Erken Dönem Usûl Tartışmalarında “Çoğulun En Azı”nın (Ekallü’l-Cem‘) Usûlî Arka Planı: Cessâs ve Şîrâzî Bağlamında

Abstract

Fıkıh usûlü ele aldığı meseleler bakımından pek çok ilimle kesişen bir niteliğe sahiptir. Bu meselelerden biri de çoğul lafzın asgarî sınırının ne olduğudur. Ekallü’l-cem‘ olarak ifade edilen bu mesele usûl ilminin nahiv, sarf, lugat gibi farklı branşlarla ortak konularındandır. “Çoğulun en azı” usûlde, umûm lafızlarının delâleti ile ilgili olarak tartışılan usûl problemlerinden birisidir. Bu mesele, özellikle erken dönem usûl bilginleri tarafından çoğulun asgarî miktarının “iki” mi yoksa “üç” mü olduğu çerçevesinde tartışılmıştır. Bu makale, fıkıh usûlü bilginleri arasında tartışılan ekallü'l-cem‘ meselesini erken dönem usûl düşüncesi üzerinden incelemekte olup ilgili dönemin usûl eserlerindeçoğul kipinin delalet ettiği en az sayının “iki” veya “üç” olması etrafında teşekkül eden tartışmaları ele almaktadır. Çalışma, dönemin bütün usûl literatürünü kapsamamakta, Hicrî IV. ve V. yüzyıllarda yaşamış önemli usûl âlimlerinden Cessâs (ö. 370/981) ve Şîrâzî’nin (ö. 476/1083) bu konuya yaklaşımlarını merkeze almaktadır. Konu, klasik metinler üzerinden yürütülen nitel araştırma yöntemi ile ele alınmakta olup bunun yanında literatür taraması ve ağırlıklı olarak karşılaştırmalı ve analitik bir yöntem de kullanılmaktadır. Makalede, birincil kaynak olarak Cessâs ve Şîrâzî’nin eserleri kullanılarak; naklî, aklî ve lugavî deliller bağlamında iki görüş mukayeseli ve analitik bir bakışla değerlendirilmektedir. Araştırmaya konu edilen iki büyük usûl âliminin ekallü’l-cem‘ konusundaki görüşleri ve usûlî arka planı, görüşlerini delillendirme biçimleri ve aralarındaki yaklaşım farkları bu makalede ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Ekallü’l-cem‘in asgarî sayısının “üç” olduğunu savunan Şîrâzî, “iki” olduğunu savunanların delillerini (ayet, hadis ve lugavi ifadeler) kinâyeli kullanımlar olarak yorumlayarak eleştirmiştir. O, miras ayetleri ve “iki kardeş” meselesindeki sahabe ihtilaflarına da temas ederek kendi argümanlarını güçlendirme yoluna gitmiştir. Diğer usûlcü Cessâs da ekallü’l-cem‘in asgarî sayısını “üç” olarak kabul etmiş olup “iki” diyenlerin delillerini tamamıyla reddetmemiş, “iki” ifade eden kullanımları “cem‘-i mülhak” (hükmen çoğula dahil olan) kavramı çerçevesinde değerlendirmiştir. Makalede ayrıca, dilbilimsel ve fıkhî uygulama ve kabullerin usûl kaidelerinin belirlenmesindeki rolüne vurgu yapılmaktadır. Bu inceleme, “çoğulun en azı” meselesinin sadece teorik bir dil tartışması olmadığına, usûl düşüncesinin oluşum süreci ve metodik farklılıklarını yansıtan temel bir problem olduğuna dikkat çekmektedir.

Keywords

• İslam Hukuku
• Fıkıh Usûlü
• Umûm Lafızları
• Hakikat
• Mecaz
• Cem‘-i Mülhak

Ethical Statement

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

The Methodological Background of the Minimum Plural Concept in Early Legal Theory Debates: The Cases of al-Jassās and al-Shīrāzī

Abstract

The methodology of Islamic jurisprudence (uṣūl al-fiqh) intersects with numerous disciplines through the wide range of issues it addresses. One such issue is the minimum numerical value denoted by a plural expression (aqall al-jamʿ). This question is shared by uṣūl al-fiqh, Arabic grammar, morphology, and lexicography, and is discussed within legal theory as part of the semantics of general (ʿāmm) expressions. Early Muslim legal theorists debated whether the minimum number denoted by a plural form is two or three. This article examines the debate on aqall al-jamʿ in early uṣūl thought, focusing on the approaches of two leading jurists of the fourth and fifth Islamic centuries, al-Jaṣṣāṣ (d. 370/981) and al-Shīrāzī (d. 476/1083). Rather than surveying the entire uṣūl literature of the period, the study analyses their methodological perspectives on whether the plural form denotes a minimum of two or three. Employing a qualitative research design based on classical legal texts, the article combines literature review with comparative and analytical methods. Drawing primarily on the works of al-Jaṣṣāṣ and al-Shīrāzī, it evaluates the competing positions through transmitted (naqlī), rational (ʿaqlī), and linguistic evidence.The study further investigates the methodological foundations of the two scholars, the ways in which they justify their arguments, and the principal differences between their approaches. Al-Shīrāzī, who maintains that the minimum value of the plural is three, criticises the evidence advanced by proponents of the view that it is two, interpreting the relevant Qurʾānic verses, prophetic traditions, and linguistic usages as figurative rather than literal. He further supports his position by referring to the inheritance verses and to the Companions’ disagreement concerning the case of “two brothers.” Al-Jaṣṣāṣ likewise argues that the minimum value of the plural is three; however, instead of rejecting the opposing evidence altogether, he interprets expressions denoting two within the framework of jamʿ al-mulḥaq (expressions treated as plurals by legal implication). The article also highlights the role of linguistic usage and juristic practice in the formulation of legal-theoretical principles. It concludes that the debate over aqall al-jamʿ is not merely a linguistic question but a fundamental issue that reflects both the formative development and the methodological diversity of early uṣūl al-fiqh.

Keywords

• Islamic Law
• The Methodology of Fiqh
• General Expressions (ʿumūm)
• Literal Meaning
• Metaphor
• Deemed Plural (Jamʿ Mulhaq)

Ethical Statement

It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

References

1. Adevî, Sâbit Reşâd Abdulhâlik. “Ekallü’l-cem‘ ‘inde’l-usûliyyîn: Te’sîlen ve tatbîken”, Mecelletü’d-Dirasati’l-İslamiyye ve’l-Buhusi’l-Akademiyye 95 (2019), 83-106.
2. Akıncı, Hüseyin. Hanefîlikte Bağdat–Mâverâünnehir Mukayesesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
3. Aktan, Hamza. “Hacb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/424. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
4. Aktan, Orhan. Şâfiî Usûlcülerine Göre Lafzın Umûm İfade Etmesi. Iğdır: Iğdır Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
5. Alazab, Laith Motei Yahia. İmam İsnevî’nin Fıkıh Usulü Anlayışı. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
6. Âmidî, Ebü’l-Hasen Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. İbrahim el-A‘cuz. 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1432/2011.
7. Atar, Fahrettin. Fıkıh Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 5. Basım, 2002.
8. Atavî, Hadrâ Sâlim Selâme. “el-Hilâf fî ekalli’l-cem‘ ve ekserih beyne’n-nahviyyîn ve’l-usûliyyîn: Esbâbuh ve devâfiuh”. Mecelletü Külliyeti’l-Luğati’l-Arabiyye 35 (1444/2022) 3051–3078.

9. Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef b. Sa‘d et-Tücîbî. İhkâmü’l-fusûl fî ahkâmi’l-usûl. thk. Umran Ali Ahmed el-Arabî. 2 cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1430/2009.
10. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. et-Takrîb ve’l-irşâd fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed es-Seyyid Osman. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1433/2012.
11. Basrî, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Alî b. Tayyib. el-Mu‘temed fî usûli’l-fıkh. nşr. Halil el-Meys. 2 cCilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1426/2005.
12. Begeç, İdris. Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’nin Kitâbu’l-Muʿtemed fî Usûli’l-Fıkh Adlı Eseri Çerçevesinde Umûm ve Husûs Anlayışı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
13. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 10 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
14. Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfü’l-esrâr fî Şerhi Usûli’l-Pezdevî. thk. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1440/2019.
15. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdık Kamhâvî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1412/1992.
16. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Sıddık Muhammed Cemil. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1341/2010.
17. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fî’l-usûl. thk. ‘Uceyl Câsım en-Neşemî. 4 Cilt. Beyrut: Vizârâtu’l-Evkâf ve’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1414/1994.
18. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. thk. İsmetullah İnâyetullah Muhammed vd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1431/2010.
19. Cüveynî, Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. et-Telhîs (Telhîsü’t-Takrîb). thk. Abdullah Cevlem en-Nibâlî- Beşir Ahmed el-Ömerî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1417/1996.
20. Çalışkan, Kamil. “Ebû Bekr el-Cessâs’ın Usûl Anlayışında Lafız Türleri ve Diyagramatik Bir Taksim Önerisi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/2 (2022), 607–715.
21. Çelik, İmam Rabbani. “Fahreddîn er-Râzî’nin Usûl Düşüncesinde Lafızların Mahiyeti (el-Mahsûl Örneği)”. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
22. Çöklü, Ramazan. “Cessâs’a Göre Âm Lafızda İstiğrak Şartı”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 6/1 (Haziran 2022), 151–174.
23. Demir, Bayram, Usul-ü Fıkıh'ta Amm Lafzın Delâleti ve Tahsisi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
24. Emîr Padişah, Muhammed Emîn b. Mahmûd el-Hüseynî el-Buhârî el-Mekkî. Teysîrü’t-Tahrîr, thk. Mustafa el-Bâbî el-Hâlebî, 2 Cilt Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, t.y.
25. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Müstasfâ: İslâm Hukukunda Deliller ve Yorum Metodolojisi. çev. Yunus Apaydın. 2 cilt. Kayseri: Rey Yayıncılık, 1994.
26. Güman, Osman. Nahiv Fıkıh Usûlü İlişkisi (el-İsnevî Örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
27. Güngör, İbrahim. “Arapçada Çoğulun Sayısal Değeri Üzerine Bir İnceleme”. Nüsha 17/45 (2017), 75-106.
28. Itr, Nûreddîn. “Dâvûd ez-Zâhîrî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/49. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
29. İbn Akil, Ebü’l-Vefâ Ali b. Akil b. Muhammed b. Akil el-Bağdadî. el-Vâdıh fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1420/1999.
30. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd el-Endelüsî el-Kurtubî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 8 cilt. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedîde, 1403/1983.
31. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed el-Cemmâîlî el-Makdisî. Ravdatü’n-nâzır ve cünnetü’l-münâzır fî usûli’l-fıkh ‘alâ mezhebi’l-İmâm Ahmed. thk. Şa‘bân Muhammed İsmâil. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1. Basım, 1419/1998.
32. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd. Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, t.y.
33. Îcî, Ebü’l-Fazl ‘Adudü’d-Dîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdilgaffâr. Şerhu Muhtasari’l-Müntehâ. thk. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmail. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 1. Basım, 1424/2004.
34. İsfahânî, Ebû ‘Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Mahmûd b. Muhammed. el-Kâşif ‘ani’l-Mahsûl fî ‘ilmi’l-usûl. thk. Ali Muhammed Muavvez ve Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1419/1998.
35. Kara, Yakup. Umûm-Husûs Meselesinin Dil Açısından İncelenmesi (Karâfî Örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
36. Karâfî, Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. İdrîs b. ‘Abdirrahmân. el-‘İkdü’l-manzûm fi’l-husûs ve’l-umûm. nşr. Ahmed el-Hatm Abdullah. 2 Cilt. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 1. Basım, 1420/1999.
37. Karâfî, Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. İdrîs b. ‘Abdirrahmân. Şerhu Tenkîhi’l-Fusûl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1425/2004.
38. Kelvezânî, Ebû’l-Hattâb Mahfûz b. Ahmed b. el-Hasen. et-Temhîd fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1. Basım, 1437/2016.
39. Ketbî, Muhammed Yahyâ b. Eman b. Abdullah. Kitâbü nüzheti’l-müştâk şerhu’l-Lüma‘ li-Ebî İshâk eş-Şîrâzî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1370/1951.
40. Nemle, Abdülkerîm b. Ali b. Muhammed. Ekallü’l-cem‘ ‘inde’l-usûliyyîn. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1. Basım, 1993/1414.
41. Nâtık-Bilhak, Ebû Tâlib Yahyâ b. el-Hüseyn Hârûn b. el-Hüseyn ez-Zeydî el-Alevî et-Tâlibî. el-Müczî fî usûli’l-fıkh. thk. Abdülkerim Cüdbân. 4 Cilt, b.y.: el-Meclisü’z-Zeydî el-İslâmî, 1. Basım, 1424/2013.
42. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. el-Mahsûl. thk. Tâhâ Câbir Feyyâz el-Alvânî. 6 Cilt, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2. Basım, 1412/1992. Sarıtaş, Murat. Irak ve Semerkant Hanefî Meşâyihinin Lafızların Delaletiyle İlgili Yaklaşımlarının Mukayesesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
43. Saymerî, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Alî b. Muhammed. Kitâbü mesâili’l-hilâf fî usûli’l-fıkh. nşr. Abdulvahid Cehdânî. Beyrut: Dârü’l-Feth, 1. Basım, 1441/2020.
44. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Kavâtı‘u’l-edille fi’l-usûl. nşr. Muhammed Hasen İsmail eş-Şâfiî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1418/1997.
45. Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Mîzânü’l-usûl fî netâici’l-‘ukûl. nşr. Muhammed Zekî Abdülber. Katar: Matâbiʿu’d-Devhati’l-Hadîse, 1404/1984.
46. Serahsî, Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. nşr. Ebü’l-Vefâ el-Efganî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1436/2015.
47. Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. el-İbhâc fî Şerhi’l-Minhâc. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1. Basım, 1404/1984.
48. Şa‘bân, Zekiyyüddîn. Usûlü’l-Fıkhi’l-İslâmî. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 1. Basım, 1440/2019.
49. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed es-San‘ânî el-Yemenî. İrşâdü’l-fuhûl ilâ tahkîki’l-hak min ‘ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Hasan İsmail eş-Şâfiî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2. Basım, 1441/2020.
50. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Lüma‘ fî usûli’l-fıkh. thk. Muhyiddin Deybistu, Yusuf Ali Bedevî. Beyrut-Lübnan: Dâru İbnu Kesîr, 8. Basım, 1442/2021.
51. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. Şerhu’l-Lüma‘. nşr. Abdülmecid et-Türkî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1408/1988.
52. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. et-Tebsıra fī Usûli’l-Fıkh. thk. Naci Süveyd. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 1. Basım, 1432/2011.
53. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. el-Mu‘cemü’l-Evsat, thk. Târık b. İvazullah – Abdülmuhsin b. İbrahim el-Hüseynî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Haremeyn, 1415.
54. Tüccar, Zülfikar. “Niftaveyh.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/82. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
55. Ulugöl, Fatih. “Morfolojik Açıdan Arap Dilinde İlhâk Olgusu”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2021), 559-578.
56. Yılmaz, Ömer. “Hanefîlerde Âmmın Kapsamı ve Arka Planındaki Tartışmalar.” Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (2016), 181–210.
57. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh. nşr. Muhammed Muhammed Tamer. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1434/2013.