In The 16th Century, The Reasons for The Failure of Mawlawiyya to Spread in Safavid Iran

Öz

In the 16th century, the Ottoman and Safavid states, as two great Turkish states in the Islamic world, were experiencing political and religious problems. One of these problems was the support or suppression of Sufi orders for various reasons. One of these orders, and perhaps the most important one, was the Mevlevi order. Mevleviism is an important Sufi order that emerged during the Anatolian Seljuk period and became widespread during the Ottoman period. The efforts of the Safavid State, founded in Iran by Shah Ismail (1501-1524) with the support of Turkmens, to spread Shiism in Iran determined the fate of Mevlevism in these lands. While the Safavid State endeavoured to spread the Shiite sect in Anatolia by providing material and moral support to Turkmens who were inclined to Shiism, it also provoked them to rebel against the Ottoman Empire. On the other hand, in the same centuries, Mevleviism almost disappeared from Iran. The influence of the sectarian expansion policy pursued by the Safavid State and the support of the Ottoman sultans for Mawlawīism led to the spread of this order in Anatolia and the increase in the number of Mawlawīhânes. Thanks to the Mevlevîhânes established especially in Southeastern Anatolia, this order created a buffer zone with the Safavids and was successful in preventing the spread of Shiism in Anatolia. In this study, based on Ottoman-Safavid sources, the Mevlevi order, which played an active role in the political, cultural and religious spheres of the Ottoman Empire, is analysed

Anahtar Kelimeler

• Ottoman State
• Safavid State
• Iran
• Sufism
• Mawlawiyya

16. Yüzyılda Safevî İran’ında Mevlevîliğin Yayılmamasının Nedenleri

Öz

16. yüzyılda Osmanlı ve Safevî devletleri, İslâm dünyasında iki büyük Türk devleti olarak, siyasi ve dinî sorunlar yaşıyorlardı. Bu sorunlardan biri, çeşitli nedenlerden dolayı tasavvuf tarikatlarının desteklenmesi veya baskı altına alınmasıydı. Bu tarikatlardan biri ve belki de en önemlisi Mevlevîlik tarikatıydı. Mevlevîlik, Anadolu Selçuklu Devleti döneminde ortaya çıkan ve Osmanlı döneminde yaygınlaşan önemli bir tasavvufî tarikattır. Türkmenlerin desteğiyle Şah İsmail (1501-1524) tarafından kurulan Safevî Devleti’nin İran’da Şiîliğin yayılması konusundaki gayreti Mevlevîliğin de bu topraklardaki kaderini belirlemiştir. Safevî Devleti, Anadolu’daki Şiîliğe temayülü olan Türkmenlere sağladığı maddi ve manevi desteklerle Şiî mezhebini burada yaymaya çalışırken onları Osmanlı Devleti’ne karşı isyan etmeleri konusunda da tahrik etmiştir. Diğer taraftan aynı yüzyıllarda Mevlevîlik de İran’dan neredeyse silinme noktasına gelmiştir. Safevî Devleti’nin izlediği mezhebî yayılma politikasının etkisi ve Osmanlı padişahlarının Mevlevîliği desteklemesi bu tarikatın Anadolu’da yayılmasına ve Mevlevîhânelerin sayısının artmasına sebep olmuştur. Özellikle Güneydoğu Anadolu’da kurulan Mevlevîhâneler sayesinde bu tarikat, Safevîler ile bir tampon bölge oluşmasını sağlamış ve Şiîliğin Anadolu’da yayılmasının engellenmesinde başarılı da olmuştur. Bu çalışmada Osmanlı-Safevî kaynaklarına dayanarak, Osmanlı Devleti’nin siyasi, kültürel ve dinî alanlarında da aktif bir rol oynayan Mevlevîliğin Safevî topraklarında yayılma alanı bulamamasının üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Safevî Devleti
• İran
• Tasavvuf
• Mevlevîlik

Kaynakça

1. Açık Önkaş, Nilgün. “Mevlevilerin Yönetimle İlişkileri”. Akademik Bakış Dergisi, 2011, 23/1-8. google scholar
2. Akgündüz, Murat. “Mevlevîlik ve Osmanlı Padişahları”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2007, 18/18: 37-44. google scholar
3. Akyol, Taha. Osmanlı’da ve İran’da Mezhep ve Devlet. İstanbul: Doğan Kitap, 2018. google scholar
4. Algar, Hamid. The Naqshbandi Order: A Preliminary Survey of Its History and Significance. Studia Islamica, 1976. google scholar
5. Anonim. Alem-ârâ-yı Şah İsmail. düz. Asgar Muntazer Sâhib. Tahran: Tercüme ve Neşr-i Kitâb, 1349. google scholar
6. Anonim. Kızılbaşlar Tarihi (Tarih-ı Kızılbaşan). trc. ve notlar Tufan Gündüz, İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2016. google scholar
7. Anonim. Tarîh-i Âlem Ârâ-yı Safevî. (Ş. Yedullah, Düz.) Tahran: İntişarât-i Bunyad-i Ferheng-i İran, 1350. google scholar
8. Arjomand, Said Amir. Sociology of Shiite Islam, Collected Essays, Leiden: Brill, 2016. google scholar

9. Artam, Gocagül. Osmanlı Devleti’nde Mevlevî Tarikatı’nın Klasik Öncesi Dönemi (13-17. Yüzyıllar). İstanbul: Encümeni Yayınları, 2007. google scholar
10. Ateş, İbrahim. “Mevlânâ Dergâhı ile İlgili Vakıf ve Vakfiyeler”, Ankara: IX. Vakıf Haftası Kitabı, 1992. google scholar
11. Braun, Edward. Tarih-ı Edebiyat-ı İran. çev. Fethullah Muctebayi. Tahran: Şerket Sehami Ketabha-i Cibî, 1342. google scholar
12. Caferiyan, Resul. Safevîyye der ‘arse-i Dîn, Ferheng ve Siyâset. Kum: Pejûheşgede-yi Havza ve Dâneşgâh, 1379. google scholar
13. Caferiyan, Resul. İlel-i Beroftaden-i Safevîyan, İsfahan. Sazman-i Tebliğat İslami, 1372. google scholar
14. Cezmi Tuncer, Orhan. “Kilis Mevlevihanesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmalar Dergisi, 1996, 2: 259-281. google scholar
15. Çetin, Firdevs. “Osmanlı-Safevî Rekabetinin Osmanlı Resmî İdeolojisine Etkisi”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2011, 2/1: 12-28. google scholar
16. Efendiyev, Oktay. Azerbaycan Safevî Devleti. çev. Ali Asker, İstanbul: TEAS Press Yayıncılık, 2007. google scholar
17. Gökbulut, Süleyman. “Safevîler Devrinde Şiîliğin yayılmasında Tasavvufun Rolü”. Hitit Üniversitesi. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2016, 15/30: 269-297. google scholar
18. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlena’dan sonra Mevlevilik. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1953. google scholar
19. Gündüz, Tufan. “Şah İsmâil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38: 253-255. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010. google scholar
20. Gürdoğan, Ersin Nazif. Mevlânâ Dünyaya Açılan Anadolu. İslâm Aylık Mecmua, 1996. google scholar
21. Handemîr, Emir Mahmud. İran Der Rüzgâr-ı Şah İsmail ve Şah Tahmasb-ı Safevî. düz. Gulam Rıza Tabatabayi Mecd. Tahran: Mecmua-i İntişârât-ı Edebî ve Tarihi-i Mevkufât-ı Dr. Mahmud Afşar, 1370. google scholar
22. Hür El-Âmilî, Muhammed bin Hasan.Amalal-Âmil. İsfahan: Müessese-i Tahkîkât ve Neşr-i Ma’ârif-i Ehli’l-Beyt, 1395. google scholar
23. İlhan, Avni. “Bâtıniyye”, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1992, 5: 190-194. google scholar
24. İsfendiyar, Mehmud Reza. Tarih-i Tasavvuf ve İrfan-i İslami. Tahran: İntişarat semt, 1398. google scholar
25. Kartaloğlu, Habib. Safevîlerin İlk Döneminde İktidar-Ulema İlişkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2022. google scholar
26. Kiyani, Muhsin. Tarih-i Hangah der İran. Tahran: Furuğı Deniş, 1369. google scholar
27. Konur, Himmet. “Mesnevi’de Mürit-Mürşid İlişkisi”. Tasavvuf Akademi, 2005, 14. google scholar
28. Konur, Himmet. İbrâhîm Gülşenî, Hayatı, Eserleri, Tarikatı. İstanbul: İnsan Yay, 2000. google scholar
29. Küçükdağ, Yusuf. “Antep Mevlevihanesi ve Vakfıyelerı”. Türk Tasavvuf Araştırmaları Osmanlı Döneminde Gaziantep Sempozyumu. 2000, 22 Ekim, Gaziantep. google scholar
30. Küçükdağ, Yusuf. Türk Aleviliği Araştırmaları. Konya: Çizgi Kitabevi, 2010. google scholar
31. Kummî, Molla Muhammed Tâhir. Tuhfetü’l-Ahyâr. Çap-ı Musavver, 1336. google scholar
32. Lewis, Franklin. Mevlâna; Geçmiş ve Şimdi, Doğu ve Batı. çev. Gül Çağalı Güven-Hamide Koyukan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2010. google scholar
33. Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî. Mesnevî-I Manevî. çev. Derya Örs-Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015. google scholar
34. Mardin, Şerif. “Mevlevi”, The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Edited by: John L. Esposito, New York: Oxford University Press, 2009. google scholar
35. Mir Ahmedi, Meryem. Din ve Devlet Der Asr-ı Safevî. Tahran: intişarat Emir Kebir, 1369. google scholar
36. Mircaferi, Hüseyin. “Tasavvuf ve Safevîler Döneminde Sûfî Kelimesinin Anlamındaki Aşamalı Değişim”. çev. Sagıp Atlı. Sûfî Araştırmaları 2012, 3/5: 107-114. google scholar
37. Mohammednejad, Hamidreza. “Erdebil Tarikatı ve İlhanlılar: Tasavvuf ve Siyaset İlişkisinde Yeni Dönem”. Ankara: TAD, 2015. google scholar
38. Musavi Zanjani, İbrahim. Aka’id al-İmamiyya al-İsna Aşariyya, Beyrut: Mu’assasat al-Alami li-l-Matbuat, 1992. google scholar
39. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler, İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 1998. google scholar
40. Ocak, Ahmet Yaşar. “Din ve Düşünce”. İstanbul: Osmanlı Medeniyeti Tarihi, 1999. google scholar
41. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufîliğine Bakışlar, İstanbul: İletişim Yay, 2002. google scholar
42. Ösen, Serdar. Osmanlı Devlet ve Toplum Hayatında Mevlevilik (19. yüzyıl). İstanbul: Kitap yayınevi, 2015. google scholar
43. Öz, Mustafa. “Meclisî, Muhammed Bâkır”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28: 253-255. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003. google scholar
44. Öz, Mustafa. “Mehdî el-Muntazar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28: 376-377. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003. google scholar
45. Özsaray, Mustafa. 19. Yüzyıl Arşiv Belgeleri ışığında Osmanlı’da Devlet-Tekke İlişkileri. İstanbul: İz yayınları, 2021. google scholar
46. Rebbani, Zehra. Mansab-ı Molla Başı der Asr-e Safevya (zamine-ha, şekl-giri, vazaif). Tahran: Yüksek Lisans Tezi, Daneşgah-e al-Zehra, Daneşkade-ye İlahiyat, 1393. google scholar
47. Rumlu, Hasan Beg. Ahsenü’t-tevarih. Tahran: 1357. google scholar
48. Rypka, Jan. History of İranian Litareture. Dordrecht: Springer, Softcover reprint of the original, 1968. google scholar
49. Safa, Zebihullah. Tarih-i Edebiyat der İran. Cilt 5. Tahran: Firdevsi, 1369. google scholar
50. Sümer, Faruk. Safevî Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018. google scholar
51. Şirazî, Hace Zeynelabidin. Tekmiletü’l-Ahbar. çev. Ebülfez Rehimli, Bakü: İlim Neşriyatı, 1996. google scholar
52. Şirazî, Mâsum Ali Şah. Tarâiku’l-Hakâyık. düz. Muhammed Cafer Mahcûb. Tahran: İntişârât-ı Kitâbhâne-i Senâî, 1339. google scholar
53. Şüşterî, Ziyâüddîn. (1365). Mecâlisü’l-Mü’mmm. düz. A. Seyyid Ahmed, (Cilt I-II). Tahran: Kitâbfürûşî-yi İslâmiyye. google scholar
54. Şeybânî, Nizamüddin Mocir. Teşkil-i Şahenşah-ı Safeviyye. İhya-yı Vahdet-i Millî. Tahran: İntişarat-ı Danişgahı Tahran, 1346. google scholar
55. Tâherî, Ebû’l-Kâsım. Tarihe Siyasi ve Ecetmayi İran. Tahran: inteşarat-ı ilmi ve ferhengi, 1384. google scholar
56. Tahram, Ağa Bozorg. Müsnifat-i Şı'ah, İran: Meşhed, 1372. google scholar
57. Tosun, Necdet. “Nurbahşiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 33: 248-249. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007. google scholar
58. Uludağ, Süleyman. “Devran”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9: 248-249. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994. google scholar
59. Uzluk, Şahabettin. Mevlânâ’nın Türbesi. Konya: Konya Halkevi, 1946. google scholar
60. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiyye Teşkilatı. Ankara: TTK Yayınları, 1988. google scholar
61. Yazıcıoğlu, Mustafa Sait. Osmanlılar ve Sunni-Hanefi Anlayış. Ankara: Türkler, Yeni Türkiye Yayınları, 2002. google scholar
62. Yıldız, Onur. Safevîler Döneminde İran’da Din-Devlet İlişkilerinin Evrimi. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 2023. google scholar
63. Yılmaz, Necdet. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf Sufiler, Devlet ve Ulema. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2007. google scholar
64. Yüksel, Hasan. “Ayıntab Mevlevihânesi”, Toplumsal Tarih 1/5, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1994. google scholar
65. Zerrinkub, Abdülhüseyin. Donbaleye Cûst u Cû der Tasavvuf-i İran. Tahran: İntişarât-ı Emir Kebir, 1357. google scholar