Yûsuf el-Karadâvî’nin Fıkhu’z-Zekât Adlı Eseri Işığında Makâsıd Temelli İktisada Bakışı

Abstract

İslâm fıkhı, tarih boyunca mezhepler arası çeşitliliği ve geniş içtihadî imkânıyla öne çıkmıştır. Modern dönemde ise çağın gerçekliği ile nass ekseni arasında dengeli bir yenilenme ihtiyacı doğmuştur. Bu bağlamda Yusuf el-Karadâvî (1926–2022), gelenek ile moderniteyi buluşturan özgün bir yaklaşım sergilemiştir. Onun yöntemi vasatlık ve itidal üzerine kuruludur. Aşırılığı ve daralmayı reddettiği gibi sabitelere yönelik gevşeklik ve tefrîti de kabul etmemiştir. Şeriatın maksatlarını merkeze alarak nasların ve icmâ edilen hükümlerin korunmasını esas almış, mezhepler karşısında ise taassuba düşmeden, delile dayalı görüş tercihine yönelmiştir. Karadâvî ayrıca kolektif içtihada ve kurumsal çalışmalara özel önem vermiş, çağın karmaşık meselelerini bireysel fıkhın kuşatamayacağını vurgulamış ve fıkıh akademilerinin gelişimine katkı sağlamıştır. “Vâkıa fıkhı” anlayışıyla fetvayı ekonomik, sosyal ve siyasî verilerle irtibatlandırmıştır. Neticede onun metodolojisi, sabite ile değişkeni mezcederek hem çağa temas eden hem de özünü koruyan dinamik bir fıkıh inşasını hedeflemiştir. Bu çalışma, Karadâvî’nin zekât fıkhı alanında ortaya koyduğu çabaları merkeze alarak onun fıkıh anlayışını ve makâsıd temelli iktisat tasavvurunu incelemektedir. Araştırmada özellikle Fıkhu’z-Zekât adlı eser esas alınarak, Karadâvî’nin zekât anlayışının servetin dolaşımını sağlayan, sosyal adaleti güçlendiren, yoksulluğu azaltan ve toplumsal dayanışmayı kurumsallaştıran bütüncül bir sistem olarak değerlendirdiği ortaya konulmuştur. Bu çerçevede onun kâğıt para, maaş ve ücretler, serbest meslek kazançları, sabit gelir getiren mallar, şirket hisseleri ve diğer çağdaş malî değerlerin zekâtına ilişkin görüşleri analiz edilmiştir. Çalışmada, Karadâvî’nin bu meselelerde nemâ, mali güç, fakirlerin hakkının korunması ve mükellefler arasında adaletin sağlanması ilkelerini öne çıkardığı tespit edilmiştir. Ayrıca onun devletin ve zekât kurumlarının zekâta tâbi malların tespiti, zekâtın toplanması, dağıtılması ve ihtiyaç sahiplerinin ekonomik bakımdan güçlendirilmesi hususlarındaki rolüne verdiği önem değerlendirilmiştir. Karadâvî’nin zekât fıkhı, klasik fıkıh birikimi ile çağdaş ekonomik gerçekliği uzlaştırmayı amaçlayan, adalet, tekâfül ve insan onurunun korunması esaslarına dayalı makâsıd merkezli bir İslâm iktisadı modelinin temel unsurlarını yansıtmaktadır.

Keywords

• İslam Hukuku
• Yûsuf El-Karadâvî
• Tecdîd
• Makâsıd
• Güncel Meseleler

Ethical Statement

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

نظرة يوسف القرضاوي إلى الاقتصاد المقاصدي في ضوء كتابه فقه الزكاة

Abstract

لقد تميّز الفقه الإسلامي عبر تاريخه بالتنوع بين المذاهب وباتساع آفاق الاجتهاد فيه. غير أنّ العصر الحديث أفرز حاجة إلى تجديد متوازن يصل بين واقع العصر ومحورية النصوص الشرعية. وفي هذا السياق قدّم يوسف القرضاوي (1926-2022) مقاربة متميزة جمعت بين التراث والحداثة. وقد قام منهجه على الوسطية والاعتدال؛ فلم يقبل الغلو والتضييق، كما لم يقبل التهاون بالثوابت أو التفريط فيها. وجعل مقاصد الشريعة في مركز اهتمامه، مع التزامه بصيانة النصوص والأحكام المجمع عليها، واتجه في تعامله مع المذاهب إلى اختيار الرأي القائم على الدليل من غير تعصب مذهبي. كما أولى القرضاوي أهمية خاصة للاجتهاد الجماعي والعمل المؤسسي، مؤكدا أن القضايا المعقدة في العصر الحديث لا يمكن أن يستوعبها الاجتهاد الفردي وحده، وأسهم في دعم المجامع الفقهية وتطويرها. وربط، من خلال مفهومه لفقه الواقع، بين الفتوى والمعطيات الاقتصادية والاجتماعية والسياسية. وهكذا استهدفت منهجيته بناء فقه حيوي يجمع بين الثابت والمتغير، ويتفاعل مع العصر من غير أن يفقد جوهره وأصوله. وتتناول هذه الدراسة التصور الفقهي للقرضاوي ورؤيته الاقتصادية القائمة على المقاصد، من خلال التركيز على جهوده في مجال فقه الزكاة. وتعتمد الدراسة بصفة خاصة على كتابه «فقه الزكاة»، لتبيان أن تصوره للزكاة يقوم على اعتبارها نظاما متكاملا يحقق تداول الثروة، ويعزز العدالة الاجتماعية، ويحد من الفقر، ويؤسس للتكافل الاجتماعي في صورة مؤسسية. وفي هذا الإطار، تحلل الدراسة آراءه المتعلقة بزكاة النقود الورقية، والرواتب والأجور، ودخول أصحاب المهن الحرة، والأصول الثابتة المدرّة للدخل، وأسهم الشركات، وغيرها من الأموال المعاصرة. وقد خلصت الدراسة إلى أن القرضاوي جعل النماء، والقدرة المالية، وصيانة حق الفقراء، وتحقيق العدالة بين المكلفين، من أهم المرتكزات في ترجيحاته الفقهية. كما ناقشت اهتمامه بالدور الذي تضطلع به الدولة ومؤسسات الزكاة في حصر الأموال الزكوية، وجبايتها، وتوزيعها، وتمكين المحتاجين من الناحية الاقتصادية. وتعكس رؤية القرضاوي في فقه الزكاة العناصر الأساسية لنموذج اقتصادي إسلامي مقاصدي يروم التوفيق بين الموروث الفقهي الكلاسيكي والواقع الاقتصادي المعاصر، ويقوم على العدل والتكافل وصيانة الكرامة الإنسانية.

Keywords

• الفقه الإسلامي
• يوسف القرضاوي
• التجديد الفقهي
• فقه المقاصد
• فقه الواقع

Ethical Statement

يصرح بموجب هذا بأنه قد روعيت، في جميع مراحل تصميم هذه الدراسة وإجرائها وكتابتها، مبادئ أخلاقيات البحث العلمي والنشر الأكاديمي بكل عناية، وأن جميع المصادر التي تمت الاستفادة منها بصورة مباشرة أو غير مباشرة قد أثبتت كاملة ودقيقة وبالشكل المناسب في قائمة المراجع.

Yusuf al-Qaradawi’s View of Maqasid-Based Economics in Light of His Book Fiqh al-Zakah

Abstract

Islamic jurisprudence has historically been characterized by the diversity of its legal schools and its broad capacity for ijtihad. In the modern period, this heritage has required a balanced renewal capable of reconciling contemporary realities with the authority of revealed texts. Within this framework, Yusuf al-Qaradawi (1926–2022) developed an approach that sought to connect tradition and modernity. His methodology was grounded in moderation, rejecting both extremism and rigidity as well as laxity toward established religious principles. While placing the higher objectives of Islamic law at the center of legal reasoning, he remained committed to scriptural evidence and consensually established rulings. He also emphasized collective ijtihad, institutional scholarship, and fiqh al-waqiʿ, linking legal rulings to economic, social, and political realities. This study examines al-Qaradawi’s legal thought and maqasid-based economic vision through his contributions to the jurisprudence of zakat, with particular reference to his work Fiqh al-Zakah. It analyzes his views on zakat on paper currency, salaries and wages, professional income, income-generating fixed assets, corporate shares, and other contemporary forms of wealth. The study finds that growth, financial capacity, protection of the rights of the poor, and justice among zakat payers constitute central criteria in his juristic preferences. It further demonstrates that al-Qaradawi regarded zakat not merely as an individual financial obligation, but as an integrated mechanism for the circulation of wealth, the promotion of social justice, poverty alleviation, and institutionalized solidarity. The study also addresses the role he assigned to the state and zakat institutions in identifying zakatable assets, collecting and distributing zakat, and economically empowering those in need. It concludes that al-Qaradawi’s jurisprudence of zakat reflects a maqasid-oriented Islamic economic model that seeks to harmonize the classical juristic heritage with contemporary economic realities and is founded upon justice, social solidarity, and the preservation of human dignity.

Keywords

• Islamic Law
• Yusuf al-Qaradawi
• Renewal (tajdīd)
• Maqāsid
• Contemporary Issues

Ethical Statement

It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

References

1. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. Thk. Şuayb el-Arnaût. 20 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
2. Ahmed b. Hanbel. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. Thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
3. Ahmed, Osmanî – Abdu’l-Hakk, el-Mısrî. el-Menhecü’l-Makâsıdî ‘inde’ş-Şeyh el-Karadâvî min hâleli Fetâvâhû. Adrâr: Câmiʿat Ahmed Draiyye, 2019.
4. ʿAlvânî, Tâhâ Câbir. el-Karadâvî: el-Müfekkir ve’d-dâʿiyye ve’l-fakîh. Doha: t.y., 2007.
5. Balta, Yusuf. “Zekât Mallarında Aranan Şartlar Bağlamında Sosyal Sorumluluk”. Mutalaa 1/2 (2021), 163-180. https://izlik.org/JA94LT74LG.
6. Beyaztaş, Murat. “Zekâtın Kurumsal Nitelikte Kullanımı”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2025), 123-146. https://doi.org/10.33460/beuifd.1643804.
7. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin. es-Sünenü’l-kebîr. Thk. Abdullah b. Abdi’l-Muhsin et-Türkî. Kahire: Merkez Hecer li’l-Buhûs, 2011.
8. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-sahîh. Thk. Cemâat minel-ulemâ. Kahire: es-Sultâniyye, 1894.

9. Çınar, Fatih. “Karadâvî’ye Göre Fetvanın Değişmesine İmkân Veren Unsurlar”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/1 (30 Haziran 2023), 145-176. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1256364
10. Dadaş, Mustafa Bülent. “Zekâtın Tenmiyesinin Fıkhî İmkânları”. Diyanet İlmi Dergi 53/1 (2017), 63-102. https://doi.org/10.61304/did.383152.
11. Dârimî, Abdullah b. Abdurrahmân. es-Sünen. Thk. Hüseyin Selîm. Suudi Arabistan: Dâru’l-Muğnî, 2000.
12. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eşʿas. es-Sünen. Thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Dâru’r-Resâle el-Âlemiyye, 2009.
13. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eşʿas. Sünen Ebî Dâvûd. Thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1431/2010.
14. Erkoç, Hatice - Candan, Abdurrahman. “Yusuf El- Karadâvî’nin Fıkhü’z-Zekât Eseri Bağlamında ‘Fî Sebîlillâh’ Kavramı”. Van İlahiyat Dergisi 8/13 (01 Aralık 2020), 193-216. https://izlik.org/JA54LY84XW.
15. Heysemî, ʿAlî b. Ebî Bekr. Mecmaʿü’z-Zevâʾid ve Menbaʿü’l-Fevâʾid. thk. Hüsâmü’d-Dîn el-Ḳudsî. Kahire: Mektebetü’l-Ḳudsî, 1994.
16. Hidâyetullâh, Elîf Hindrâ. Nazariyyetü Yûsuf el-Ḳaradâvî ʿan Teʾvîli’l-Âyâti’l-Müteşâbihât. Surâbâyâ: Câmiʿat Sünân Empîl el-İslâmiyye, 2013.
17. Hindî, ʿAlî b. Hisâmü’d-Dîn. Kenzü’l-ʿUmmâl fî Süneni’l-Akvâl ve’l-Efʿâl. thk. Bekrî Hayyânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 5. bs., 1981.
18. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir. el-Kitâbü’l-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. Thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. Medine: Mektebetu’l-ʿUlûm ve’l-Hikem, 1989.
19. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd. Sünen İbn Mâce. Thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Dâr İhyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, t.y.
20. Karadâvî, Yûsuf. Beyʿü’l-Murâbaha li’l-Âmir bi’ş-Şirâʾ kemâ tucrîhî’l-Masârifü’l-İslâmiyye. Beyrut: Dârü’l-Kalem, ts.
21. Karadâvî, Yûsuf. Devru’l-Ḳiyem ve’l-Aḫlâk fî’l-İktisâdi’l-İslâmî. Kahire: Mektebetü Vehbe, 6. bs., 2007.
22. Karadâvî, Yûsuf. Devru’z-Zekât fî ʿIlâci’l-Meşâkil el-İktisâdiyye ve Şurûtu Necehihâ. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 2001.
23. Karadâvî, Yûsuf. Durûs min et-Tefsîr (Tefsîru Sûreti’l-Hicr). Kahire: Mektebetü Vehbe, 2012.
24. Karadâvî, Yûsuf. el-Fikhü’l-İslâmî beyne’l-Asâle ve’t-Tecdîd. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2. bs., 1999.
25. Karadâvî, Yûsuf. el-Hallü’l-İslâmî Ferîza ve Darûra. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1974.
26. Karadâvî, Yûsuf. el-İslâm ve’l-ʿilmâniyye vechen li-vech. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1997.
27. Karadâvî, Yûsuf. el-Merjaʿiyye’l-ʿUlyâ fi’l-İslâm li’l-Kur’ân ve’s-Sünne: Davâbit ve Mahâzîr fî’l-Fehm ve’t-Tefsîr. Kahire: Mektebetü Vehbe, 4. bs., 2012.
28. Karadâvî, Yûsuf. el-Mubeşşirât bi-İntisâri’l-İslâm. Kahire: Mektebetü Vehbe, 3. bs., 2004.
29. Karadâvî, Yûsuf. es-Siyâsetü’ş-Şer’iyye fî ḍav’i nusûsi’ş-Şerîʿa ve Makâsıdihâ. Kahire: Mektebetü Vehbe, 4. bs., 2011.
30. Karadâvî, Yûsuf. Fevâʾidu’l-Bunûk hiye’r-Ribâ el-Harâm. Mısır: Dârü’s-Sahve – Dâru’l-Vefâʾ, 3. bs., 1994.
31. Karadâvî, Yûsuf. fî Fikhi’l-Akalliyyâti’l-Müslime. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 2001.
32. Karadâvî, Yûsuf. fî Fikhi’l-Evleviyyât: Dirâse Cedîde fî Dav’i’l-Kur’ân ve’s-Sünne. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2. bs., 1996.
33. Karadâvî, Yûsuf. Fikhu’z-Zekât: Dirâse Mukârene li-Ahkâmihâ ve Felâsifetihâ fî Dav’i’l-Kur’ân ve’s-Sünne. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. bs., 1973.
34. Karadâvî, Yûsuf. İbnü’l-Karye ve’l-Kuttâb: Karadâvî’nin Hatıraları. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, ts.
35. Karadâvî, Yûsuf. Kelimât fî’l-Vasatiyyeti’l-İslâmiyye ve Meʿâlimuhâ. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 3. bs., 2011.
36. Karadâvî, Yûsuf. Keyfe Netâʿemmelu meʿe’l-Kur’âni’l-ʿAzîm. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 3. bs., 2000.
37. Karadâvî, Yûsuf. Keyfe Netâʿemmelu meʿe’s-Sünneti’n-Nebeviyye. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 2. bs., 2002.
38. Karadâvî, Yûsuf. min Fikhi’d-Devle fi’l-İslâm (Mekânethâ – Meʿâlimuhâ – Ṭabîʿethâ –Mevkıfuhâ min ed-Dîmukrâtiyye ve’t-Taʿaddudiyye ve’l-Merʾa ve Ğayri’l-Müslimîn). Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 3. bs., 2001.
39. Karadâvî, Yûsuf. Muşkilatü’l-Fakr ve Keyfe ʿâlecehâ’l-İslâm. Kahire: Mektebetü Vehbe, 5. bs., 1986.
40. Karadâvî, Yûsuf. Zâhiratü’l-Ğulû fî’t-Tekfîr. Kahire: Mektebetü Vehbe, 3. bs., 1990.7
41. Küskü, Abdullah. “Asırlık Bir Ömrün Hasılası: Yusuf Karadâvî’nin Eserleri”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 30/59 (2025), 181-254. https://doi.org/10.20519/divan.1670419
42. Okumuş, Fatih. “Karadâvî’nin ‘Azınlıklar Fıkhı’ Kavramsallaştırması: Teori ve Tatbik”. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi 11/23 (2024), 63-79. https://doi.org/10.55483/cekmece.1418139.
43. Olgun, Ömer Faruk - Kumaş, Ali. “Modern Dönemde Devlet Eliyle Gerçekleştirilen Zekât Yönetimine Fıkhî Bir Bakış: Malezya Örneği”. Diyanet İlmi Dergi 60/1 (01 Mart 2024), 167-202. https://doi.org/10.61304/did.1336234.
44. Nîsâbûrî, Muhammed b. ʿAbdullah. el-Müstedrek ʿalâ’s-Sahîhayn. thk. Mustafâ ʿAbdu’l-Ḳādir ʿAtâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1990.
45. Süyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekr. el-Câmiʿu’l-kebîr (Cemʿu’l-cevâmiʿ). Thk. Muhtâr İbrâhîm el-Hâic. Kahire: el-Ezher eş-Şerîf, 2. bs., 2005.
46. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. el-Muʿcemü’l-evsat. Thk. Târik Avadullah. Kahire: Dârü’l-Haremeyn, ty.