Kapitalist Batıda ve Geleneksel Osmanlı’da Matbaanın Gelişimindeki Farklılıkların Eleştirisi

Year 2025, Volume: 11 Issue: 2, 75 - 88, 29.12.2025

İbrahim Emre Günay

Abstract

Matbaa Batının kendi tarihselliği içinde ortaya çıkmış, kendine özgü yapısı doğrultusunda gelişmiştir. Sanayileşme sonrası burjuvanın önderlik ettiği kapitalist ekonomi anlayışı doğrultusunda matbaanın gerçekleştirilen dönüşümlerde doğrudan ya da dolaylı etkisi görülmektedir. Matbaa değişimlerin birinci üreticisi değildir. Matbaa birçok etkenin mevcudiyetinde ortaya çıkan dönüşümlerin hızlanmasında ve yayılmasında önemli rolü vardır. Ancak bu rolün etkileri kısa sürede değil, çok uzun sürede kendini göstermektedir ve bu bağlamda matbaa belirli bir dönemle sınırlandırılamamaktadır. Osmanlı’da ise matbaanın Batıda görülen gelişimi ve etkileri görülmemiştir. Çalışmanın amacı Osmanlı’da matbaanın Batıda görülen etkilerinin gerçekleşmemesinin ya da aynı şekilde gelişememesinin bir olumsuzluk olarak kabul edilemeyeceğini göstermektir. Çalışma Osmanlı’da matbaanın etkisiz kalmasıyla ilgili öne sürülen Osmanlı yöneticilerinin yüzeysel değerlendirmeleri, halkın okuma yazma bilmemesi ve diğer nedenlerin Batının şablon, şema ve modelleri doğrultusunda değerlendirilmesine ve sonucunda Osmanlı’nın geri kalmış bir toplum olarak nitelendirilmesine karşı çıkmaktadır. Her toplum kendi tarihsel koşullarında ortaya çıkmış olan kendi yapısı içinde değerlendirilmelidir. Osmanlı’da matbaanın gelişimi Batının tarihselliği doğrultusunda değil, kendi tarihselliği içinde toplumsal, kültürel, ekonomik ve politik olarak incelenmelidir. Çalışmada önce matbaanın Batı toplumunda ve Osmanlı toplumunda gelişim süreci ele alınacaktır. Sonrasında Batı ve Osmanlı arasındaki yapısal farklar ortaya konarak matbaanın Batıda gösterdiği gelişim ile Osmanlı’da gösterdiği etkisizlik yapısal farklılıkların sonucu olarak gösterilmeye çalışılacaktır.

Keywords

Matbaa , Osmanlı , Müteferrika , Kitap Kültürü , Gazete Kültürü

A Critique of the Differences in the Development of the Printing Press in the Capitalist West and the Traditional Ottoman Empire

Abstract

The printing press emerged within the West's own historical context and developed according to its unique structure. The printing press's direct and indirect impact on the transformations that followed the capitalist economic understanding led by the bourgeoisie after industrialization is evident. The printing press is not the primary generator of these changes. The printing press plays a significant role in accelerating and spreading transformations that emerge in the presence of numerous factors. However, the effects of this role manifest themselves not in the short term, but over a very long period, and in this context, the printing press cannot be confined to a specific period. However, the Ottoman Empire did not experience the development and impact of printing seen in the West. The aim of this study is to demonstrate that the lack of the same impact of printing in the Ottoman Empire as in the West, or its failure to develop to the same extent, cannot be considered a negative. The study challenges the superficial assessments of Ottoman administrators, the public's illiteracy, and other reasons for the ineffectiveness of the printing press in the Ottoman Empire, which are often interpreted in terms of Western patterns, schemes, and models, and consequently characterizes the Ottoman Empire as a backward society. Every society should be evaluated within its own historical context. The development of the printing press in the Ottoman Empire should be examined not in terms of Western historical context, but rather within its own historical context, socially, culturally, economically, and politically. This study will first examine the development of the printing press in Western and Ottoman societies. Subsequently, the structural differences between the West and the Ottoman Empire will be explored, demonstrating that the development of the printing press in the West and its ineffectiveness in the Ottoman Empire are the result of these structural differences.

Keywords

Printing House , Ottoman , Muteferrika , Book Culture , Newspaper Culture

References

• Atasoy, F. O. (2010). Noktalama işaretlerinin tarihi. Turkish Studies- International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic-, Volume 5/2, 823-861. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1345
• Ayan, M. (2007). Sosyolojik açıdan özgün baskı resim Sanatının bugünkü durumu ile ilgili profesyonel sanatçıların görüşlerinin incelenmesi (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Baysal, J. (1968). Müteferrika’dan birinci meşrutiyete kadar Osmanlı Türklerinin bastıkları kitaplar. İstanbul: Edebiyat Fakültesi.
• Bingöl, M. ve Taşpınar, Ş. E. (2014). Sanatın dönüştürme biçimleri üzerine bir inceleme. Uluslararası Sanat ve Tasarım Kongresi Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi, 58-65.
• Briggs, A., Burke, P. (2011). Medyanın toplumsal tarihi: Gutenberg’ten internet’e. (Ü.H. Yolsal, E. Uzun, Çev.). İstanbul: Kırmızı Yayınları.
• Conner, C. D. (2013). Halkın bilim tarihi (3. Baskı). (Z. Ç. Kanburoğlu, Çev.). Ankara: TÜBİTAK.
• Doğan, A., Çetin, S., & Patoğlu, E. B. (2020). Birinci dünya savaşı yıllarında Osmanlı’da bir kıtlık türü: Kâğıtsızlık, kâğıtsızlığın etkileri ve matbaa-i amire müdürü İsmail Hamit Bey’in faaliyetleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (50). 303-323.
• Eisenstein, E.L. (2025). Erken modern Avrupa’da matbaa devrimi. ( H. Çalışkan, Çev.). İstanbul: İş Bankası Yayınları.
• Ersoy, O. (1959). Türkiye’ye matbaanın girişi ve ilk basılan eserler. Ankara: Güven Basımevi.
• Ertuğ, H., R. (1970). Basın ve yayın hareketleri tarihi. İstanbul: Yenilik Basımevi.
• Febvre, L. ve Martın, H. J. (2000). Kitabın doğuşu. G. Batuş, Çev.). İstanbul: Avcıol Basım Yayın.
• Fırıncı, M. (2013). Dijital çağda geleneksel baskı resim ve teknikler arası geçiş (Melezleşme). Anadolu Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 4.4, 127-135.
• Fischer, S., R. (2004). A history of reading. London: Reaktion Books . Galanti, A. (1947). Türkler ve Yahudiler. İstanbul: Tan Matbaası.
• Güngör, N. (2016). İletişim, kuramlar ve yaklaşımlar. Ankara: Siyasal Kitabevi.
• İskender, H. (2014). Matbaanın icadından sonra Avrupa’da okuma kültürünün değişimi. Turkish Studies, 9(8), 551-567.
• İskit, S. (1939). Türkiye’de matbaa rejimleri. İstanbul: Matbaa Umum Müdürlüğü.
• Kabacalı, A. (2000). Başlangıçtan günümüze Türkiye’de basın ve yayın, İstanbul: Literatür Yayınları.
• Koloğlu, O. (1987). Basımevi ve basının gecikme sebepleri ve sonuçları. İstanbul: İstanbul Gazeteciler Cemiyeti.
• Koloğlu, O. (2023). Osmanlı’dan 21. yüzyıla basın tarihi. İstanbul: Pozitif Yayınevi.
• Labarre, A. (2012). Kitabın tarihi (I. Ergüden, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
• Nuhoğlu, H. (1999). Müteferrika matbaası ve bazı mülahazalar. Yeni Türkiye Dergisi, 7, 221-229.
• Ong, W., J. (2014). Sözlü ve yazılı kültür: Sözün teknolojileşmesi. (S.P. Banon, Çev.). İstanbul: Metis Yayıncılık.
• Oral, F., S. (1967). Türk Basın Tarihi- Osmanlı imparatorluğu Dönemi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Pektaş, N. (2015). The begining of printing in the Ottoman capital: Book production and circulation in early modern İstanbul. Osmanlı Bilim Araştırmaları Dergisi, 16(2), 3-32.
• Sabev, O. (2024). İbrahim Müteferrika ya da ilk Osmanlı matbaa serüveni. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Sarıkoca, E. (2004). Kemal Tahir ve toplum yapıları. Biyografya 4: Kemal Tahir (iç). İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Tahir, K. (1992a). Notlar/Batılılaşma. İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Tahir, K. (1992b). Notlar/Osmanlılık/Bizans. İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Tahir, K. (1992c). Çöküntü. İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Toderini, G. (1990). İbrahim Müteferrika matbaası ve Türk matbaacılığı. (R. Kunt, Çev.). İstanbul: Rado Ulusoy, B. (2021). Osmanlı’da muhalif basının doğuşu 1828-1878. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Yalman, A., E. (2020). Modern Türkiye’nin gelişim sürecinde basın 1831-1913. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Yıldırım, Y. (2019). Kemal Tahir ve Osmanlılık. İstanbul: Doğu Kitabevi.
• Yurdaydın, H., G. (1997). Düşünce ve bilim tarihi (1699-1839). Türkiye tarihi 3-Osmanlı devleti: 1600- 1908 (s. 275-344) içinde. Cem Yayınevi.