Nesâî’nin Bidʿatla İtham Edilen Râvilerden Rivâyetleri: el-Müctebâ Özelinde

Abstract

Hadis rivâyetinde râvilerin güvenilirliğinin tespitinde adâlet ve zabt temel ölçütler arasında yer almakta, râvinin bidʿatle itham edilmesi de bu değerlendirme sürecini etkileyen unsurlardan biri olarak kabul edilmektedir. Klasik hadis usûlü literatüründe bidʿat ehli râvilerden rivâyet meselesi, bidʿatin mahiyeti, râvinin zabt durumu ve rivâyetin muhtevası gibi ölçütler çerçevesinde hem teorik hem de pratik düzeyde tartışılmıştır. Bu bağlamda hadis musanniflerinin haklarında bidʿat isnadı bulunan râviler karşısındaki tutumlarının incelenmesi hadis rivâyetindeki metodolojik tercihlerin anlaşılması bakımından önem arz etmektedir. Bu makale Nesâî’nin (ö. 303/915) el-Müctebâ adlı eserinde haklarında bidʿat ithamı bulunan râvilerin yer aldığı rivâyetleri tespit etmeyi ve bu rivâyetlerin mezhebî veya itikadî bir yönlendirme içerip içermediğini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle klasik cerh-taʿdîl literatüründe haklarında bidʿat ithamı bulunan râviler belirlenmiş, ardından bu râvilerin el-Müctebâ’daki rivâyetleri isnad ve muhteva bakımından değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda Nesâî’nin doğrudan hocaları arasında bidʿat isnadı taşıyan bir râvi tespit edilememiş, buna karşılık klasik ricâl kaynaklarında haklarında bidʿatla itham edilen bazı râvilerin el-Müctebâ’nın isnad zincirlerinde yer aldığı görülmüştür. Ayrıca bu rivâyetlerin belirli bir mezhebin görüşünü destekleme amacı taşımadığı ve söz konusu bidʿat isnatlarının rivâyet metinlerine doğrudan yansımadığı anlaşılmıştır. Elde edilen bulgular, Nesâî’nin bidʿatla itham edilen râvileri mutlak biçimde dışlamadığını bu râvilerin yer aldığı rivâyetlerin muhtevalarını da gözeten seçici bir yaklaşımla eserine aldığını ortaya koymaktadır. Çalışma râvilerin gerçekten bidʿat ehli olup olmadıkları hakkında yeniden hüküm vermeyi değil klasik ricâl kaynaklarında yer alan bidʿatçı olmakla itham edilmelerinden hareketle Nesâî’nin bu râvilerle ilişkili rivâyet malzemesine yaklaşımını tespit etmeyi hedeflemektedir.

Keywords

• Hadis
• Nesâî
• el-Müctebâ
• Bidʿat Ehli Râviler
• Cerh ve Taʿdîl

Ethical Statement

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

al-Nasāʾī’s Narrations from Narrators Accused of Bidʿa: The Case of al-Mujtabā

Abstract

In the determination of the reliability of transmitters in hadīth transmission, ʿadāla and ḍabṭ are among the fundamental criteria; the accusation of a transmitter with bidʿa is also accepted as one of the factors affecting this evaluation process. In the classical literature of hadīth methodology, the issue of transmitting from transmitters belonging to the people of bidʿa has been discussed both theoretically and practically within the framework of such criteria as the nature of bidʿa, the transmitter’s state of ḍabṭ, and the content of the narration. In this context, examining the attitudes of hadīth compilers toward transmitters against whom an attribution of bidʿa exists is important for understanding methodological preferences in hadīth transmission. This article aims to identify the narrations in al-Nasāʾī’s (d. 303/915) work al-Mujtabā in which transmitters accused of bidʿa appear, and to examine whether these narrations contain any sectarian or theological orientation. In the study, transmitters who were accused of bidʿa in the classical literature of al-jarh wa-l-taʿdīl were first identified, and then the narrations of these transmitters in al-Mujtabā were evaluated in terms of isnād and content. As a result of the research, no transmitter carrying an attribution of bidʿa was identified among al-Nasāʾī’s direct teachers; however, it was observed that some transmitters who were accused of bidʿa in classical rijāl sources appear in the isnād chains of al-Mujtabā. It was also understood that these narrations do not aim to support the view of a particular sect and that the aforementioned attributions of bidʿa are not directly reflected in the texts of the narrations. The study reveals that al-Nasāʾī did not absolutely exclude transmitters accused of bidʿa, but included the narrations in which these transmitters appear in his work through a selective approach that also took their contents into consideration. The study does not aim to issue a new judgment as to whether the transmitters were truly people of bidʿa, but rather seeks, on the basis of the accusations of being innovators found in classical rijāl sources, to determine al-Nasāʾī’s approach to the narrative material related to these transmitters.

Keywords

• Hadīth
• al-Nasāʾī
• al-Mujtabā
• Narrators Accused of Bidʿah
• Jarh and Taʿdīl

Ethical Statement

It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

References

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el- Mervezî. el-İlel ve maʿrifetü’r-ricâl. thk. Vasiyullah b. Muhammed Abbas. 3 Cilt. Riyad: Dâru’l-Hânî, 1422/2001.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el- Mervezî. Suʾâlâtü Ebî Dâvûd li’l-İmâm Ahmed b. Hanbel fî Cerhi’r-ruvât ve Taʿdîlihim. thk. Ziyâd Muhammed Mansûr. Medîne: Mektebetu’l-ʿUlûm ve’l-Hikem, 817/1414.
3. Ali b. Medînî, Ebü’l-Hasen Alî b. Abdullâh b. Ca‘fer b. Necîh es-Sa‘d. Suʾâlâtü Muhammed b. ʿOsmân b. Ebî Şeybe li-ʿAlî b. el-Medînî. thk. Muvaffak b. Abdullâh b. Abdülkâdir. Riyad: Mektebetu’l-Maârif, 1404/ 1983.
4. Berzaî, Ebü’l-Hasan Ahmed b. Ali b. el-Hasen. Süâlâtü’l-Berzeî li Ebî Zur‘a er-Râzî (Kitâbü’d-Duafâʾ ve’l-Kezzâbîn ve’l-Metrûkîn) ve maʿahu Kitâbü Esâmî’d-Duafâʾ li Ebî Zur‘a er-Râzî. thk. Ebû Ömer Muhammed b. Ali el-Ezhârî. Kahire: el-Fârûk el-Hadîse li’t-Tıbâʿa ve’n-Neşr, 1430/2009.
5. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’l-müsnedü’s-sahîhu’l- muhtasar min umûri Resûlillâh sallallâhü ʿaleyhi ve sellem ve sünenihî ve eyyâmih. thk. Mustafa Dîb el-Begâ. 6 Cilt. Dimaşk: Dâru İbn Kesîr, 1414/1993.
6. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmail. Kitâbü’d-duʿafâʾ. thk. Ebû Abdullâh Ahmed b. İbrâhîm Ebî Ayneynî. Mektebetu İbn Abbas, 1426/2005.
7. Cüzcânî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Ya‘kûb b. İshâk es-Sa‘dî. Ahvâlü’r-ricâl. thk. Abdülalîm Abdülazîm el-Büstî. Pakistan: Hadis Akademi.
8. Doğanay, Süleyman. “Bid’atçılıkla Tenkid Edilen Buhârî Râvileri”. Bilimname 28/1 (2015), 27–54.

9. Dönmez, Mustafa. İmam Nesâî ve Cerh-Ta‘dîl Metodu. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
10. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Suʾālāt Ebî ʿUbeyd el-Âcurî Ebâ Dâvûd es-Sicistânî fî’l-Cerh ve’t-Taʿdîl. thk. Muhammed Alî Kâsım el-Umrî. Medînetu’l-Münevvere: Imâdetu’l-Bahs̱i’l-ʿİlmî bi’l-Câmiʿati’l-İslâmiyye, 1403/1983.
11. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünenü Ebû Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnavût vd. 7 Cilt. Risâletu’l-ʿÂlemiyye, 1430/2009.
12. Ebû Zehv, Muhammed. el-Hadîs ve’l-muhaddisûn. Kahire: Musâmehatü Mısriyye, 1378/1958.
13. el-Akl, Abdurrahman b. Abdülaziz. Nesru’l-vurûd şerhu hâiyyeti İbn Ebî Dâvûd. Merkezu’n-Nühabi’l-İlmiyye, 4. Basım, 1439/2018.
14. en-Nehhâs, İbrahim. el-Câmiʿ li-ʿulûmi’l-İmâm Ahmed - ʿulûmi’l-hadîs. 22 Cilt. Feyyûm: Dâru’l-Felâh li’l-Bahsi’l-ʿİlmî ve Tahkîki’t-Türâs, 1430/2009.
15. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Basrî. el-Makâlâtü’l- İslâmiyyîn ve’htilâfü’l-musallîn. thk. Nâim Zurzur. 2 Cilt. Mektebetu’l-Asriyye, 1426/2005.
16. Fığlalı, Ethem Ruhi. Günümüz İslam Mezhepleri. İzmir: İzmir İlâhiyat Vakfı Yayınları, 2008.
17. Gürses, Serdar Murat. “Tirmizî’nin Bid‘atçı Râvilerden Rivâyetleri”. Uluslararası Hadis Araştırmaları Dergisi 4/43 (Temmuz 2021), 141-160.
18. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Kifâye fî ʿİlmi’r-Rivâye. Dekken: Dâiratu’l-Ma‘ârifi’l-Osmâniyye, 1357/1937.
19. Îsâvî, İdris Asker Hasen. “Hâricîlikle İtham Edilen Râviler ve Sahîh-i Buhârî’deki Rivâyetlerine Eleştirel Bir Yaklaşım”. çev. Metin Tekin. Hadis Tetkikleri Dergisi 16/1 (2018), 121-145.
20. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullâh b. Adî b. Abdullâh el-Cürcânî. el-Kâmil fî du‘afâ’i’r-ricâl. nşr. Adil Ahmed abdülmevcûd vd. 9 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1418/1997.
21. İbn Ebî Hâtim, Ebû Hâtim Muhammed b. İdrîs b. Münzir er-Râzî. el-Cerh ve’t-ta’dîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1271/1854.
22. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Hedyü’s-Sârî Mukaddimetü Fethi’l-Bârî. nşr. Muhibbüddîn el-Hatîb. Kahire: Mektebetu’s-Selefiyye, 1380/1960.
23. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Sikât. thk. Muhammed Abdülmuîd Han. 9 Cilt. Dekken: Dâru’l-Maârif, 1393/1973.
24. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Mecrûhîn mine’l muhaddissîn ve’d-du’afâ’ ve’l-metrûkîn. thk. Mahmûd İbrâhim Zâyed. 3 Cilt. Haleb: Dâru’l-Vaî, 1396/1976.
25. İbn Mâce, Ebû Abdullâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. 2 Cilt. Dâru’l-İhyâ, 1431/2010.
26. İbn Sa’d, Ebû Abdullâh Muhammed b. Sa’d b. Menî’ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Muhammed Ali Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1421/2001.
27. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Maʿrifetü envâʿi ʿilmi’l-hadîs̱. thk. Nûreddin ʿItr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1406/1986.
28. İclî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Abdullâh b. Sâlih. Ma’rifetü’s-sikât min ricâli ehli’l-’ilm ve’l-Hadîs ve mine’d-du’afâʾ ve zikru mezâhibihim ve ahbârihim. thk. Abdülalîm Abdülazîz el-Bustavî. 2 Cilt. Medîne: Mektebetu’d-Dâr, 1405/1985.
29. Kahraman, Hüseyin. Hadis İlminde İrcâ ve Mürciî Râviler. Bursa: Emin Yayınları, 1432/2011.
30. Makdisî, İbü’l-Fazl İbnü’l-Kayserânî Muhammed b. Tâhir b. Alî eş-Şeybânî. Şürûṭü’l-eʾimmeti’s-sitte. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1405/1985.
31. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân. thk. Mecdî Bâslûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2005.
32. Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 4 Cilt. Kahire: Îsâ el-Elbânî, 1374/1955.
33. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. thk. Muhammed Enes Mustafa Han vd. 8 Cilt. Amman: Risâletu’l-Âlemiyye, 1439/2018.
34. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. el-Ḍuʿafâʾ ve’l-Metrûkûn. thk. Mahmûd İbrâhîm Zâyid. Halep: Dâru’l-Vaî, 1396/1976.
35. Nevbahtî, Ebû Muhammed el-Hasen b. Mûsâ b. el-Hasen b. Muhammed el-Bağdâdî. Fıraku’ş-Şîa. Beyrut: 1433/2012.
36. Öz, Betül. Nesâî’nin Cerh-Ta‘dîl Anlayışının Eserlerine Yansıması. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
37. Öztürk, Mustafa.“Kaderî Olmakla İtham Edilen Hadis Râvileri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/23 (Ocak 2013), 72-122.
38. Rabbât, Hâlid vd. el-Câmiʿ li-ʿulûmi’l-Imâm Ahmed - er-Ricâl. 22 Cilt. Mısır: Dâru’l-Felâh li’l-Bahsi’l-İlmî ve Tahkīki’t-Turâs, 1430/2009.
39. Taş, Mustafa. “Müslim’in Ehl-i Bid’at Râvilerden Rivâyet İle İlgili Durumu”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 18/2 (01 Aralık 2018), 605-629. https://doi.org/10.33420/marife.468680.
40. Tatar, Veli. Tasnif Dönemi Hadis Edebiyatının Oluşumunda Sosyo-Kültürel Etkenler (Nesâî’nin es-Sünen’i Örneği). Şırnak: Şırnak Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri, Doktora Tezi, 2022.
41. Tatar, Veli - Agitoğlu, Nurullah. “Nesâî’nin Mezheplere Bağlı Kaldığı İddiaları Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. Harran İlahiyat Dergisi 50 (Aralık 2023), 141–160. https://doi.org/10.30623/hij.1288857
42. Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ. Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 5 Cilt. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî. 1395/1975.
43. Topgül, Muhammed Enes. “Bir Cerh Sebebi Olarak Teşeyyu‘ (Şiîlik Eğilimi) Kavramına Tarihsel Bir Bakış”. M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi 42 (Mart 2014), 47-76.
44. Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr b. Mûsâ. ed-Duʿafâʾü’l-kebîr. thk. Abdülmutî Emin Kaleci. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mektebetu’l-İlmiyye, 1404/1984.
45. Yahyâ b. Maîn, Ebû Zekeriyyâ b. Avn el-Mürrî el-Bağdâdî. et-Târîh. thk. Ahmed Muhammed Nûr Seyf. 4 Cilt. Mekke: Merkezu’l-Bahsi’l-İlmî ve İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, 1399/1979.
46. Yahyâ b. Maîn, Ebû Zekeriyyâ b. Avn el-Mürrî el-Bağdâdî. Suʾâlâtü İbni’l-Cüneyd. thk. Muhammed Nûr Seyf. Medine: Mektebetu’d-Dâr, 1408/1988.
47. Yüksel, Fatih Muhammet. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân Bağlamında Mâtürîdî’de Hadis Yorumu Kelâmî Hadisler Örneği. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
48. Zehebî, Ebû Abdullâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. Mîzânü’l-iʿtidâl. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1382/1963.