Ottoman Madrasas: A Higher Education Model Based on Waqf, Curriculum, and Bureaucracy
Abstract
This article examines the Ottoman madrasa system as a historically distinctive model of higher education shaped by the integration of waqf-based finance, curricular organization, scholarly hierarchy, and the ʿilmiyye establishment. Rather than treating the Ottoman madrasa as a direct equivalent of the modern university, the study approaches it as a multifaceted educational institution that combined religious instruction, legal authority, administrative training, and the maintenance of social order. Focusing primarily on the Fatih (Sahn-ı Semān) Madrasas established during the reign of Sultan Mehmed II, the article analyzes how the inherited Islamic and Seljuk madrasa tradition was reorganized within the institutional framework of the expanding Ottoman Empire. Employing a qualitative research design based on literature-oriented document analysis, the study examines the interrelationship between the waqf system, curricular organization, educational hierarchy, and the ʿilmiyye career structure through both classical and recent scholarship. The findings demonstrate that the Fatih Madrasas represented a decisive stage in the institutionalization of the Ottoman higher education system. Supported by a sustainable waqf-based financial structure, these institutions combined graded instruction, a curriculum organized around authoritative scholarly texts, and a structured career system based on mulāzamat, thereby serving not only as centers for the production and transmission of knowledge but also as the principal institutions responsible for training the judicial, religious, and administrative personnel required by the Ottoman state. The article further examines the transformation of the madrasa system during the late Ottoman period by considering educational reforms, the emergence of modern schools, the reform initiatives of the Tanzimat and Second Constitutional periods, and the process culminating in the Law on the Unification of Education (Tevhid-i Tedrisat). It argues that the history of Ottoman madrasas should not be reduced to a simple narrative of continuity or decline but understood within the broader context of changing political, administrative, and educational structures. Consequently, the Ottoman madrasa is interpreted not merely as a continuation of earlier Islamic educational institutions but as a historically specific model of higher education that successfully integrated education, waqf finance, scholarly authority, and state bureaucracy within the institutional framework of the Ottoman Empire.
Keywords
Ethical Statement
It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.
Osmanlı Medreseleri: Vakıf, Müfredat ve Bürokrasi Temelli Bir Yükseköğretim Modeli
Abstract
Bu makale, Osmanlı medrese sistemini vakıf temelli finansman, müfredat düzeni, ilmî hiyerarşi ve ʿilmiyye teşkilatı arasındaki bütünleşik ilişki çerçevesinde tarihsel olarak özgün bir yükseköğretim modeli olarak incelemektedir. Çalışma, Osmanlı medreselerini modern üniversitenin doğrudan karşılığı olarak değerlendirmek yerine, dinî ilimlerin öğretimi, hukukî otoritenin inşası, idarî kadroların yetiştirilmesi ve toplumsal düzenin sürdürülmesi gibi çok yönlü işlevleri bulunan kurumsal yapılar olarak ele almaktadır. Araştırmada özellikle Fatih Sultan Mehmed döneminde kurulan Sahn-ı Semân Medreseleri merkeze alınarak, Selçuklu ve önceki İslam medrese geleneğinin Osmanlı devlet teşkilatı içinde nasıl yeniden yapılandırıldığı analiz edilmektedir. Nitel araştırma yöntemi kapsamında literatüre dayalı belge analizi kullanılmış; klasik ve güncel çalışmalar birlikte değerlendirilerek medreselerin kurumsal yapısı, vakıf sistemi, öğretim organizasyonu ve ʿilmiyye kariyer mekanizması arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Bulgular, Fatih Medreselerinin Osmanlı yükseköğretim sisteminin kurumsallaşmasında belirleyici bir dönüm noktası olduğunu göstermektedir. Vakıf sistemi sayesinde sürdürülebilir bir mali yapıya kavuşan medreseler, dereceli öğretim modeli, belirli eserler etrafında şekillenen müfredatı ve mülâzemet esasına dayalı kariyer sistemiyle yalnızca ilmî üretimin değil, aynı zamanda devletin hukukî ve idarî kadrolarının yetiştirilmesinin de temel kurumu hâline gelmiştir. Çalışmada ayrıca klasik dönem sonrasında medrese sisteminde yaşanan dönüşüm, modern eğitim kurumlarının ortaya çıkışı, Tanzimat ve II. Meşrutiyet dönemindeki ıslahat girişimleri ile Tevhid-i Tedrisat Kanunu'na uzanan süreç de değerlendirilerek Osmanlı medreselerinin tarihsel gelişimi bütüncül bir bakış açısıyla ele alınmıştır. Sonuç olarak, Osmanlı medresesi, önceki İslam eğitim kurumlarının basit bir devamı olmanın ötesinde, eğitim, vakıf sistemi, ilmî otorite ve devlet bürokrasisini Osmanlı Devleti'nin kurumsal çerçevesi içinde bütünleştiren, tarihsel olarak özgün bir yükseköğretim modeli olarak yorumlanmaktadır.
Keywords
Ethical Statement
Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.
