"Azerbaycan" Gazetesinde (1947-1949) Dini Konulara Bakış

Bu makalede, Seyid Cafer Pişevari başkanlığındaki Azerbaycan Demokrat Partisi'nin (ADP) yayın organı olan "Azerbaycan" gazetesinin 1947-1949 yılları arasındaki sayılarında dini meselelere, dini sorunlara ve cehaletle mücadeleye bakışı ele alınmaktadır. Gazete, 1945-1946 yıllarında Tebriz'de eski alfabe ile yayımlanmış, ADP'nin yenilgisinin ardından ise 1947-1949 yılları arasında Bakü'de basılmıştır. Makale, gazetenin kurucusu S.C. Pişevari ile C. Müciri, A. Şemide, Q. Kendli gibi ADP üyelerinin yazılarına ve dönemin Sovyet basınındaki ilgili literatüre dayanmaktadır. "Azerbaycan" gazetesindeki materyaller ışığında, 19. ve 20. yüzyıl Azerbaycan düşünürleri (M.F. Ahundzade, M.A. Sabir, "Molla Nasreddin" dergisi yazarları), Meşrutiyet devrimcileri (M. Hiyabani), şairler (M. A. Möcüz Şebüsteri) ve ADP'nin önde gelen isimleri (M. Biriya) gibi şahsiyetlerin dini görüşleri, cehalet ve hurafelerle mücadeleleri hakkında bilgiler sunulmaktadır. Makalede, "Azerbaycan" gazetesinin dönemin iktidardaki Pehlevi hükümetine karşı tutumu incelenmektedir. Ayrıca, ilerici aydınların, hükümetin halkı itaat ve hurafe içinde tutmak için kullandığı demokratik olmayan yöntemlere ve gericiliğe karşı eleştirel duruşları ele alınmakta, aydınların halkı demokratik ve laik bir rejime nasıl davet ettiği gösterilmektedir. ADP yazarlarının vatanseverlik, milliyetçilik, dini ve ahlaki değerlere ilişkin görüşleri ile insan hakları ve özgürlüklere ilişkin görüşleri arasındaki etkileşim de makalede yer almaktadır. Ayrıca, Hıristiyan misyonerlerin ve İslam mezheplerinin görüşleri karşılaştırmalı bir şekilde sunulup analiz edilmiştir. Makale, milli bilincin oluşumundaki ve milli-dini hareketin şekillenmesindeki yer ve rolü tanımlayarak, günümüzle uyumlu fikirlerini öne çıkarmaktadır. Bu çalışma, "Azerbaycan" gazetesinin ve genel olarak Güney Azerbaycan aydınlarının hurafeler ve cehaletle mücadelesinin araştırılması ve tanıtılması açısından büyük önem taşımaktadır.