Geç Osmanlı Düşüncesinde Ruh Problemi: Filibeli Ahmet Hilmi Örneği

Year 2026, Issue: 66 , 119 - 130 , 30.04.2026

Fatih Aydın

https://doi.org/10.29288/ilted.1816362

https://izlik.org/JA44GM24CA

Abstract

Bu çalışma, Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi’nin ruh anlayışını İslâm düşünce geleneği’nin Batı felsefesiyle kurduğu eklektik ve eleştirel ilişkiler bağlamında incelemeyi hedeflemektedir. Araştırmanın temel amacı, müellifin ruhu bireysel bir varlık ilkesi olmasının yanında metafizik bir cevher ve ahlâkî bir fail olarak nasıl konumlandırdığını çözümlemek ve bu tasavvurun dönemindeki materyalist akımlara karşı sunduğu felsefî alternatifi ortaya koymaktır. Bununla birlikte Filibeli’nin bu özgün yaklaşımının dönemin baskın materyalist ve pozitivist akımlarına karşı nasıl bir felsefî duruş oluşturduğu da çalışmanın merkezinde yer almaktadır. Çalışmada yöntem olarak, birincil kaynaklara dayalı kavramsal çözümleme, tarihsel-karşılaştırmalı analiz ve felsefî metinleri tahlil tekniği benimsenmiştir. Filibeli, ruhu madde–mana, akıl–sezgi ve vahdet–kesret ilişkilerini uzlaştıran bütüncül bir metafizik yapı içerisinde temellendirmektedir. Bu doğrultuda çalışmada, müellifin Platoncu, Spinozacı ve Gazzâlîci referansları üzerinden ruhun Tanrısal düzenle irtibatı, bedenle ilişkisi ve bekâ problemi analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Filibeli’nin ruhu bedenin karmaşık işleyişinden
türeyen bir fonksiyon olarak görmediğini; aksine onu bedeni bir enstrüman gibi yöneten bağımsız bir
"cevher-i basît" (yalın töz) olarak kurguladığını göstermektedir. Müellif, ruhun ölümsüzlüğü ve bekâsı
meselesini sadece geleneksel kabullerle değil, rasyonel ve sezgisel dayanaklarla yeniden tahkim etmiştir. İnceleme neticesinde, Filibeli’nin yaklaşımının ruhun aşkınlığını yeniden düşünmeye önemli ölçüde katkı sunduğu tespit edilmiştir. Bu çerçevede çalışma, ruhun mahiyetine ilişkin tartışmaları tarihsel bir bağlamla birlikte modern bilincin metafizik temellerini yeniden sorgulayan felsefî bir problematik olarak ele almaktadır.

Keywords

İslam Felsefesi , Filibeli Ahmet Hilmi , ruh , metafizik , pozitivizm eleştirisi.

The Problem of the Soul in Late Ottoman Thought: The Case of Filibeli Ahmet Hilmi

https://izlik.org/JA44GM24CA

Abstract

This study aims to examine the conception of the soul held by Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi within the context of the eclectic and critical relationship established by the Islamic intellectual tradition with Western philosophy. The primary objective of the research is to analyze how the author positions the soul not only as a principle of individual existence but also as a metaphysical substance and a moral agent, and to highlight the philosophical alternative this conception offers against the materialist currents of the period. Furthermore, the study centers on how Filibeli’s unique approach constitutes a philosophical stance against the dominant materialist and positivist currents of the era. The methodology adopted in the study includes conceptual analysis based on primary sources, historical-comparative analysis, and the technique of analyzing philosophical texts. Filibeli grounds the soul within a holistic metaphysical framework that reconciles the relationships between matter and spirit, reason and intuition, and unity and multiplicity. Accordingly, the study analyzes the soul’s connection to the divine order, its relationship with the body, and the problem of immortality through the author’s Platonic, Spinozist, and Ghazalian references. The findings reveal that Filibeli does not view the soul as a function derived from the body’s complex operations; rather, he conceives it as an independent “cevher-i basît” (simple substance) that governs the body like an instrument. The author has re-established the issue of the soul’s immortality and perpetuity not only
through traditional assumptions but also through rational and intuitive foundations. As a result of the
analysis, it has been determined that Filibeli’s approach makes a significant contribution to rethinking the transcendence of the soul. Within this framework, the study addresses the debates regarding the nature of the soul as a philosophical problem that reexamines the metaphysical foundations of modern consciousness within a historical context. Consequently, Filibeli’s understanding of the soul presents a unique perspective that establishes a metaphysical continuity within Ottoman thought and re-grounds human existential consciousness by offering an intellectual synthesis between modernity and tradition.

Keywords

Islamic Philosophy , Filibeli Hilmi , Soul , Metaphysics , Critique of Positivism.

References

• Aristoteles. Ruh Üzerine. çev. Zeki Özcan. İstanbul: Alfa Yayınevi, 2. Basım, 2001.
• Aynî, Mehmet Ali. “Nefs Kelimesinin Manaları”. Darülfünun İlahiyat Fakültesi Mecmuası 4/14 (1930).
• Belhî, Ebû Zeyd el-. Mesâlihu’l-Ebdân ve’l-Enfüs / Beden ve Ruh Sağlığı. çev. Nail Okuyucu - Zahit Tiryaki. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2012.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Muvazzah İlm-i Kelam. İstanbul: Ergin Kitapevi, 1972.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. “Ruh Hakkında Bir Mübahase-1”. Sebîlürreşâd 10/234, 236 (1328).
• Bergson, Henri. Madde ve Bellek. çev. Işık Ergüden. İstanbul: Dost Kitabevi, 2007.
• Büchner, Ludwig. Madde ve Kuvvet. çev. Baha Tevfik - Ahmed Nebil. İstanbul: Dersaadet Kütübhanesi Yayını, ts.
• Cevizci, Ahmet. Paradigma Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 3. Basım, 1999.
• Chittick, William C. “Death and the World of Imagination: Ibn al-Arabi’s Eschatology”. The Muslim World 79/1 (Ocak 1988), 51-82. https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.1988.tb02810.x
• Cousin, Victor. Cours de philosophie: Introduction à l’histoire de la philosophie. Paris: Pichon et Didier, 1828.
• Dalkılıç, Mehmet. İslâm Mezheplerinde Ruh. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2012.
• Descartes, René. Metot Üzerine Konuşma. çev. Mehmet Karasan. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1986.
• Descartes, René. Felsefenin İlkeleri. çev. Mesut Akın. İstanbul: Say Yayınları, 2007.
• Ekici, Mehmet Zeki. II. Meşrutiyet Devri Fikir Adamı Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi: Hayatı ve Eserleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
• Ertuğrul, İsmail Fenni. Maddiyyûn Mezhebinin İzmihlali. İstanbul: Orhaniye Matbaası, 1928.
• Fārābī, Abu Nasr al-. Kitāb Arā’ Ahl al-Madīnah al-Fāḍilah. ed. Albert Nasri Nadir. Beirut: Dar al-Mashriq, 1986.
• Foster, John. The Immaterial Self: A Defence of the Cartesian Dualist Conception of the Mind. London: Routledge, 1991.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. “el-Ecvibetü’l-Gazâliye fî mesâili’l-uhreviye”. Mecmû‘atü Resâ’ili’l-İmâm el-Gazzâlî. 4/166-181. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
• Gazzâlî, Ebu Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâu Ulûmi’d-Dîn Tercümesi. çev. Ahmed Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınevi, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. “Ledün Risâlesi”. çev. Serkan Özburun - Yusuf Özkan Özburun. Tevhîd ve Ledün Risâleleri. İstanbul: Furkan Basım Yayın, 1995.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Me‘āricü’l-Kuds fî Medāric Ma‘rifeti’n-Nefs. Beyrut: Dâr el-Kütüb el-İlmiyye, 1988.
• Giridî, Sırrı. Ruh. İstanbul: Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1305.
• Günal, Tuğba. “Osmanlı’nın Son Döneminde Ruh Telakkisi”. Dini Araştırmalar 19/49 (Aralık 2016), 185-208. https://doi.org/10.15745/da.280590
• Haeckel, Ernst. Vahdet-i Mevcut (Monisme): Bir Tabiat Aliminin Dini. çev. Baha Tevfik - Ahmed Nebil. İstanbul: Matbaa-i Kader, ts.
• Hilmi, Filibeli Ahmed. Allah’ı İnkâr Mümkün müdür? Yahud Huzur-ı Fende Mesalik-i Küfr. Kostantiniye: Hikmet Matbaa-i İslamiyesi, 1327.
• Hilmi, Filibeli Ahmed. İlm-i Ahvâl-i Rûh. Kostantiniye: Hikmet Matbaa-i İslamiyesi, 1327.
• Hilmi, Filibeli Ahmed. İslâm Tarihi. İstanbul: Sağlam Kitabevi, 1979.
• Hilmi, Filibeli Ahmed. Tarih-i İslâm. Kostantiniye: Hikmet Matbaası, 1326.
• Hilmi, Filibeli Ahmed. Üss-i İslam. Hikmet Matbaası, 1332.
• İbn Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed. Tehzîbü’l-ahlâk ve tathîrü’l-a’râk. ed. İbn el-Hatîb. Kahire: Matbaatü’l-Mısriyye, 1924.
• İbn Sînâ, Ebû Alî. eş-Şifâ: en-Nefs. ed. Fazlur Rahman. London: Oxford University Press, 1959.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fusûsu’l-Hikem. ed. Ebü’l-Alâ Afîfî. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-Arabiyye, 1980.
• İzmirli, İsmail Hakkı. Yeni İlm-i Kelâm. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
• Kant, Immanuel. Arı Usun Eleştirisi. çev. Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea Yayınları, 1993.
• Kindî, Ebû Yûsuf Ya’kūb b. İshâk el-. er-Resâilü’l-Felsefiyye. ed. Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 1950.
• Kur’an-ı Kerim. “el-Hicr, 15/29”, ts.
• Leibniz, Gottfried Wilhelm. Monadoloji. çev. Atakan Altınörs. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2011.
• Ödemiş, Mehmet. “Mütekaddimûn Dönemi Kelâmcılarının Ruh Anlayışının Modern Bilimde Bir Karşılığı Var mı?” Kader 21/1 (Haziran 2023), 270-300. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1283622
• Platon. Phaidon. çev. Hamdi Ragıp Atademir - Suut Kemal Yetkin. İstanbul: Sosyal Yayınları, 2001.
• Popper, Karl R. - Eccles, John C. The Self and Its Brain: An Argument for Interactionism. London: Routledge, 1984.
• Reid, Thomas. An Inquiry into the Human Mind on the Principles of Common Sense. ed. Derek R. Brookes. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1997.
• Robinson, Howard. Matter and Sense: A Critique of Contemporary Materialism. New York: Cambridge University Press, 1982.
• Sarıoğlu, Hüseyin. İbn Rüşd Felsefesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2003.
• Sînâ, İbn. İşaretler ve Tenbihler. çev. Muhittin Macit vd. İstanbul: Litera Yayınları, 2005.
• Spinoza, Baruch. Etika. çev. Hilmi Ziya Ülken. Ankara: Dost Kitabevi, 2006.
• Yar, Erkan. Ruh-Beden İlişkisi Açısından İnsanın Bütünlüğü Sorunu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2011.
• Yılmaz, Aykut Alper. “Gazzâlî’de Ruhun Tabiatı Tartışması: Maddi mi Gayri Maddi mi? / al-Ghazālī on the Nature of the Soul: Material or Immaterial?” İlahiyat Tetkikleri Dergisi / Journal of Ilahiyat Researches 55 (Haziran 2021), 301-325. https://doi.org/10.29288/ilted.858605
• Zeller, Eduard. Grek Felsefesi Tarihi. çev. Ahmet Aydoğan. İstanbul: Say Yayınları, 2017.