"Azerbaycan" Gazetesinde (1947-1949) Dini Konulara Bakış

Yıl 2025, Cilt: 2025 Sayı: 2, 343 - 362, 30.07.2025

Ali Farhadov

https://doi.org/10.55543/insan.1716653

Öz

Bu makalede, Seyid Cafer Pişevari başkanlığındaki Azerbaycan Demokrat Partisi'nin (ADP) yayın organı olan "Azerbaycan" gazetesinin 1947-1949 yılları arasındaki sayılarında dini meselelere, dini sorunlara ve cehaletle mücadeleye bakışı ele alınmaktadır. Gazete, 1945-1946 yıllarında Tebriz'de eski alfabe ile yayımlanmış, ADP'nin yenilgisinin ardından ise 1947-1949 yılları arasında Bakü'de basılmıştır. Makale, gazetenin kurucusu S.C. Pişevari ile C. Müciri, A. Şemide, Q. Kendli gibi ADP üyelerinin yazılarına ve dönemin Sovyet basınındaki ilgili literatüre dayanmaktadır. "Azerbaycan" gazetesindeki materyaller ışığında, 19. ve 20. yüzyıl Azerbaycan düşünürleri (M.F. Ahundzade, M.A. Sabir, "Molla Nasreddin" dergisi yazarları), Meşrutiyet devrimcileri (M. Hiyabani), şairler (M. A. Möcüz Şebüsteri) ve ADP'nin önde gelen isimleri (M. Biriya) gibi şahsiyetlerin dini görüşleri, cehalet ve hurafelerle mücadeleleri hakkında bilgiler sunulmaktadır. Makalede, "Azerbaycan" gazetesinin dönemin iktidardaki Pehlevi hükümetine karşı tutumu incelenmektedir. Ayrıca, ilerici aydınların, hükümetin halkı itaat ve hurafe içinde tutmak için kullandığı demokratik olmayan yöntemlere ve gericiliğe karşı eleştirel duruşları ele alınmakta, aydınların halkı demokratik ve laik bir rejime nasıl davet ettiği gösterilmektedir. ADP yazarlarının vatanseverlik, milliyetçilik, dini ve ahlaki değerlere ilişkin görüşleri ile insan hakları ve özgürlüklere ilişkin görüşleri arasındaki etkileşim de makalede yer almaktadır. Ayrıca, Hıristiyan misyonerlerin ve İslam mezheplerinin görüşleri karşılaştırmalı bir şekilde sunulup analiz edilmiştir. Makale, milli bilincin oluşumundaki ve milli-dini hareketin şekillenmesindeki yer ve rolü tanımlayarak, günümüzle uyumlu fikirlerini öne çıkarmaktadır. Bu çalışma, "Azerbaycan" gazetesinin ve genel olarak Güney Azerbaycan aydınlarının hurafeler ve cehaletle mücadelesinin araştırılması ve tanıtılması açısından büyük önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

"Azerbaycan" gazetesi , din , hurafe , cehalet

Etik Beyan

Makale orijinaldir.

Destekleyen Kurum

Milli Azerbaycan Tarihi Müzesi

Teşekkür

teşekkür edirem

Kaynakça

• “21 Azər”in 3-cü ildönümü münasibətilə təşkil olunmuş yığıncaqda yoldaş Rəhim Qazinin məruzəsi. (1948). Azərbaycan, 18 dekabr, 4.
• “Azərbaycan” qəzeti. Azərbaycan Demokrat Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin orqanı (1945-1946-cı illər, Təbriz). (2022). I hissə. Azərbaycan dilinə transliterasiya və tərcüməsi. Məsul redaktor: S.Bayramzadə. Bakı: Elm, 928.
• “Azərbaycan” qəzetinin səhifələrində. 49-cu yazı. (2020). Xalq Cəbhəsi, 8 oktyabr, 14. 8 Mart dünya qadınlarının beynəlxalq bayramı (1948). Azərbaycan, 10 Mart, 1.
• Abışov, V. (2023). Güney Azərbaycanlıların milli-azadlıq hərəkatı (1941-1946-cı illər) tarixinin tarixşünaslığı. Bakı: Elm və təhsil, 192.
• Ağayi Pişəvərinin nitqinin müxtəsəri (1945). Azərbaycan, 18 sentyabr, 1-2. Alman faşistlərinin Sovet İttifaqına hücumunun 7 illiyi münasibətilə (1948). Azərbaycan, 23 iyun, 1, 4.
• Azəroğlu. (1948). Zindan. Azərbaycan, 24 iyul, 3.
• Balayev, X. Cənubi Azərbaycanda demokratik hərəkatın (1941-1946-cı illər) məğlubiyyəti: siyasi və geosiyasi səbəblər. https://jhss-khazar.org/wp- content/uploads/2010/06/24-1.pdf, 312-331.
• Balayev, X. (2011). Cənublu şair və yazıçıların Azərbaycan ədəbi mühitinə inteqrasiyası. Xəzər Xəbər, 297, 56-60.
• Bayraməli Abbaszadə “Hamal” (1948). Azərbaycan, 3 aprel, 3.
• Beynəlxalq Qadınlar Təşkilatının ikinci konqresində İran qadınlar nümayəndəsi xanım Məryəm Firuzun nitqi. (1948). Azərbaycan, 22 dekabr, 1.
• Bəhrami, M. (1949). İranda istiqlal vardırmı? (1949). Azərbaycan, 26 yanvar, 1.
• Cənubi Azərbaycanda 21Azər hərəkatıhaqqındaxatirələr // https://www.azadliq.info/ 208657.html.
• Cottam, R.W. (1979). Nationalism in Iran. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 358.
• Çeşmazər, M. Məşəqqətli Ömür. https://www.achiq.info/m.hukumet/biriya%20dL.pdf, 9.
• Dünya mədəniyyət xadimlərinin yığıncağında Azərbaycan millətinin böyük şairi Səməd Vurğunun çıxışı (1948). Azərbaycan, 25 sentyabr, 4.
• Ələkbərli, F. (2021). Azərbaycan Türk fəlsəfi və ictimai fikir tarixi (XIX-XX əsrlər). III hissə. Bakı: Elm və təhsil, 684.
• Əliyev, Q. Cənubi Azərbaycan mövzusu “Kommunist” qəzetində (1945-1959). (2020). Risalə. Elmi araşdırmalar jurnalı, 2, 101-117.
• Əliyev, R. (2023). Mir Cəfər Pişəvəri. “Azərbaycan” qəzetində gizli imzalı məqalələri (1945-1946). Bakı: Qanun, 272.
• Əlizadə, H. (2017). “21 Azər” soyqırımı (1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar). Bakı: Elm və təhsil, 376.
• Fərhadov, Ə. (2023). Pəhləvilər dövründə dini-fəlsəfi məsələlərə dair (S.M.Təbatəbai nümunəsi). 17. Uluslararası Türk Kültürü, Sanatı ve Kültürel Mirası Koruma Çevrimiçi Sempozyumu/Sanat Etkinlikləri Bildiri Toplusu. Aydın: ADÜ yayınları, 141-143.
• Haşimi, İ. (1948). İran heyəti-hakiməsi xaricilərin dəsturuyla islamçılıq şüarı altında. Azərbaycan, 26 iyun, 4.
• Həbibi, Q.M. (1947). Mirzə Əli Möcüz imperialistlər əleyhinə. Azərbaycan, 9 dekabr, 3.
• Həbibi, Q.M. (1948). Mirzə Qafar Siyəhpuş. Azərbaycan, 16 iyun, 3.
• Həbibi, Q.M. (1948). Böyük tənqidçi Belinskinin 100 illik xatirəsi. Azərbaycan, 9 iyun, 4.
• Həbs olunanlardan (1949). Azərbaycan, 12 fevral, 4.
• Həsənli, C.P. (1998). Günеy Azərbaycan: Tеhran-Bakı-Moskva arasında (1939-1945). Bakı: “Diplomat” nəşriyyatı, 324.
• İran Azərbaycanındakı Vəziyyətə Dair (1945). Kommunist, 21 dekabr, 1.
• İran Qadınları Öz Azadlıqları Uğrunda Mübarizəni Davam Etdirirlər (1949). Azərbaycan, 8 yanvar, 1.
• İran Zəhmətkeşlərinin Tələbatı (1948). Azərbaycan, 7 avqust, 1.
• Kəndli, Q. (1948). Azərbaycan Milli Hökuməti Xalqların Azadlığını Təmin Etmişdi. Azərbaycan, 9 oktyabr, 1.
• Kurtuluş, R. (2008). Rıza şah Pehlevi. TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 35, İstanbul: TDV yayınları, 67.
• Qızıl Səhifələr (kitabdan seçilmiş yazılar). http://www.achiq.info/m.hukumet/ q%20dL%20butun.pdf, 163.
• Qurbani. (1948). Şəhid yoldaş Məhəmmədhüseyn Bürhani. Azərbaycan, 25 dekabr, 3.
• Mertoğlu, M.S. (2010). Muhammed Hüseyin Tabatabai. TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 39. İstanbul: TDV yayınları, 306-308.
• Məhəmmədzadə, H. (1949). Tehran hökumətinin xəyanəti bir daha ifşa oldu. Azərbaycan, 19 yanvar, 1.
• Məzhəb Iddiasında Olub Məzhəbdən Siyasi Istifadə Edənlər. (1946). Azərbaycan, 1 dekabr, 1, 4.
• Müciri. (1948). Azərbaycan Millətinin Şərq Dünyasinda Təsiri. Azərbaycan, 21 iyul, 1, 3-4.
• Müciri. (1948). Mürtəcelər Heç Bir Cinayətdən Çəkinmirlər. Azərbaycan, 24 iyul, 1, 4.
• Müciri. (1949). Qoy İran Mürtəceləri Bir Daha Rüsvay Olsunlar! Azərbaycan, 15 Yanvar, 1, 3.
• Müsəvvər “Hophopnamə”. (1946). Azərbaycan, 10 Yanvar, 2.
• Nikpur, H. “Anamın Kitabı” Təbriz Səhnəsində. https://Azerbaycan- Ruznamesi.org/wp-content/uploads/2023/12/Anamin-kitabi.pdf.
• Novruz. (1945). Şeyx Məhəmməd Xiyabani. Azərbaycan, 1 Noyabr, 2.
• Novruz. (1945). Şeyx Məhəmməd Xiyabani-3. Azərbaycan, 5 Noyabr, 2.
• Novruz. (1945). Şeyx Məhəmməd Xiyabani. “Təcəddüd” Ruznaməsinin Tarixçəsi // Azərbaycan, 11 Dekabr, 2.
• Pişəvəri, S.C. (1945). Səndən Yaxşılıq Ummuram, Zərər Də Yetirmə. Azərbaycan, 20 Sentyabr, 1.
• Pişəvəri, M.C. (1984). Seçilmiş Əsərləri. Bakı: Azərnəşr, 430.
• Pişəvəri, S.C. (2016). Məqalə və Çıxışlarından Seçmələr (Təbriz 1945-1946-cı illər). Bakı: Nurlan, 432.
• Rəhimli (Bije), Ə. (2009). Mübarizə Burulğanlarında Keçən Ömür. Seyid Cəfər Pişəvəri. Bakı: Nurlar, 400.
• Rəzmara Yaltaqlıq Edir. (1949). Azərbaycan, 19 Fevral, 3.
• Ruhanilərimizin Ehsasatı (1946). // Azərbaycan, 4 Yanvar, 1, 4.
• Sadıq, Ə. (1946). Füqəra Şairi (Şair Hammalın Vəfatının 20 illiyi). Kommunist, 26 iyun, 2.
• Şəhrivərin on ikisi. 1324-1325. https://achiq.info/m.hukumet/12shL.pdf , 158.
• Şəkibxan, F. (1948). Cavanları Boğmaq İstəyirlər. Azərbaycan, 13 Noyabr, 4.
• Şəkibxan, F. (1948). Xalq Yalançı Təşəbbüslərə Aldanmayacaq. Azərbaycan, 23 oktyabr, 1, 3.
• Şəmidə. (1948). Taziyanə. Azərbaycan, 4 dekabr, 1.
• Şəmidə, Ə. (1949). Məzhəbi Təbliğatdır, Ya Siyasi Fəaliyyət! Azərbaycan, 22 Yanvar, 4.
• Təbatəbai, H. (1946). “Molla Nəsrəddin” Cərəyanı. Azərbaycan, 22 Yanvar, 4.
• Tərhim və Təziyə Məclisi (1946). Azərbaycan, 25 Noyabr, 1.
• Turan, A. Təbrizin Qarğınmış Şairi. https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/3236- tebrizin-qarginmis-sairi-biriya?fbclid=IwAR3xYTCBZo2pia6pCQ58aQsyj2-phjd06SmCPSEjXxwar_CFYb_6I2BpAt4.
• Yusifi. (1948). Şahın Əvamfiribliyi. Azərbaycan, 19 Iyun, 1, 4.
• Zakir, İ. (1948). Azərbaycanlıların Dili Bağlanmaz. Azərbaycan, 22 dekabr, 3.
• Гасанлы, Дж.П. (2006). СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941 – 1946 гг.). Москва: Герои Отечества, 560.
• Иванов, М.С. (1977). История Ирана. Москва: Издательство Московского Университета, 488.