Comparison of Special Grounds for Divorce in the Turkish Civil Code with Islamic Law

Year 2025, Volume: 2 Issue: 3, 168 - 188, 29.12.2025

Oktay Minik

Abstract

Through the institution of the family, which constitutes the very foundation of society, religious and cultural values are preserved and transmitted across generations. Islam attaches great significance to the establishment and protection of the family, envisaging it as a locus of peace, stability, and tranquility. The essential principle in marital life is the perpetuation of this union throughout one’s lifetime on the basis of love and mutual affection. Nevertheless, such continuity cannot always be sustained under all circumstances; families may be disrupted for various reasons, leading to divorce. While Islam does not encourage divorce and regards it with disfavor, it deems it legally permissible when the continuation of marriage proves impossible. Within Islamic law, the dissolution of marriage may occur either through the unilateral declaration of the husband or by means of the wife’s petition to a judicial authority. Similarly, Turkish civil law recognizes divorce as legitimate and requires the presence of certain reasons for filing for divorce. In Turkish civil law, the grounds for divorce are categorized into "specific and general grounds for divorce." Specific reasons for divorce are explicitly defined by the law at hand. General grounds for divorce, being broad and undefined by specific incidents, are not individually listed. Specific grounds for divorce, however, are based on particular, identifiable circumstances. Articles 161–166 of the Turkish Civil Code define these reasons as adultery, attempted homicide, severe maltreatment and degrading behavior, the commission of an offense and leading a dishonorable life, and mental illness. In this study, only specific grounds for divorce have been examined from the perspective of Islamic law, and the similarities and differences between the two legal systems have been identified within the framework of the views of different schools of thought. Enhancing the applicability of laws and ensuring their acceptance by society is crucial for legal systems to sustain. Given that the majority of Turkiye’s population is Muslim, it is important to present Islamic law's perspective on current legal matters. Furthermore, such comparative evaluations will undoubtedly serve as valuable insights for future studies.

Keywords

Islamic Law , Family , Turkish Civil Code , Divorce , Specific Grounds for Divorce

Türk Medeni Kanunu’nda Yer Alan Özel Boşanma Sebeplerinin İslam Hukuku ile Mukayesesi

Abstract

Toplumun temelini teşkil eden aile sayesinde dinî ve kültürel değerler kuşaktan kuşağa aktarılarak yeni nesillere ulaşmaktadır. İslam, aile kurmaya ve onu korumaya önem vermiş; yuvanın huzur ve sekîne merkezi olmasını hedeflemiştir. Aile birlikteliğinde asıl olan, bu kurumun sevgi ve muhabbetle ömür boyu sürmesidir. Ancak bu her şart ve durumda mümkün olamamakta, değişik sebeplerle aileler sarsılmakta ve boşanmalar gerçekleşmektedir. İslam, boşanmayı hoş karşılamamakla birlikte evliliğin devamı sağlanamadığında bunu meşru görmüştür. İslam hukukunda, kocanın tek taraflı iradesiyle evlilik sona erdirilebileceği gibi, kadın’ın hâkime başvurmasıyla da boşanma gerçekleşmektedir. Türk medeni hukukunda da boşanma meşru görülmüş; boşanma davası açılabilmesi, birtakım sebeplerin varlığına bağlanmıştır. Türk medeni hukukunda, boşanmayı gerektiren durumlar “özel ve genel boşanma sebepleri” şeklinde iki bölüm hâlinde ele alınmıştır. Genel boşanma sebepleri, belli bir olguyu göstermediğinden ve genel bir kavram olduğundan tek tek belirlenmemiştir. Özel boşanma sebepleri ise belli olgulara dayandırılmış boşanma sebepleridir. Türk Medeni Kanunu’nun 161–166. maddelerinde bu sebepler zina, hayata kast, pek kötü ve onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk ve akıl hastalığı olarak belirlenmiştir. Çalışmamızda yalnızca özel boşanma sebepleri İslam hukuku açısından incelenmiş; iki hukuk sisteminin benzeyen ve ayrılan yönleri, mezheplerin görüşleri çerçevesinde tespit edilmeye çalışılmıştır. Kanunların uygulanabilirliğinin artırılması ve vicdanlarda daha çok yer bulması, hukuk sistemleri için değer arz etmektedir. Ülkemiz nüfusunun çoğunluğunu Müslümanların oluşturması hasebiyle İslam hukukunun meri hukuk alanındaki konulara bakışının ortaya konulması önemlidir. Ayrıca bu tarz mukayeseli değerlendirmelerin, ileride yapılacak çalışmalar açısından aydınlatıcı olacağı aşikârdır.

Keywords

İslam Hukuku , Aile , Türk Medeni Kanunu , Boşanma , Özel Boşanma Sebepleri.

References

• Abdilberr, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. en-Nemerî. Kitâbü’l-Kâfî fî fıkhi ehli’l-Medîneti’l-Mâlikî. Riyad: Mektebü’l-Riyadi’l-Hadîse, 1400.
• Acar, Halil İbrahim. İslam Aile Hukuku. İstanbul: Ensar Neşriyat, 3. Basım, 2019.
• Akıntürk, Turgut. Türk Medeni Hukuku “Aile Hukuku”. İstanbul: Beta Yayınları, 2006.
• Aslan, Mehmet Selim. İslâm Aile Hukuku. Bursa: Emin Yayınları, 2019.
• Atar, Fahrettin, “Af”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/395-396. Ankara: TDV Yayınları, 1988.
• Atay, Hüseyin. İslâm Gerçeği. Ankara Ünv. İlahiyat Fakültesi Yayınları. Ankara, 1995.
• Aydın, M. Âkif. İslâm-Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1985.
• AYM. Anayasa Mahkemesi. K. 1998/28. (13 Mart 1999) https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/23638.pdf
• AYM. Anayasa Mahkemesi. K. 1996/34. (27 Aralık 1996) https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/22860.pdf
• Bardakoğlu, Ali. “Ceza”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/470-477. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
• Bardakoğlu, Ali. “Had”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/547-551. Ankara: TDV Yayınları, 1996.
• Başoğlu, Tuncay. “Ta’zîr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/198-202. Ankara: TDV Yayınları, 2011.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cufî. el-Câmiu’s-Sahîh. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Takvâ el-Necâh, 1422.
• Buhûtî, Mansur b. Yunus b. İdris. Keşşâfu’l-Kınâ an Metni’l-İknâ. 6 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1403.
• Can, Sibel. “Türk Hukukunda Af Kurumu”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 65/4 (2016), 1291-1312.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1416.
• Ceylan Zeynep Şeyma. “Yargıtay Kararları Işığında Zina Sebebiyle Boşanmada Manevî Tazminat İstemi”. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 17/1 (2022), 49-95.
• Cundî, Ahmed Nasır. Ahvâl-i Şahsiyye. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1985.
• Çaldağ, Coşkun. “Türk Medeni Kanunu’na Göre Akıl Hastalığı Sebebiyle Boşanma”. Dicle Üniversitesi Adalet Meslek Yüksekokulu Dicle Adalet Dergisi 5/1 (2021), 186-216.
• Çalışkan, İbrahim. İslam Hukukunda Zina Suçunun Mahiyeti ve Cezası. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33 (1992), 61-100.
• Çolak, Abdullah. İslam Aile Hukuku. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
• Demirci, İslam. “İslâm Hukukunda Terk Nedeniyle Boşanmanın Türk Hukukuyla Mukayeseli Olarak İncelenmesi”. Diyanet İlmî Dergi 58 (2022), 1071-1094.
• Derdîr, Ebü’l-Berekât Ahmed b. Muhammed b. Ahmed. Akrebü’l-mesâlik li-mezhebi’l-İmâm Mâlik. Nijerya: Mektebetü Eyüb, 1400.
• Desûkî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Arafe. Hâşiyetü’d-Desûkî ale’ş-Şerhi’l-kebîr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, t.s.
• Dikici Çelik Beyza–Önder, M. Fahrettin. “Türk Hukukunda Zina Sebebiyle Boşanma Davası Açısından Af”. SOSGÜZ 5/12 (2023), 103-115.
• Ebû Ceyb, Sadî. Mevsüâtü'l-icmâ fi'l-fıkhi'l-İslâmî. Şam: Dâru'l-Fikr, 4. Basım, 1432.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. 4 Cilt Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemî, 1430.
• Ebû Zehra, Muhammed, Ahvâl-i Şahsiyye. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1377.
• Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 1998.
• Ersöz, Oğuz, “4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu’nda Düzenlenen Boşanma Sebeplerine Genel Bakış”. Tjss 3/5 (2019), 230-247.
• Erturhan, Sabri “İslam Hukukunda Şüpheden Sanığın Yararlanması İlkesi”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2002), 179-206.
• Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun. Resmî Gazete 24997 (18 Ocak 2003). Erişim: 20 Eylül 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4787.pdf
• Günay, Hacı Mehmet. "Nüşuz” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, (2007) 33/303-304.
• Haccâvî, Ebü’n-Necâ Musa b. Ahmed. el-İknâ. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
• Hattâb, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Abdirrahmân. Mevâhibü’l-Celîl li-şerhi Muhtasarı Halîl. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1412.
• Hurâşî, Ebû Abdullah Muhammed. Şerhu’l-Hurâşî ale Muhtasari Halîl. 8 Cilt. Mısır: Matbuâtü’l-Kübrâ, 1317.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ale’d-Dürri’l-muhtâr. 13 Cilt. Riyad: Dâru'l-Kütübi'l-Âlemî, 1423.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fethu’l-Kadîr. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmî, 1424.
• İbn Rüşd el-Hafîd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesid. 4 Cilt. Kahire: Kitâbetü İbn Teymiyye, 1415.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed. el-Muğnî. 15 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âlemi'l-Kütüb, 3. Basım, 1417.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed. Umde. Beyrut: Matbaatü’l-Asrî, 1423.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed. el-Kâfî. 4. Cilt Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Âlemî, 1414.
• İbn Kayyim, el-Cevziyye. Zâdü’l-meâd. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1418.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. 7 Cilt. Kahire: Dâru İhyâü'l-Kütübi'l-Arabî, 1236.
• İbn Nüceym Zeynüddin. el-Bahrü’r-Râik. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbü’l-İslâmî, t.s.
• İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir. Ahkâmu’l-Kur’ân. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmî, t.s.
• İbnü’l-Feres, Abdulmun’im bin Muhammed bin Abdurrahim el-Ensarî el-Hazrecî. Ahkâmu’l-Kur’ân. 3 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1427.
• Kahveci, Nuri. İslâm Hukuku Açısından Nişanlılık. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2007.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. ez-Zahîre. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1994.
• Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslâm Hukuku. 7. Baskı, 3 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1999.
• Karaman, Hayreddin vd. İlmihal I-II. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 6. Basım. 2015.
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ. 7 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1406.
• Kaşıkçı, Osman. “Zaman Aşımı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/114-116. Ankara: TDV Yayınları, 2013.
• Kement, Cavidan. “İslâm Hukukunda Eşler Arasında Şiddetli Geçimsizlik (Şikâk) ve Hukuki Sonuçları”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 7/2 (2023), 246-274.
• Kibar, Ahmet Fevzi. “Türk Hukukunda ‘Hayata Kast’ Sebebi İle Boşanma Ve Doğurduğu Hukuki Sonuçların Değerlendirilmesi (TMK Md. 162)”, YBHD 5 (2020), 633–676.
• Köse, Üzeyir. Fail ve Mağdur Olarak İslâm Ceza Hukukunda Çocuk. Ankara: İlâhiyât, 2019.
• Kurt, Abdurrahman. Bursa Sicillerine Göre Osmanlı Ailesi, 1839-1876. Bursa: Uludağ Üniversitesi Basımevi, 1998.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi’li-Ahkâmi’l-Kur’ân. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1427.
• Mahallî, Ebû Abdullah Celalüddin Muhammed bin Ahmed bin Muhamme el-Ensârî. Kenzü’r-Râğibîn fi şerhi Minhâci’t-Tâlibîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
• Mâlik b. Enes, Muvatta. 3 Cilt. İstanbul: Beyan Yayınları, 1994.
• Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-Kebîr. 18 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmî, 1414.
• Dural, Mustafa vd. Türk Özel Hukuku “Aile Hukuku”. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2019.
• Mevsılî, Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li taʿlîli’l-Muhtâr. 4 Cilt. Kahire: Darü’l-Hadis, 1430.
• M.Muhammed Şeltut- M. Ali Sayis, Mukayeseli Mezhepler Hukuku. İstanbul: İlim Yayınları, ts.
• Merginânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergânî. el-Hidâye. 9 Cilt. Pakistan: İdâretü’l-Kur’ân ve Ulûmu’l- İslâmî, 1417.
• Meydânî, Abdülganî b. Tâlib b. Hammâde. el-Lübâb fî şerhi’l-Kitâb. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İlmî, ts.
• Münzir, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm b. en-Nîsâbûrî. Kitâbu’l-İcmâ. Riyad: Dâru’l-Müslim, 1460.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. 10. Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-Risâle, 1421.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Kenzü’d-Dekâik. Beyrut: Dâru’l-Beşeri’l-İslâmî, 1432.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Ravzatü’t-Tâlibîn. 8 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âlemi’l-Kütüb, 2003.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Minhâcu’t-Tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2005.
• Nüzhe, Muhammed bin Hâlid Muhammed. Tekâdümü Dava'l-cinâî. Riyad: Câmiatü’n-Nayîf el-Arabî li'l-Ûlûmi'l-Emnî, Yüksek Lisans Tezi, 1424.
• Öztürk, Yaşar Nuri. İslâm Nasıl Yozlaştırıldı. İstanbul: Yeni Boyut, 2000.
• Özden, Salih. Boşanma Sebepleri Bakımından Aile İçi Şiddet. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Hukuk Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Ömer Nasuhi Bilmen, Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Basımevi, 1968. Remlî, Şemseddin. Nihâyetü’l-Muhtâc. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1404.
• Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-Kübrâ. 17 Cilt. Suudi Arabistan: Vuzerâtü'l-Evkâfi’l-Suûdî, 1324.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 31 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mârife, 1989.
• Şahin, Osman. İslam Hukukunda Zaman Aşımı. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs, el-Ümm. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Vefâ, 1422.
• Şeybani, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Câmiu’s-Sagîr. Pakistan: İdâratü’l-Kur’ân, ts.
• Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Mühezzeb fî fıkhi’l-İmâm eş-Şâfiî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmî, 1416.
• Şirbînî, Hatîb, Muğni’l-Muhtâc. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mârife, 1418.
• Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. Ahkâmü’l-Kur’ân. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1418.
• Ûdeh, Abdülkadir. et-Teşrîu'l-Cinâî el-İslâmî. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-Arabî, ts.
• Ünsal, Oğuzhan. “Haysiyetsiz Hayat Sürme Nedeniyle Boşanma”. İMHFD 7/12 (2022), 229-254.
• Yeğin, Diren. “Türk Hukukunda Boşanma Sebeplerinin İncelenmesi”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi 35/161 (2022), 225-251.
• Yenidoğan, Âdem. “İslam Hukukunda Akıl Hastalarının Evliliği Meselesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 31 (2018), 415-441.
• Yiğit, Yaşar. “İslam Ceza Hukukunda Af ve Pişmanlığın (Tevbe) Cezalara Etkisi”. Diyanet İlmi Dergisi 37/3 (2001), 152-169.
• Zeydân, Abdülkerîm. el-Mufassal fî ahkâmi’l-mer’eti ve’l-beyti’l-müslimi fi’ş-şerîʿati’l-İslâmî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1413.
• Zuhaylî, Vehbe, el-Fıkhü’l-İslâmiyyü ve edilletühü. 8 Cilt. Şam: Dâru’l-Fikr, 1404.