Bedduadan Valiliğe: Benî Ümeyye’nin Müttefiki, Sahâbî Ebü’l-A‘ver es-Sülemî

Abstract

İslâm tarihinde Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Amr b. Âs gibi hem Müslüman olmadan önce hem de İslâm döneminde toplum içerisinde etkili olan sahâbîlere rastlanmaktadır. Benî Süleym’e mensup olan Ebü’l-A‘ver Amr b. Süfyân es-Sülemî de hayatının Müslüman olmadan önceki ve sonraki dönemlerinde askerî ve idarî kabiliyetlerini sürdüren kişilerdendir. Câhiliyede Ümeyyeoğulları’nın müttefiki olan Ebü’l-A‘ver Bi’rimaûne Hâdisesi’ne ve Ebû Süfyân’ın davetiyle Hendek Gazvesi’ne katılmıştır. Hatta Bi’rimaûne’de bulunmasından dolayı Hz. Muhammed ona, ismini zikrederek beddua etmiştir. Ebü’l-A‘ver’in İslâm’a girdikten sonra Resûlullah döneminde herhangi bir faaliyeti belirlenememiştir. Fakat ilk üç halife döneminde Fihl Savaşı, Taberiye’nin fethi, Yermük Savaşı, Kudüs’ün fethi, Ürdün valiliği ve II. Kıbrıs seferi gibi önemli birçok faaliyete katılmış ve bunlarda görevlerini başarıyla yürütmüştür. Hz. Ali döneminde halifeye biat etmeyen Suriye valisi Muâviye b. Ebû Süfyân’ı desteklemiştir. Ebü’l-A‘ver’in Muâviye döneminde bazı önemli olaylarda ismi zikredilmekle beraber onun bu dönemde yaşlandığı ve askeri ve politik alandan çekildiği görülmektedir. Bu çalışmada Ebü’l-A‘ver’in hayatı ve faaliyetleri detaylı bir şekilde incelenmektedir. Araştırma sonucunda câhiliyede Ebü’l-A‘ver ve kabilesinin Benî Ümeyye ile müttefik olması ve evlilikler yoluyla aralarındaki güçlenen bağın, Ebü’l-A‘ver ve kabilesi Benî Süleym’in Uhud ve Hendek gazvelerinde Kureyş’i desteklemelerinde etkili olduğu söylenebilir. Ayrıca Ebü’l-A‘ver ile Ümeyyeoğulları arasındaki bu bağ, Hz. Ömer’in son yıllarında tekrar canlanmış, Hz. Osman, Hz. Ali ve Muâviye dönemlerinde zirveye ulaşmıştır. Özellikle Bi’rimaûne’ye iştiraki üzerine Resûlullah’ın bedduasını alan Ebü’l-A‘ver’in ilk üç halife dönemindeki başarılı askerî, idârî vb. faaliyetleri vesilesiyle kendisi hakkındaki olumsuz kanaatleri tersine çevirdiği görülmektedir. Hz. Osman kuşatma sırasındayken Mısır valisine gönderdiği meşhur mektubun elçisi olduğu, hanımı ile Nasr b. Haccâc arasındaki aşk hikâyesi ve Hucr b. Adî’nin infazını gerçekleştirdiği iddialarının Emevîler’in büyük destekçisi olan Ebü’l-A‘ver’i karalamak amacıyla uydurulduğu düşünülmektedir. Son olarak Theophanes ve bazı Süryânî yazarların eserlerinde onun Zâtüssavârî Savaşı, Kos, Girit ve Rodos seferlerinin komutanı olarak takdim edilmesinin bir zuhûl eseri veya bilgi eksikliğinden kaynaklandığı söylenebilir.

Keywords

• İslâm Tarihi
• Ebü’l-A‘ver es-Sülemî
• Emevîler
• Sahâbî
• Komutan.

From Curse to Governorship: an Ally of the Banū Umayyad, Sahābī Abū’l-A‘war al-Sulamī

Abstract

In Islāmic history, there are rare Companions such as Hz. Abū Bakr, Hz. ‘Umar and ‘Amr b. al-‘Āṣ who were influential within society both during pre-Islāmic and Islāmic periods. Abū’l-A‘war ‘Amr b. Sufyān al-Sulamī, a member of the Banū Sulaym, was among those who maintained their military and administrative capabilities during both Jâhiliyya and Islāmic periods. An ally of Umayyads during Jâhiliyya period, Abū’l-A‘war participated in Bi’r Ma‘ūna and Battle of al-Khandaq upon Abū Sufyān’s invitation. The Prophet even cursed him by mentioning his name for his presence at Bi’r Ma‘ūna. After embracing Islām, no activities of Abū’l-A‘war during the Prophet’s reign have been identified. However, during the reign of the first three caliphs, he participated in many important events, including the Battle of al-Fihl, the conquest of Tiberias, the Battle of Yarmouk, the conquest of Jerusalem, his governorship of Jordan, and the Second Cyprus Expedition, and he successfully carried out these duties. During the reign of Hz. ‘Alī, he supported Mu‘āwiya b. Abū Sufyān, the governor of Syria, who refused to pledge allegiance to the caliph. While Abū’l-A‘war’s name is mentioned in several important events during Mu‘āwiya’s reign, it appears that he had aged during this period and withdrawn from military and political life. This study examines Abū’l-A‘war’s life and activities in detail. Research suggests that the alliance between Abū’l-A‘war and his tribe with Banû Umayyads during pre-Islāmic period, and the bond strengthened through marriage, played a role in Abū’l-A‘war and his tribe, Banū Sulaym, supporting Quraysh in the battles of Uhud and al-Khandaq. Moreover, this bond between Abū’l-A‘war and Banū Umayyads was revived in the last years of ‘Umar and reached its peak during the reigns of ‘Usmān, ‘Alī and Mu‘āwiya. Abū’l-A‘war, who received Prophet’s curse for his participation in the Battle of Bi’r Ma‘ūna, appears to have reversed negative opinions about himself through his successful military and administrative activities during the reign of the the first three caliphs. It is believed that the allegations that he was the envoy of the famous letter sent to the governor of Egypt during the siege of Hz. ‘Usmān, the love story between his wife and Nasr b. al-Hajjāj, and that he carried out the execution of Hujr b. ‘Adī were fabricated to discredit Abū’l-A‘war, a prominent supporter of Umayyads. Finally, it can be stated that the presentation of him as the commander of Dhāt al-Sawārī War, the campaigns of Kos, Crete and Rhodes in the works of Theophanes and some Syriac writers is a work of omission or an error resulting from lack of information.

Keywords

• History of Islām
• Abū’l-A‘war al-Sulamī
• Umayyads
• Companion
• Commander.

References

1. Aycan, İrfan. “Ebü’l-A‘ver”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/295. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: İFAV, 4. Basım, 2011.
2. Belāẕürī, Ebū’l-Ḥasen Aḥmed b. Yaḥyā el-. Ensābü’l-eşrāf. thk. Süheyl Zekkār ve Riyāḍ ez-Ziriklī. 13 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Fikr, 1417.
3. Beşşār ‘Avvād Ma‘rūf vd. el-Müsnedü’l-muṣannefü’l-mu‘allel. 41 Cilt. Beyrūt: Dāru Ṣādir, 1434.
4. Beyhakî, İbrâhim b. Muhammed. el-Mehâsin ve’l-mesâvi’. el-Mektebetü’ş-Şâmile, ts.
5. Bosworth, Clifford Edmund. “Dhât al-Sawârî”. The Encyclopaedia of Islam (New Edtion) Supplement. 12/221-222. Leiden: E. J. Brill, 2004.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-. et-Târîhu’l-evsat. thk. Mahmûd İbrâhîm Zâyed. 2 Cilt. Halep ve Kahire: Dâru’l-Va‘y ve Mektebetü Dâri’t-Türâs, 1397.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-. el-Cāmi‘u’ṣ-ṣaḥīḥ. thk. Muḥammed Zuheyr b. Naṣr. 9 Cilt. Beyrūt: Dāru Tavḳi’n-Necāt, 1422.
8. Demircan, Adnan. Ali-Muaviye Kavgası. İstanbul: Beyan Yayınları, 5. Basım, 2017.

9. Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd ed-. el-Ahbâru’t-tıvâl. thk. Abdülmün‘im Âmir. Kahire: Dâru İhyâ’i’l-Kütübi’l-‘Arabî, 1960.
10. Dionysius of Tel Mahre. “The Secular Hıstory of Dionysius of Tel-Mahre”. çev. Andrew Palmer. Choronicle, The Seventh Century in the West-Syrian Chronicles. 85-221. Liverpool: Liverpool University Press, 1993.
11. Dûlâbî, Ebû Bişr Muhammed b. Ahmed ed-. el-Künâ ve’l-esmâ’. ed. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1241.
12. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. Sü’âlâtü Ebî ‘Ubeyd el-‘Âcürri Ebâ Dâvûd es-Sicistânî fi’l-cerh ve’t-ta‘dîl. thk. Muhammed Ali Kâsım el-‘Umerî. Medine: ‘İmâdetü’l-Bahsi’l-‘İlmî bi’l-Câmi‘ati’l-İslâmiyye, 1399.
13. Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillâh el-İsfahânî. Hilyetü’l-evliyâʾ ve tabakâtü’l-asfiyâʾ. 10 Cilt. Kahire -Beyrut: Mektebetü’l-Hâncî - Dâru’l-Fikr, 1416.
14. Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillâh el-İsfahânî. Ma‘rifetü’s-sahâbe. thk. ‘Âdil Yûsuf el-‘Azâzî. 7 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1419.
15. Ebû Ubeyd, Abdullāh b. Abdilazîz el-Bekrî. el-Mesâlik ve’l-memâlik. 2 Cilt. Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1992.
16. Ebû Yûsuf, Ya‘kūb b. İbrâhîm. el-Harâc. thk. Tâhâ Abdürra’ûf Sa‘d - Sa‘d Hasen Muhammed. İstanbul: Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, ts.
17. Ezrakî, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Abdillâh el-. Ahbâru Mekke mâ câʾe fîhâ mine’l-âsâr. thk. Rüşdî Sâlih Melhas. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Endülüs, 3. Basım, 1403.
18. Fesevī, Ebū Yūsuf Ya‘kūb b. Sufyān el-. el-Ma‘rife ve’t-tārīḫ. thk. Ekrem Ziyā’ ‘Umerī. 3 Cilt. Baġdād: Maṭba‘atü’l-İrşād, 1393.
19. Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr Halîfe b. Hayyât el-Basrî. Tabakâtü Halîfe b. Hayyât. thk. Süheyl Zekkâr. Dâru’l-Fikr, 1414.
20. Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkût b. Abdillâh el-. Mu‘cemü’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1995.
21. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422.
22. Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Ebî Bekr el-. Mecma‘u’z-zevâid ve menbau’l-fevâid. thk. Hüsameddin el-Kudsî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1414.
23. İbn Abdülber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh en-Nemerî. el-İstî‘âb fî ma‘rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412.
24. İbn Abdülhakem, Ebü’l-Kāsım Abdurrahmân b. Abdillâh el-Mısrî. Fütûhu Mısr ve’l-Mağrib. Mektebetü’s-Sekâfiyyeti’d-Dîniyye, 1415.
25. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen eş-Şâfiî. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Amr b. Garâme el-‘Amrî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415.
26. İbn A‘sem, Ebû Muhammed Ahmed b. A‘sem el-Kûfî. Kitâbü’l-Fütûḥ. thk. Ali Şîrî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Azvâ’, 1411. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed er-Râzî. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1371.
27. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed el-Kûfî. el-Musannef. thk. Kemal Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409.
28. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Mu‘avviz ve Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
29. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. Tebsîrü’l-müntebih bi-tahrîri’l-Müştebih. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî ve Muhammed Ali en-Neccâr. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
30. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Abdurrahmân b. Muhammed et-Tûnisî. Târîhu İbn Haldûn. thk. Halîl Şehâde ve Süheyl Zekkâr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1408.
31. İbn Ḥibbān, Ebū Ḥātim Muḥammed b. Ḥibbān. Kitābu’s̱-S̱iḳāt. ed. Muḥammed ‘Abdülmu‘īd Ḫān. 9 Cilt. Ḥaydarʾābād: Dāʾiretu’l-Maʿārifi’l-ʿOs̱māniyye, 1393.
32. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm el-Himyerî. es-Sîretü’n-nebeviyye (el-Mektebetü’ş-şâmile). thk. Mustafa es-Sekkâ, İbrâhim el-Ebyârî, Abdülhafız Şelebi. 2 Cilt. Kahire: Matba‘atü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1375.
33. İbn Kâni‘, Ebü’l-Hüseyn Abdülbâkî b. Kâni‘ el-Bağdâdî. Mu‘cemü’s-sahâbe. thk. Salâh b. Sâlim el-Musarrâtî. 3 Cilt. Medine: Mektebetü’l-Ğurabâi’l-Eseriyye, 1418.
34. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl b. Şihâbiddîn eş-Şâfiî. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Ali Şîrî. 14 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1408.
35. İbn Rüste, Ebû Alî Ahmed b. Ömer. el-Aʿlâku’n-nefîse. thk. M. J. de Goeje. Leiden: Brill, 1891.
36. İbn Sa‘d, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. Sa‘d el-Baġdādī. et-Ṭabaḳātü’l-kübrā. thk. İḥsān ‘Abbās. 8 Cilt. Beyrūt: Dāru Ṣādır, 1388.
37. İbn Sa‘d, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. Sa‘d el-Baġdādī. et-Tabakâtü’l-kübrâ et-tabakatü’l-hâmise mine’s-sahâbe. thk. Muhammed b. Sâhil es-Sülemî. 2 Cilt. Taif: Mektebetü’s-Sıddîk, 1414.
38. İbn Şebbe, Ebû Zeyd Ömer b. Şebbe el-Basrî. Târîhu’l-Medîne. thk. Fehîm Muhammed Şeltût. 4 Cilt. Cidde, 1399. İbn Yūnus, Ebū Sa‘īd ‘Abdurraḥmān b. Aḥmed el-Mıṣrī. Tārīḫu İbni Yūnus el-Mıṣrī. thk. ‘Abdülfettāḥ Fetḥī ‘Abdülfettāḥ. 2 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1421.
39. İbnü’l-Adîm, Ebü’l-Kâsım Ömer b. Ahmed el-Halebî. Buğyetü’t-taleb fî târîhi Haleb. thk. Süheyl Zekkâr. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
40. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh el-Meâfirî. el-ʿAvâsım mine’l-kavâsım fî tahkîki mevâkıfi’s-sahâbe baʿde vefâti’n-nebî. thk. Muhibbüddin el-Hatîb - Mahmûd Mehdî İstanbûlî. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 2. Basım, 1407.
41. İbnü’l-Cerrâh, Ebû Abdillâh Muhammed b. Dâvûd el-Bağdâdî. Men ismühû ʿAmr mine’ş-şuʿarâʾ. thk. Abdülazîz b. Nâsır el-Mâni‘, ts.
42. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Alî el-Bağdâdî. el-Muntazam fî târîhi’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ ve Mustafa Abdülkâdir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1412.
43. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselâm et-Tedmürî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1417.
44. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed el-Cezerî. Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Mu‘avviz ve Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
45. İbnü’l-İbrî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Yuhannâ Mâr Grigorius b. Tâciddîn Ehrûn (Hârûn-Aaron) el-Malatî. Abû’l-Farac Tarihi. çev. Ömer Rıza Doğrul. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1945.
46. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed. Cemheratü ensâbi’l-‘Arab. thk. Nâcî Hasen. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb - Mektebetü’n-Nehzati’l-’Arabiyye, 1407.
47. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed. Cemheratü’n-neseb. thk. Ali Ömer. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfiyyeti’d-Dîniyye, 1431.
48. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed. Nesebü Meʿad ve’l-Yemeni’l-kebîr. thk. Nâcî Hasen. 2 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb - Mektebetü’n-Nehzati’l-’Arabiyye, 1408.
49. Kelpetin, Mahmut. Hulefâ-yi Râşidîn Dönemi Tarihi Seyf b. Ömer ve Tarihçiliği. İstanbul: Siyer Yayınları, 2012. Lammens, H. “Abū’l-A‘war Amr b. Sufyān al-Sulamī”. The Encyclopaedia of Islam (New Edtion). 1/108. Leiden: E. J. Brill, 1986.
50. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn el-. et-Tenbîh ve’l-işrâf. thk. Abdullah İsmâîl es-Sâvî. Kahire: Dâru’s-Sâvî, ts.
51. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn el-. Mürûcü’z-zeheb ve meʿâdinü’l-cevher. thk. Yûsuf Es‘ad Dâgır. 4 Cilt. Kum: Dâru’l-Hicre, 1409.
52. Michael Lecker. The Banū Sulaym: A Contribution to the Study of Early Islam. Jerusalem: Graph-Press Ltd., 1989.
53. Michael Rabo. The Syriac Chronicle of Michael Rabo (The Great) A Universal History from the Creation. çev. Matti Moosa. Teaneck: Beth Antioch Press, 2014.
54. Muâfâ, Ebü’l-Ferec b. Zekeriyyâ el-Cerîrî. el-Celîsü’ṣ-ṣâliḥu’l-kâfî ve’l-enîsü’n-nâṣıḥu’ş-şâfî. ed. Abdülkerîm Sâmî el-Cündî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426.
55. Mukâtil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen Mukâtil b. Süleymân el-Belhî. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 1423.
56. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Cāmiʿu’ṣ-ṣaḥīḥ. thk. Muḥammed Fuʾād ʿAbdulbāḳī. 5 Cilt. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̱i’l- ʿArabī, ts.
57. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Künâ ve’l-esmâ’. thk. Abdürrahim Muhammed el-Kâşgarî. 2 Cilt. Medine: ’İmâdetü’l-Bahsi’l-İlmî bi’l-Câmiati’l-İslâmiyye, 1404.
58. Öztürk, Murat. “Hz. Osmân (23-35/644-656) Döneminde Denizcilik Faâliyetleri”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 18 (29 Aralık 2021), 195-230.
59. Öztürk, Murat - Koçuk, İsmail. “Zâtü’s-Savârî Deniz Muhârebesi (34/654-655)”. Şarkiyat Mecmuası -Journal of Oriental Studies 0/45 (2024), 367-387.
60. Safedî, Ebü’s-Safâ Halîl b. İzziddîn es-. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnâût - Türkî Mustafâ. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1420.
61. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed es-. Resâilü’s-Seâlibî. el-Mektebetü’ş-Şâmile, ts.
62. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdirrahmân es-. es-Sikât mimmen lem yeka‘ fi’l-kütübi’s-sitte. 9 Cilt. San’a: Merkezü’n-Nu‘mân li’l-Bühûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve Tahkîki’t-Türâs ve’t-Terceme, 1432.
63. Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed es-. Tefsîru’s-Semerkandî el-müsemmâ Bahru’l-’ulûm. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd vd. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413.
64. Seyf b. Ömer, Seyf b. Ömer et-Temîmî. el-Fitne ve vaḳʿatü’l-Cemel. thk. Ahmed Râtib Armûş. Beyrut: Dâru’n-Nefâ’is, 7. Basım, 1413.
65. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Muzaffer Yûsuf b. Kızoğlu el-Bağdâdî. Mir’âtü’z-zamân fî tevârîhi’l-a‘yân. thk. Muhammed Berakât vd. 23 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1434.
66. Subhî, Muhammed b. Abdullah Gazbân. Fitnetü Makteli ‘Usmân b. Affân radıyellâhü anh. 2 Cilt. Medine: ’İmâdetü’l-Bahsi’l-İlmî bi’l-Câmiati’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1424.
67. Süheylî, Ebü’l-Kāsım Abdurrahmân b. Abdillâh es-. er-Ravzü’l-ünüf fî şerhi’s-Sîreti’n-nebeviyye li’bni Hişâm. thk. Ömer Abdüsselam es-Selâmî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1421.
68. Şürrâb, Muhammed Muhammed Hasen. Şerhu’ş-şevâhidi’ş-şi‘riyye fî ümmâti’l-kütübi’n-nahviyye li-erbe‘ati âlâfi şâhidin şi‘rî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1427.
69. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed et-. el-Mu‘cemü’l-kebîr el-Mücelledâni’s-sâlis aşer ve’r-râbi’ aşer. thk. Sa‘d b. Abdullah el-Humeyyid v.dğr. 2 Cilt, ts.
70. Ṭaberī, Ebū Ca‘fer Muḥammed b. Cerīr et-. Tārīḫu’ṭ-Ṭaberī: Tārīḫu’r-rusül ve’l-mülūk ve ṣılatü Tārīḫi’t-Ṭaberī. thk. Muḥammed Ebü’l-Faḍl İbrāhīm. 11 Cilt. Mıṣr: Dāru’l-Me‘ārif, 2. Basım, 1387.
71. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-. Tefsîru’t-Taberî Câmiu’l-beyân fî te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1422.
72. Theophanes Confessor. The Chronicle of Theophanes Confessor Byzantine and Near Eastern History ad 284-813. çev. Cyril Mango - Roger Scott. Oxford: Clarendon Press, 1997.
73. Vāḳıdī, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. ‘Ömer el-. Kitābu’l-Meġāzī. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-A‘lemī, 1409.
74. Yahyâ b. Ma‘în, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Maîn el-Bağdâdî. Yahyâ b. Ma‘în ve kitâbühü et-Târîh. thk. Ahmed Muhammed Nûr Seyf. 4 Cilt. Mekke: Merkezü’l-Bahsi’l-İlmî - İhyâ’i’t-Türâsi’l-İslâmî, 1399.
75. Yemenî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hüseyin el-. Müzâhetü emsâli Kelîle ve Dimne bimâ eşbehehâ min eş‘âri’l-‘arab. el-Mektebetü’ş-Şâmile, ts.
76. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed ez-. el-ʿİber fî haberi men gaber. thk. Ebû Hâcer M. Saîd b. Besyûnî Zağlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
77. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed ez-. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1424.