Sem‘ânī’s Criticism of al-Juwaynī: A Methodological Analysis

Yıl 2025, Sayı: 46, 423 - 455, 30.12.2025

Selman Demirboğa

https://doi.org/10.59777/ihad.1766874

Öz

The jurists essentially followed two methods in the writing of usul al-fiqh works: theologians and jurists. While the vast majority of Shafi'i jurists followed the method of the theologians, Abū al-Muzaffer al-Sam'ānī (d. 489/1096), one of the leading Shafi'i jurists, followed the method of the jurists. Sem‘ânî did not merely adopt the jurist method, but; he also levelled harsh criticism at theologians, claiming that they lacked knowledge of jurisprudence and failed to grasp the essence of the method. Although al-Sam'ānī mentioned the theological methodologists, his criticisms mostly referred to his contemporary al-Juwaynī (d. 478/1085). In this context, al-Sem‘ānī generally used expressions such as “some of our ashāb, some people, some of them, the leading figures among our ashab, and some of our ashāb from the later period” instead of directly mentioning al-Juwaynî’s name. Although there are some exceptions, it is possible to say that these concepts often refer to al-Juwaynī. The basis of al-Sam'ānī's criticism of al-Juwaynī is the usulī issues in which al-Juwaynī opposed al-Shāfi'ī (d. 204/820) in particular. This issue appears as the main reason for the suspense between al-Sam'ānī and al-Juwaynī. In addition, al-Juwaynī's use of complex expressions in al-Burhān and his inclusion of some issues related to jadāl and theology are among the other reasons for his criticism. Sem'ânī's criticisms of al-Juwaynī have been identified and analysed in this study. The main objective of the study is to explain al-Sam'ānī's criticisms of al-Juwaynī and to contribute to understanding his influence on the Shāfi'ī usul tradition. In this framework, firstly, some of al-Sam'ānī's characteristic features were pointed out and the issues subject to criticism were discussed. In this context, the influence of this criticism on the Shafi'i procedural tradition is emphasised. Sem‘ânî's work Qawâti‘ al-adilla was used as the basis for identifying criticisms, and his other works were referenced when necessary.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Theologian Jurists , al-Juwaynī , al-Sam'ānī , Criticism , Qawâti‘ al-adilla

Sem‘ânî’nin Cüveynî Eleştirisi: Metodolojik Bir İnceleme

Öz

Tedvîn edildiği dönemden itibaren fıkıh usulü yazımında biri fukahâ, diğeri kelâmcı usulcüler tarafından olmak üzere temelde iki yöntem izlenmiştir. Şâfiî usulcülerin kahir ekseriyeti mütekellimîn yöntemini esas alırken Şâfiîlerin önde gelen usulcülerinden Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî (ö. 489/1096) ise fukahâ yöntemini takip etmiştir. Sem‘ânî, söz konusu yöntemi esas almakla yetinmemiş; kelâmcı usulcülere yönelik olarak fıkıh bilgisinden yoksun oldukları ve usulün mahiyetine nüfuz edemedikleri yönünde sert eleştirilerde bulunmuştur. Sem‘ânî genelde kelâmcı usulcüleri eleştirmekle birlikte, özelde çağdaşı olan Cüveynî'yi (ö. 478/1085) kastettiği görülmektedir. Bu bağlamda Sem‘ânî doğrudan Cüveynî'nin ismini zikretmek yerine çoğu zaman “ashabımızdan bazıları” gibi ifadeler kullanmıştır. Bazı istisnalar bulunmakla birlikte bu kavramlarla çoğu zaman Cüveynî'nin kastedildiğini söylemek mümkündür. Sem‘ânî’nin Cüveynî'ye yönelik eleştirilerinin temelinde Cüveynî'nin özellikle Şâfiî'ye (ö. 204/820) muhalefet ettiği usulî konular yer almaktadır. Bu husus, Sem‘ânî ile Cüveynî arasındaki görüş ayrılığının temel sebebidir. Cüveynî'nin el-Burhân’da zor ifadeler kullanması ve cedel ilmi ile kelâm ilmine ilişkin bazı meselelere yer vermesi de eleştirilmesinin diğer sebepleri arasında yer almaktadır. Sem‘ânî söz konusu eleştirilerinde çoğu zaman Cüveynî'nin Şâfiî mezhebindeki konumuna dikkat çekerek mezhebe müntesip olan birinin kendi mezhep imamını takip etmesi ve mezhebini savunması gerektiğini dile getirmiştir. Cüveynî söz konusu meselelerde mezhep imamına muhalefet etmeme çabası içinde olmakla birlikte Sem‘ânî'nin ağır eleştirilerinden kurtulamamıştır. Bu çalışmada Sem‘ânî'nin Cüveynî'ye yönelik eleştirileri tespit ve tahlil edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın temel hedefi Sem‘ânî’nin Cüveynî'ye yönelik eleştirilerini izah etmek ve Şâfiî usul geleneğindeki etkisini anlamaya katkı sağlamaktır. Bu çerçevede öncelikle Sem‘ânî'nin bazı karakteristik özelliklerine dikkat çekilmiş ve eleştiriye konu olan meseleler ele alınmıştır. Bu bağlamda daha sonra gelen Şâfiî usulcülerin hangi görüşü tercih ettiğine yer verilmiş ve söz konusu eleştirinin Şâfiî usul geleneğindeki etkisine dikkat çekilmiştir. Eleştirilerin tespitinde Sem‘ânî'nin Kavâtı‘u’l-edille adlı eseri esas alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Kelâmcı Usulcüler , Cüveynî , Sem‘ânî , Eleştiri , Kavâtı‘u’l-edille

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnavût - Adil Murşid. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2001.
• Âmidî, Ebü’l-Hasen (Ebü’l-Kāsım) Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Abdurrezzak Afifî. 4 Cilt. Riyad: Dâru’s-Sumey‘î, 2003.
• Âmidî, Ebü’l-Hasen (Ebü’l-Kāsım) Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. Muntehe’s-sûl fî ilmi’l-usûl. thk. Ahmed Ferîd Mezidî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
• Aslan, Bedri. “Semânî’nin Kevâtiu’l-Edille Adlı Kitabında Âhâd Haber Konusunda Debûsî’ye Yönelttiği Eleştiriler”. Artuklu Akademi 2/1 (2015), 21-41.
• Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef b. Sa‘d et-Tücîbî. el-Minhâc fî tertîbi’l-hicâc. thk. Abdülmecîd Türkî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2001.
• Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef b. Sa‘d et-Tücîbî. İhkâmü’l-fusûl fî ahkâmi’l-usûl. thk. Abdülmecîd Türkî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslami, 1995.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. et-Takrîb ve’l-irşâd. thk. Abdulhamid b. Ali Ebû Züneyd. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1998.
• Basrî, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Alî b. Tayyib. el-Mu‘temed fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Hamidullah. Dımaşk: el-Me’hedu’l-İlmi el-Fransî, 1965.
• Bedir, Murteza. “Kelâmcı ve Fıkıhçı Usul Geleneklerine İlişkin Bazı Eleştirel Mülâhazalar”. İslâm Araştırmaları Dergisi 29 (2013), 65-97.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî el-Buhârî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 5. Basım, 1993.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. thk. Uceyl Casim en-Neşmî. 4 Cilt. Kuveyt: Vizaretu’l-Evkaf veş’şuuni’l-İslamiyye, 1994.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. thk. Abdülazim Mahmud ed-Dîb. 2 Cilt. Katar: y.y, 1399.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. el-Kâfiye fi’l-cedel. thk. Fevkiyye Hüseyin Mahmud. Kahire: Matbaatu İsa el-Babî el-Halebî, 1979.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. et-Telhîs fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullah Culem en-Niyabî - Şebbir Ahmed el-Umerî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1996.
• Demirboğa, Selman. Cüveynî’nin Şâfiî’ye Muhalefeti -Usûl Konuları Bağlamında-. İstanbul: Nida Yayınları, 2022.
• Ebyârî, Şemsuddîn ‘Alî b. İsmâ‘îl b. ‘Alî es-Senhâcî. et-Tahkîk ve’l-beyân fî şerhi’l-Burhân fî usûli’l-fıkh. thk. ‘Alî b. Abdirrahmân Bessâm el-Cezâirî. Kuveyt: Dâru’z-Ziyâ, 2013.
• Erdem, Abdullah. Ebü’l-Muzaffer es-Sem’ânî’nin Debûsî’ye Yönelik Tenkitleri (Şer’î Deliller Bağlamında). Ankara: Sonçağ Yayınları, 2022.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. el-Menhûl min ta‘lîkâti’l-usûl. thk. Muhammed Hasan Heyto. Dımaşk: y.y, 1980.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. el-Müstasfâ min ‘ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Süleyman el-Aşkar. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2010.
• Hakemi, Abdullah b. Hafız b. Ahmed. “Mukaddime”. Kavâtı‘u’l-edille fî usûli’l-fıkh. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1998.
• İbn Berhân, Ebü’l-Feth Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Evsat. thk. Adnan b. Fehd el-Ubeyyat. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2019.
• İbn Berhân, Ebü’l-Feth Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Vusûl ile’l-usûl. thk. Abdulhamid Ali Ebû Züneyd. Riyad: Mektebetü’l-Me‘ârif, 1983.
• İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen el-İsfahânî en-Nîsâbûrî. el-Hudûd fi’l-usûl. thk. Muhammed Süleymani. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1999.
• İbn Reşîk, Ebû Alî Hüseyin b. Ebü’l-Fazl Atîk b. Hüseyin er-Rib‘î. Lübâbü’l-mahsûl fî ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Gazzâlî Ömer Câbî. Dübey: Dârü’l-Buhûs li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 2001.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. et-Tisʿîniyye. thk. Muhammed b. İbrâhim el-Aclân. Riyad: Mektebetu’l-Maarif, 1999.
• İbnü’l-Müneyyir, Nâsiruddîn Ebû’l-Abbas Ahmed b. Muhammed el-İskenderî. el-Kefîlu’l-vusûl ilâ semerâti’l-usûl (Muhtasaru’l-Burhân). thk. Maksut Fikretoğlu Kerimov. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2021.
• İltaş, Davut. “Ebû Hanîfe’nin Haramlık Doğuran Süt Emme Müddeti Konusundaki Görüşünün Temellendirilmesi”. Bilimname 2 (2013), 7-48. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilimname/issue/3499/47543
• İltaş, Davut. “Fıkıh Usulü Yazımında ‘Kelamcılar Yöntemi ve Fakihler Yöntemi’ Ayrımlaşmasının Mahiyeti Üzerine”. Bilimname 2 (2009), 65-95. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilimname/issue/3507/47666
• İltaş, Davut. Kelamcı Usulcülerin Delalet Anlayışı. İstanbul: İsam Yayınları, 2020.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. Şerhu Tenkîhi’l-fusûl fi ihtisari’l-mahsûl-fi’l-usûl. thk. Sıdkî Cemîl el-Attâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2004.
• Kazvînî, Kâdı Ebû Yûsuf Abdüsselam b. Muhammed. el-Vâzıh. thk. Muhammed el-Huseynî - Abdullah el-Ğızzî. Riyad: Dâru Fâris, 2022.
• Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir el-Asbahî el-Yemenî. el-Muvatta. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turasi’l-Arabiyye, 1985.
• Mâzerî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Ömer et-Temîmî es-Sıkıllî. Îzâhu’l-mahsûl min Burhâni’l-usûl. thk. Ammar et-Talıbî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, ts.
• Molla Hüsrev, Mehmed b. Ferâmurz b. Ali. Mir’âtu’l-usûl fî şerhi Mirkâti’l-vusûl. 2 Cilt. İstanbul: Fazilet Neşriyat, 2013.
• Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Usûl (Keşfü’l-esrâr şerhi ile birlikte). thk. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
• Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Mahsûl fî ilmi usûli’l-fıkh. thk. Taha Cabir Feyyaz el-Alvânî. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1992.
• Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Müntehâb mine’l-Mahsûl. thk. Adnan el-Ubeyat. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2019.
• Safiyyüddîn el-Hindî, Ebû Abdillâh Safiyyüddîn Muhammed b. Abdirrahîm (Abdirrahmân) b. Muhammed el-Hindî el-Urmevî. Nihâyetu’l-vusûl fî dirâyeti’l-usûl. thk. Sâlih b. Süleyman Yusuf - Sa‘d b. Sâlim Suveyh. Mekke: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, 1996.
• Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr. el-Ensâb. thk. Abdullah Ömer el-Bârûdî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
• Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. el-İntisâr li-ashâbi’l-hadîs. thk. Muhammed b. Huseyn el-Cîzânî. Medine: Mektebetu Edvâi’l-Menâr, 1996.
• Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Kavâtı‘u’l-edille fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullah b. Hafız b. Ahmed el-Hakemi. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1998.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ Efgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1993.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Cem‘u’l-cevâmi‘ (el-Bedru’t-talı’ fi halli cem‘i’l-cevâmi‘ şerhi ile birlikte). thk. Murtazâ ‘Alî b. Muhammed ed-Dâğıstânî. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2005.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. el-İbhâc fî şerhi’l-Minhâc. thk. Ahmed Cemal Zemzemi - Nureddin Abdulcebbar Sağıri. Dübey: Dâru’l-Buhûs, 2004.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Ref‘u’l-hâcib an Muhtasari İbni’l-Hâcib. thk. Ali Muhammed Muavvaz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1999.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tannâhî - Abdulfettâh Muhammed el-Hulu. b.y: Dâru Hacr, 1413.
• Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Mülahhas fi’l-cedel. thk. Muhammed Yusuf Niyazi. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1407.
• Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. et-Tabsira fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Hasan Heyto. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1983.
• Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. Şerhu’l-Lümâ‘. thk. Abdülmecîd Türkî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1988.
• Şûşâvî, Ebû Alî b. Hüseyin b. Alî b. Talha er-Recrâcî. Ref‘u’n-nikâb an Tenkîhi’ş-Şihâb. thk. Ahmed b. Muhammed es-Serrâh - Abdurrahman b. Abdullah el-Cibrîn. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2004.
• Yıldırım, Sedat. “es-Sem‘ânî’nin Ehl-i Re’y ve Ehl-i Kelâm’a Karşı Ashâbü’l-Hadîs Savunusu”. Hadis Tetkikleri Dergisi 18/1 (2020),117-134.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1985.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. el-Bahru’l-muhît fî usûli’l-fıkh. thk. Abdülkadir Abdullah el-Ânî. Kuveyt: Vezaretü’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-İslâmiyye, 1992.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. Teşnîfu’l-mesâmı‘ bi cem‘i’l-cevâmi‘ li Tâcüddîn es-Sübkî. thk. Seyyid Abdulaziz - Abdullah Rebî. Kahire: Mektebetu Kurtuba, 1998.