî's work Qawâti‘ al-adilla was used as the basis for identifying criticisms, and his other works were referenced when necessary.

Tedvîn edildiği dönemden itibaren fıkıh usulü yazımında biri fukahâ, diğeri kelâmcı usulcüler tarafından olmak üzere temelde iki yöntem izlenmiştir. Şâfiî usulcülerin kahir ekseriyeti mütekellimîn yöntemini esas alırken Şâfiîlerin önde gelen usulcülerinden Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî (ö. 489/1096) ise fukahâ yöntemini takip etmiştir. Sem‘ânî, söz konusu yöntemi esas almakla yetinmemiş; kelâmcı usulcülere yönelik olarak fıkıh bilgisinden yoksun oldukları ve usulün mahiyetine nüfuz edemedikleri yönünde sert eleştirilerde bulunmuştur. Sem‘ânî genelde kelâmcı usulcüleri eleştirmekle birlikte, özelde çağdaşı olan Cüveynî'yi (ö. 478/1085) kastettiği görülmektedir. Bu bağlamda Sem‘ânî doğrudan Cüveynî'nin ismini zikretmek yerine çoğu zaman “ashabımızdan bazıları” gibi ifadeler kullanmıştır. Bazı istisnalar bulunmakla birlikte bu kavramlarla çoğu zaman Cüveynî'nin kastedildiğini söylemek mümkündür. Sem‘ânî’nin Cüveynî'ye yönelik eleştirilerinin temelinde Cüveynî'nin özellikle Şâfiî'ye (ö. 204/820) muhalefet ettiği usulî konular yer almaktadır. Bu husus, Sem‘ânî ile Cüveynî arasındaki görüş ayrılığının temel sebebidir. Cüveynî'nin el-Burhân’da zor ifadeler kullanması ve cedel ilmi ile kelâm ilmine ilişkin bazı meselelere yer vermesi de eleştirilmesinin diğer sebepleri arasında yer almaktadır. Sem‘ânî söz konusu eleştirilerinde çoğu zaman Cüveynî'nin Şâfiî mezhebindeki konumuna dikkat çekerek mezhebe müntesip olan birinin kendi mezhep imamını takip etmesi ve mezhebini savunması gerektiğini dile getirmiştir. Cüveynî söz konusu meselelerde mezhep imamına muhalefet etmeme çabası içinde olmakla birlikte Sem‘ânî'nin ağır eleştirilerinden kurtulamamıştır. Bu çalışmada Sem‘ânî'nin Cüveynî'ye yönelik eleştirileri tespit ve tahlil edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın temel hedefi Sem‘ânî’nin Cüveynî'ye yönelik eleştirilerini izah etmek ve Şâfiî usul geleneğindeki etkisini anlamaya katkı sağlamaktır. Bu çerçevede öncelikle Sem‘ânî'nin bazı karakteristik özelliklerine dikkat çekilmiş ve eleştiriye konu olan meseleler ele alınmıştır. Bu bağlamda daha sonra gelen Şâfiî usulcülerin hangi görüşü tercih ettiğine yer verilmiş ve söz konusu eleştirinin Şâfiî usul geleneğindeki etkisine dikkat çekilmiştir. Eleştirilerin tespitinde Sem‘ânî'nin Kavâtı‘u’l-edille adlı eseri esas alınmıştır.