Tanzimat Dönemi Edebiyatına Bir Katkı: Hâlet Bey ve Oğulları Adına Neşredilen Eserler

Year 2025, Volume: 65 Issue: 3, 617 - 643, 31.12.2025

Yunus Emre Özsaray

https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1626697

https://izlik.org/JA26BL66DA

Abstract

Bu çalışma, Tanzimat Dönemi’nde yazılmış Faslu’ş-Şebâb, Öksüz Kaptan, Mızrak Çuvala Sığmaz, Hadise-i Kerbelâ, Fırıldak ve Sırru’l Esrâr isimli eserlerin müellifini belirlemeyi ve muhtevalarına dair bilgi vermeyi amaçlamaktadır. Devlet Arşivleri’nde ruhsatname kaydına rastlanmayan Sırru’l Esrar isimsiz, Fırıldak Mehmed Hâmid, diğerleri ise Ali Rıza Bey adıyla neşredilmiştir. Sicill-i Ahval kayıtlarındaki verilere göre Ali Rıza ve Mehmed Hâmid Bey Encümen-i Şuâra şairlerinden İbrahim Hâlet Bey’in oğullarıdır. Bu isimler adına ruhsatname kaydı olan mezkûr eserlerin muhtevalarına dair incelemede müellifin Mehmed Hâmid ve Ali Rıza Bey değil İbrahim Hâlet Bey olabileceğine dair şüphe ortaya çıkmıştır. Çalışma, bu bağlamda İbrahim Hâlet Bey’in dönemin matbuat rejimindeki bazı kısıtlamalar ve yeni ortaya çıkmaya başlayan yazar kimliği gereği bahsi geçen eserlere oğulları adına ruhsatname almış olma varsayımı üzerine şekillenmiştir. Çalışmaya konu eserlerin muhtevaları, İbrahim Hâlet Bey’in biyografisi ve edebî görüşleriyle kıyaslanarak değerlendirilmiştir. Dönem gazeteleri ve kataloglar taranarak eserlerin İbrahim Hâlet Bey’e ait olma durumu tartışılmıştır. Netice olarak, genellikle “kapanan bir dönemin şiir zevkinin son temsilcilerinden” diyerek geçiştirilen İbrahim Hâlet Bey’in, modern türlerde yazılmış bu eserler etrafında edebî kimliğinin yeniden inşası ve böylece Tanzimat Dönemi’ne dair çalışmalara bu kimlik etrafında bir katkı hedeflenmiştir.

Keywords

Hâlet Bey , Encümen-i Şuarâ , Öksüz Kaptan , Faslü’ş-Şebâb , Sırru’l Esrâr

A Contribution to Tanzimat Period Literature: Works Published on Behalf of Hâlet Bey and His Sons

https://izlik.org/JA26BL66DA

Abstract

This study aims to identify the author of the works titled Faslu’ş-Şebâb, Öksüz Kaptan, Mızrak Çuvala Sığmaz, Hadise-i Kerbelâ, Fırıldak, and Sırru’l-Esrâr produced during the Tanzimat Period, and to provide detailed information about their content. Sırru'l-Esrâr, for which no license record exists in the State Archives, was published anonymously; Fırıldak appeared under the name of Mehmed Hâmid, and the others under the name of Ali Rıza Bey. According to the Sicill-i Ahval registers, Ali Rıza and Mehmed Hâmid Bey were the sons of İbrahim Hâlet Bey, one of the poets of Encümen-i Şuâra. Examination of the contents of these Works, licensed under the sons’ names, suggests that the actual author may have been İbrahim Hâlet Bey rather than Mehmed Hâmid or Ali Rıza Bey. Within this framework, the study is based on the assumption that Hâlet Bey may have secured publication licenses on behalf of his sons due to restrictions in the period’s printing regime and his developing authorial identity. The contents of the works in question are evaluated in relation to İbrahim Hâlet Bey’s biography and literary perspectives. Period newspapers and catalogues were systematically reviewed, and the potential authorship of these works by Hâlet Bey was examined. Ultimately, the study aims to reconstruct the literary identity of İbrahim Hâlet Bey, often described merely as “one of the last representatives of the poetic taste of a closing period,” around these works in modern literary genres, thereby offering a revised understanding of his role and contributing to scholarly perspectives on the Tanzimat Period through the lens of this expanded literary identity.

Keywords

Hâlet Bey , Encümen-i Şuarâ , Öksüz Kaptan , Faslü’ş-Şebâb , Sırru’l Esrâr

References

• Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Evrakı, Defterler, DH.SAİD.d, 26/361. google scholar
• BOA, Dahiliye Evrakı, Defterler, DH.SAİD.d, 9/105. google scholar
• BOA, Bab-ı Asafi, Mektubî Kalemi Mühimme Evrakı, A.MF.MKT., 479-26, 29 Şevval 1292. google scholar
• BOA, İrade, Dahiliye Evrâkı, İ.DH., 663/46170, 18 Zilhicce 1289. google scholar
• BOA, İrade, Dahiliye Evrâkı, İ.DH., 645/44845, 16 Zilkade 1289. google scholar
• BOA, Maarif Nezâreti, Mektubî Kalemi, MF.MKT., 30-95, 17 Cemaziyelahir 1292. google scholar
• BOA, MF.MKT., 648-44, 25 Rebiü’lahir 1320. google scholar
• BOA, MF.MKT., 30-22, 7 Cemaziyelevvel 1292. google scholar
• BOA, MF.MKT., 15-164, 26 Şevval 1290. google scholar
• BOA, MF.MKT., 52-9, 7 Zilhicce 1294. google scholar
• BOA, MF.MKT., 3-147, 13 Cemaziyelahir 1289. google scholar
• BOA, MF.MKT., 3-163, 16 Cemaziyelahir 1289. google scholar
• BOA, MF.MKT., 31-128, 16 Şaban 1292. google scholar
• BOA, Şûra-yı Devlet, ŞD, 425-6918, Şaban 1323. google scholar
• Basiret. 18 Zilkade 1288, Sayı 582-1. google scholar
• ——. 26 Cemaziyelevvel 1289, 4. google scholar
• ——. “Matbuat Hürriyeti,” 20 Muharrem 1289, Sayı 585-1. google scholar
• Dolap Mecmuâsı. “Aynen Varaka,” No. 10 (1290): 76. google scholar
• ——. “Bir Varakadır,” Edep Taraftarı, No. 5 (1290): 40. google scholar
• ——. “Dünya Güzeli,” No. 14 (1290): 110–112. google scholar
• ——. “İhtar,” No. 14 (1290): 108. google scholar
• ——. “İki Müellif Arasında On İki Yaşında Bir Çocuk Mevcut Olduğu Hâlde Cereyan Eden Bir Muhavere,” No. 2 (1290): 15. google scholar
• ——. No. 4 (1290): 30. google scholar
• Hülasatü’l-Efkâr. No. 13 (13 Cemaziyelevvel 1290): 2. google scholar
• ——. “Sırru’l Esrâr,” No. 30 (29 Cemaziyelevvel 1290): 2–3. google scholar
• ——. “Sırru’l Esrâr,” No. 31 (30 Cemaziyelevvel 1290): 2–3. google scholar
• Kırkanbar. “Aldığımız Bir Varakanın Aynıdır,” No. 2 (1290): 42. google scholar
• Necat Gazetesi. “A‘mak-ı Hayâl Râci’nin Defteri, Birinci Defter,” No. 5 (10 Recep 1327). google scholar
• Revnak Mecmuası. Cilt 6 (1291). google scholar
• Sabah. “Dahiliyye,” 9 Muharrem 1911, No. 1413/1. google scholar
• Abdülhalim Memduh. Târîh-i Edebiyât-ı Osmâniye. Haz. Özcan Aygün. Kriter Yayınevi, 2012. google scholar
• Ahmed Rasim. İlk Büyük Muharrirlerden Şinasi: Matbuat Tarihine Medhal. Yeni Matbaa, 1927. google scholar
• Ali Rıza. Faslü’ş-Şebâb, 1. cilt. Ahmed Midhat Efendi Matbaası, 1289. google scholar
• ———. Faslü’ş-Şebâb, 2. cilt. Ahmed Midhat Efendi Matbaası, 1290. google scholar
• ———. Hadise-i Kerbelâ. 1294. google scholar
• ———. Mızrak Çuvala Sığmaz. Mehmed Efendi Matbaası, 1292. google scholar
• ———. Öksüz Kaptan. Mehmed Efendi Matbaası, 1292. google scholar
• — ——. Öksüz Kaptan. Haz. Esra Derya Dilek ve Fatih Altuğ. Vakıfbank Kültür Yayınları, 2024. google scholar
• Altuğ, Fatih. “19. Yüzyıl Osmanlı Edebiyatında İmparatorluk, Medeniyet, Yerlilik, Yaban(cı)lık ve Din.” Tanzimat ve Edebiyat içinde, ed. Mehmet Fatih Uslu ve Fatih Altuğ. Türkiye İş Bankası Yayınları, 2014. google scholar
• Anar, Turgay. Janus’un Yüzü. Ketebe Yayınları, 2022. google scholar
• And, Metin. Osmanlı Tiyatrosu. Dost Kitabevi, 1999. google scholar
• — ——. Tanzimat ve İstibdat Döneminde Türk Tiyatrosu 1839–1908. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1972. google scholar
• A‘sır Kütüphanesi Esamî-i Kütübü. Kasbar Matbaası, 1306. google scholar
• Banarlı, Nihad Sami. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, cilt 2. Milli Eğitim Basımevi, 1983. google scholar
• Basîretçi Ali. İstanbul’da Yarım Asırlık Vekayi-i Mühimme. Matbaa-i Hüseyin Enver, 1325. google scholar
• Birinci, Ali. Tarihin Hududunda. Dergâh Yayınları, 2022. google scholar
• Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. Haz. Yekta Saraç. Türkiye Bilimler Akademisi, 2016. google scholar
• Cankara, Murat. “Ermeni Harfleriyle İlk Türkçe Romanlar Üzerine.” Tanzimat ve Edebiyat içinde, ed. Mehmet Fatih Uslu ve Fatih Altuğ. google scholar
• Türkiye İş Bankası Yayınları, 2014. google scholar
• Çaylak, Tevfik. Âsâr-ı Perişân. Mekteb-i Sanâyi‘ Matbaası, 1298. google scholar
• Çeçen, Mehmet. Hâlet Bey Divanı, Tenkitli Metin. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, 2005. Ulusal Tez Merkezi (160485). google scholar
• Duymaz, Recep. Muhayyelat Üzerine Bir İnceleme. Akademik Kitaplar, 2012. google scholar
• Enginün, İnci. Tanzimat’tan Cumhuriyete 1839–1923 Yeni Türk Edebiyatı. Dergâh Yayınları, 2013. google scholar
• Fırıldak (y.y.: y.y., t.y.), google scholar
• Filibeli Ahmet Hilmi. A‘mak-ı Hayâl. Haz. Mehmet Kanar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2024. google scholar
• Findley, Carter V. Kalemiyeden Mülkiyeye: Osmanlı Memurlarının Toplumsal Tarihi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2016. google scholar
• — ——. Osmanlı İmparatorluğu’nda Bürokratik Reform: Babıâlî 1789–1922. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2014. google scholar
• Foucault, Michel. “Yazar Nedir?” Çev. Osman Akınhay. Edebiyat Eleştiri Dergisi 4 (1993): 103–104 google scholar
• Gökalp, Güzin Gonca. Tanzimat Edebiyatında Gelenekten Gelen Unsurlar. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 1999. Ulusal Tez Merkezi, (81947). google scholar
• Güngör, Şeyma. “Tarihî Olaydan Menkıbeye, Menkıbeden Şahesere (Kerbelâ Olayı ve Hadikatü’s-Süeda).” ICANAS Bildiriler Kitabı (10–15 Eylül 2007), 2 cilt. içinde Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 2008. google scholar
• Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi–Journal of Turkish Language and Literature, 65 (3): 617–643 fÖı 642 google scholar
• Gürbilek, Nurdan. Kötü Çocuk Türk. Metis Yayınları, 2012. google scholar
• Halaçoğlu, Yusuf ve Mehmet Âkif Aydın. “Cevdet Paşa.” TDV İslam Ansiklopedisi 17 (1993): 443–450 google scholar
• İbnü’l Emin Mahmud Kemal İnal. Son Asır Türk Şairleri. Milli Eğitim Basımevi, 1969. google scholar
• İsmail Habip. Yeni Edebî Yeniliğimiz. Devlet Matbaası, 1940. google scholar
• Karahan, Abdullah. “Hz. Hüseyin’in Öldürüleceğini Bildiren Rivâyetler Açısından Hadis Kaynaklarında Kerbela Olayı.” Çeşitli Yönleriyle Kerbela içinde, ed. Âlim Yıldız, cilt 3. Asitan, 2010. google scholar
• Kasbar Kütüphanesi Esamî-i Kütübü. Kasbar Matbaası, 1311. google scholar
• Kitapçı Arakel. Arakel Kitâbhânesi Esâmî-i Kütübü. Ebu’zziya Matbaası, 1301. google scholar
• Kütübhane-i Cihan Esamî-i Kütübü. Matbaa-i Kütübhane-i Cihan, 1318. google scholar
• Köksal, M. Asım. Hz. Hüseyin ve Kerbelâ Faciası. Köksal Yayıncılık, 2001. google scholar
• Köroğlu, Erol. “Hançerli Hanım’mı, ‘Mirat-i Aşk’mı? Bir Hikâyenin Dönüşüm Sürecinde Etkilenen ve Etkleyen Olarak İntibah.” Edebiyatımızın Zirvesinden Üç İsim: Namık Kemal, Ahmet Hamdi Tanpınar, Kemal Tahir içinde, ed. Kazım Yetiş. Tuna Basım, 2012. google scholar
• Mardin, Şerif. Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. İletişim, 1996. google scholar
• Mehmed Murad. Devr-i Hamîdî Âsârı. Matbaa-i Osmaniye, 1308. google scholar
• Mehmed Süreya. Sicill-i Osmanî. Haz. Nuri Akbayar. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996. google scholar
• Mehmed Tevfik. Kafile-i Şuarâ. Haz. Fatma Sabiha Kutlar Oğuz, Hanife Koncu vd. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. google scholar
• Mignon, Laurent. “Bir Varmış, Bir Yokmuş… Kanon, Edebiyat Tarihi ve Azınlıklar Üzerine Notlar.” Pasaj 6 (2007): 35–43 google scholar
• Moraru, Christian. Memorious Discourse. Fairleigh Dickinson University Press, 2010. google scholar
• Nalcıoğlu, Belkıs Ulusoy. Türk Basın Tarihi Ders Notları. İstanbul Üniversitesi Auzef, t.y. google scholar
• Öksüz, Mert. Muharrir ve Matbuat. Libra Kitap, 2022. google scholar
• Özgül, Kayahan. Divan Yolu’ndan Pera’ya Selametle. Ötüken Neşriyat, 2022. google scholar
• ———. Fanusla Okyanus. Çolpan, 2024. google scholar
• — ——. XIX. Asrın Özel Bir Edebiyat Mahfeli Olarak Encümen-i Şuarâ. Kurgan Edebiyat, 2012. google scholar
• Parla, Jale. Babalar ve Oğullar. İletişim Yayınları, 2014. google scholar
• Seyrü’l-Akmâr fî Feleki’d-Devvâr min Zılli’l Âsâr fî Sırru’l Esrâr. Süleyman Efendi Matbaası, 1291. google scholar
• Sevengil, Refik Ahmet. Türk Tiyatrosu Tarihi. Alfa, 2015. google scholar
• Şark Kitabhanesi Esamî-i Kütübü. Kerimof Hüseyinof ve Şürekası Matbaası, 1908. google scholar
• Şehabeddin Süleyman. Târîh-i Edebiyât-ı Osmaniye. Sancakciyan Basımevi, 1328. google scholar
• Şemseddin Sâmî. Kâmusu’l A‘lâm, cilt 3. Mihran Matbaası, 1308. google scholar
• Şişmanoğlu, Şehnaz. İki Kilise Arasında Binamaz: Karamanlıca Edebiyatta Dil, Kimlik ve Yeniden Yazım. Metis, 2024. google scholar
• Tanpınar, Ahmet Hamdi. On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. Dergâh Yayınları, 2012. google scholar
• Tansel, Fevziye Abdullah. Namık Kemal’in Husûsî Mektupları I: İstanbul Avrupa ve Magosa Mektupları. Türk Tarih Kurumu, 2013. google scholar
• Ürekli, Fatma. Osmanlı’nın Çanakkale 1915 Panorama Tarih Müzesi Projesi. Çamlıca, 2012. google scholar
• Yılmaz, Müslüm. Klasik Türk Edebiyatında Kerbelâ Hadisesi. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı, 2016. Ulusal Tez Merkezi. (434471). google scholar
• Yücer, Hür Mahmut. “Hoca Hüsâmeddin.” TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/hocahusameddin (erişim: 30 Haziran 2025). google scholar
• “Zılli’l Âsâr fî Sırru’l Esrâr.” Süleyman Efendi Matbaası, 1290. google scholar
• TEIS. “Hâlet İbrahim / Halet Bey (İstanbullu).” https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/halet-ibrahim-halet-bey-istanbullu (erişim: 21 Ekim 2024) google scholar