Geç Osmanlı Düşüncesinde Ruh Problemi: Filibeli Ahmet Hilmi Örneği
Öz
Bu çalışma, Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi’nin ruh anlayışını İslâm düşünce geleneği’nin Batı felsefesiyle kurduğu eklektik ve eleştirel ilişkiler bağlamında incelemeyi hedeflemektedir. Araştırmanın temel amacı, müellifin ruhu bireysel bir varlık ilkesi olmasının yanında metafizik bir cevher ve ahlâkî bir fail olarak nasıl konumlandırdığını çözümlemek ve bu tasavvurun dönemindeki materyalist akımlara karşı sunduğu felsefî alternatifi ortaya koymaktır. Bununla birlikte Filibeli’nin bu özgün yaklaşımının dönemin baskın materyalist ve pozitivist akımlarına karşı nasıl bir felsefî duruş oluşturduğu da çalışmanın merkezinde yer almaktadır. Çalışmada yöntem olarak, birincil kaynaklara dayalı kavramsal çözümleme, tarihsel-karşılaştırmalı analiz ve felsefî metinleri tahlil tekniği benimsenmiştir. Filibeli, ruhu madde–mana, akıl–sezgi ve vahdet–kesret ilişkilerini uzlaştıran bütüncül bir metafizik yapı içerisinde temellendirmektedir. Bu doğrultuda çalışmada, müellifin Platoncu, Spinozacı ve Gazzâlîci referansları üzerinden ruhun Tanrısal düzenle irtibatı, bedenle ilişkisi ve bekâ problemi analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Filibeli’nin ruhu bedenin karmaşık işleyişinden
türeyen bir fonksiyon olarak görmediğini; aksine onu bedeni bir enstrüman gibi yöneten bağımsız bir
"cevher-i basît" (yalın töz) olarak kurguladığını göstermektedir. Müellif, ruhun ölümsüzlüğü ve bekâsı
meselesini sadece geleneksel kabullerle değil, rasyonel ve sezgisel dayanaklarla yeniden tahkim etmiştir. İnceleme neticesinde, Filibeli’nin yaklaşımının ruhun aşkınlığını yeniden düşünmeye önemli ölçüde katkı sunduğu tespit edilmiştir. Bu çerçevede çalışma, ruhun mahiyetine ilişkin tartışmaları tarihsel bir bağlamla birlikte modern bilincin metafizik temellerini yeniden sorgulayan felsefî bir problematik olarak ele almaktadır.
Anahtar Kelimeler
The Problem of the Soul in Late Ottoman Thought: The Case of Filibeli Ahmet Hilmi
Öz
This study aims to examine the conception of the soul held by Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi within the context of the eclectic and critical relationship established by the Islamic intellectual tradition with Western philosophy. The primary objective of the research is to analyze how the author positions the soul not only as a principle of individual existence but also as a metaphysical substance and a moral agent, and to highlight the philosophical alternative this conception offers against the materialist currents of the period. Furthermore, the study centers on how Filibeli’s unique approach constitutes a philosophical stance against the dominant materialist and positivist currents of the era. The methodology adopted in the study includes conceptual analysis based on primary sources, historical-comparative analysis, and the technique of analyzing philosophical texts. Filibeli grounds the soul within a holistic metaphysical framework that reconciles the relationships between matter and spirit, reason and intuition, and unity and multiplicity. Accordingly, the study analyzes the soul’s connection to the divine order, its relationship with the body, and the problem of immortality through the author’s Platonic, Spinozist, and Ghazalian references. The findings reveal that Filibeli does not view the soul as a function derived from the body’s complex operations; rather, he conceives it as an independent “cevher-i basît” (simple substance) that governs the body like an instrument. The author has re-established the issue of the soul’s immortality and perpetuity not only
through traditional assumptions but also through rational and intuitive foundations. As a result of the
analysis, it has been determined that Filibeli’s approach makes a significant contribution to rethinking the transcendence of the soul. Within this framework, the study addresses the debates regarding the nature of the soul as a philosophical problem that reexamines the metaphysical foundations of modern consciousness within a historical context. Consequently, Filibeli’s understanding of the soul presents a unique perspective that establishes a metaphysical continuity within Ottoman thought and re-grounds human existential consciousness by offering an intellectual synthesis between modernity and tradition.
Anahtar Kelimeler
