Tanzimat Dönemi Edebiyatına Bir Katkı: Hâlet Bey ve Oğulları Adına Neşredilen Eserler

Öz

Bu çalışma, Tanzimat Dönemi’nde yazılmış Faslu’ş-Şebâb, Öksüz Kaptan, Mızrak Çuvala Sığmaz, Hadise-i Kerbelâ, Fırıldak ve Sırru’l Esrâr isimli eserlerin müellifini belirlemeyi ve muhtevalarına dair bilgi vermeyi amaçlamaktadır. Devlet Arşivleri’nde ruhsatname kaydına rastlanmayan Sırru’l Esrar isimsiz, Fırıldak Mehmed Hâmid, diğerleri ise Ali Rıza Bey adıyla neşredilmiştir. Sicill-i Ahval kayıtlarındaki verilere göre Ali Rıza ve Mehmed Hâmid Bey Encümen-i Şuâra şairlerinden İbrahim Hâlet Bey’in oğullarıdır. Bu isimler adına ruhsatname kaydı olan mezkûr eserlerin muhtevalarına dair incelemede müellifin Mehmed Hâmid ve Ali Rıza Bey değil İbrahim Hâlet Bey olabileceğine dair şüphe ortaya çıkmıştır. Çalışma, bu bağlamda İbrahim Hâlet Bey’in dönemin matbuat rejimindeki bazı kısıtlamalar ve yeni ortaya çıkmaya başlayan yazar kimliği gereği bahsi geçen eserlere oğulları adına ruhsatname almış olma varsayımı üzerine şekillenmiştir. Çalışmaya konu eserlerin muhtevaları, İbrahim Hâlet Bey’in biyografisi ve edebî görüşleriyle kıyaslanarak değerlendirilmiştir. Dönem gazeteleri ve kataloglar taranarak eserlerin İbrahim Hâlet Bey’e ait olma durumu tartışılmıştır. Netice olarak, genellikle “kapanan bir dönemin şiir zevkinin son temsilcilerinden” diyerek geçiştirilen İbrahim Hâlet Bey’in, modern türlerde yazılmış bu eserler etrafında edebî kimliğinin yeniden inşası ve böylece Tanzimat Dönemi’ne dair çalışmalara bu kimlik etrafında bir katkı hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hâlet Bey
• Encümen-i Şuarâ
• Öksüz Kaptan
• Faslü’ş-Şebâb
• Sırru’l Esrâr

A Contribution to Tanzimat Period Literature: Works Published on Behalf of Hâlet Bey and His Sons

Öz

This study aims to identify the author of the works titled Faslu’ş-Şebâb, Öksüz Kaptan, Mızrak Çuvala Sığmaz, Hadise-i Kerbelâ, Fırıldak, and Sırru’l-Esrâr produced during the Tanzimat Period, and to provide detailed information about their content. Sırru'l-Esrâr, for which no license record exists in the State Archives, was published anonymously; Fırıldak appeared under the name of Mehmed Hâmid, and the others under the name of Ali Rıza Bey. According to the Sicill-i Ahval registers, Ali Rıza and Mehmed Hâmid Bey were the sons of İbrahim Hâlet Bey, one of the poets of Encümen-i Şuâra. Examination of the contents of these Works, licensed under the sons’ names, suggests that the actual author may have been İbrahim Hâlet Bey rather than Mehmed Hâmid or Ali Rıza Bey. Within this framework, the study is based on the assumption that Hâlet Bey may have secured publication licenses on behalf of his sons due to restrictions in the period’s printing regime and his developing authorial identity. The contents of the works in question are evaluated in relation to İbrahim Hâlet Bey’s biography and literary perspectives. Period newspapers and catalogues were systematically reviewed, and the potential authorship of these works by Hâlet Bey was examined. Ultimately, the study aims to reconstruct the literary identity of İbrahim Hâlet Bey, often described merely as “one of the last representatives of the poetic taste of a closing period,” around these works in modern literary genres, thereby offering a revised understanding of his role and contributing to scholarly perspectives on the Tanzimat Period through the lens of this expanded literary identity.

Anahtar Kelimeler

• Hâlet Bey
• Encümen-i Şuarâ
• Öksüz Kaptan
• Faslü’ş-Şebâb
• Sırru’l Esrâr

Kaynakça

1. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Evrakı, Defterler, DH.SAİD.d, 26/361. google scholar
2. BOA, Dahiliye Evrakı, Defterler, DH.SAİD.d, 9/105. google scholar
3. BOA, Bab-ı Asafi, Mektubî Kalemi Mühimme Evrakı, A.MF.MKT., 479-26, 29 Şevval 1292. google scholar
4. BOA, İrade, Dahiliye Evrâkı, İ.DH., 663/46170, 18 Zilhicce 1289. google scholar
5. BOA, İrade, Dahiliye Evrâkı, İ.DH., 645/44845, 16 Zilkade 1289. google scholar
6. BOA, Maarif Nezâreti, Mektubî Kalemi, MF.MKT., 30-95, 17 Cemaziyelahir 1292. google scholar
7. BOA, MF.MKT., 648-44, 25 Rebiü’lahir 1320. google scholar
8. BOA, MF.MKT., 30-22, 7 Cemaziyelevvel 1292. google scholar

9. BOA, MF.MKT., 15-164, 26 Şevval 1290. google scholar
10. BOA, MF.MKT., 52-9, 7 Zilhicce 1294. google scholar
11. BOA, MF.MKT., 3-147, 13 Cemaziyelahir 1289. google scholar
12. BOA, MF.MKT., 3-163, 16 Cemaziyelahir 1289. google scholar
13. BOA, MF.MKT., 31-128, 16 Şaban 1292. google scholar
14. BOA, Şûra-yı Devlet, ŞD, 425-6918, Şaban 1323. google scholar
15. Basiret. 18 Zilkade 1288, Sayı 582-1. google scholar
16. ——. 26 Cemaziyelevvel 1289, 4. google scholar
17. ——. “Matbuat Hürriyeti,” 20 Muharrem 1289, Sayı 585-1. google scholar
18. Dolap Mecmuâsı. “Aynen Varaka,” No. 10 (1290): 76. google scholar
19. ——. “Bir Varakadır,” Edep Taraftarı, No. 5 (1290): 40. google scholar
20. ——. “Dünya Güzeli,” No. 14 (1290): 110–112. google scholar
21. ——. “İhtar,” No. 14 (1290): 108. google scholar
22. ——. “İki Müellif Arasında On İki Yaşında Bir Çocuk Mevcut Olduğu Hâlde Cereyan Eden Bir Muhavere,” No. 2 (1290): 15. google scholar
23. ——. No. 4 (1290): 30. google scholar
24. Hülasatü’l-Efkâr. No. 13 (13 Cemaziyelevvel 1290): 2. google scholar
25. ——. “Sırru’l Esrâr,” No. 30 (29 Cemaziyelevvel 1290): 2–3. google scholar
26. ——. “Sırru’l Esrâr,” No. 31 (30 Cemaziyelevvel 1290): 2–3. google scholar
27. Kırkanbar. “Aldığımız Bir Varakanın Aynıdır,” No. 2 (1290): 42. google scholar
28. Necat Gazetesi. “A‘mak-ı Hayâl Râci’nin Defteri, Birinci Defter,” No. 5 (10 Recep 1327). google scholar
29. Revnak Mecmuası. Cilt 6 (1291). google scholar
30. Sabah. “Dahiliyye,” 9 Muharrem 1911, No. 1413/1. google scholar
31. Abdülhalim Memduh. Târîh-i Edebiyât-ı Osmâniye. Haz. Özcan Aygün. Kriter Yayınevi, 2012. google scholar
32. Ahmed Rasim. İlk Büyük Muharrirlerden Şinasi: Matbuat Tarihine Medhal. Yeni Matbaa, 1927. google scholar
33. Ali Rıza. Faslü’ş-Şebâb, 1. cilt. Ahmed Midhat Efendi Matbaası, 1289. google scholar
34. ———. Faslü’ş-Şebâb, 2. cilt. Ahmed Midhat Efendi Matbaası, 1290. google scholar
35. ———. Hadise-i Kerbelâ. 1294. google scholar
36. ———. Mızrak Çuvala Sığmaz. Mehmed Efendi Matbaası, 1292. google scholar
37. ———. Öksüz Kaptan. Mehmed Efendi Matbaası, 1292. google scholar
38. — ——. Öksüz Kaptan. Haz. Esra Derya Dilek ve Fatih Altuğ. Vakıfbank Kültür Yayınları, 2024. google scholar
39. Altuğ, Fatih. “19. Yüzyıl Osmanlı Edebiyatında İmparatorluk, Medeniyet, Yerlilik, Yaban(cı)lık ve Din.” Tanzimat ve Edebiyat içinde, ed. Mehmet Fatih Uslu ve Fatih Altuğ. Türkiye İş Bankası Yayınları, 2014. google scholar
40. Anar, Turgay. Janus’un Yüzü. Ketebe Yayınları, 2022. google scholar
41. And, Metin. Osmanlı Tiyatrosu. Dost Kitabevi, 1999. google scholar
42. — ——. Tanzimat ve İstibdat Döneminde Türk Tiyatrosu 1839–1908. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1972. google scholar
43. A‘sır Kütüphanesi Esamî-i Kütübü. Kasbar Matbaası, 1306. google scholar
44. Banarlı, Nihad Sami. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, cilt 2. Milli Eğitim Basımevi, 1983. google scholar
45. Basîretçi Ali. İstanbul’da Yarım Asırlık Vekayi-i Mühimme. Matbaa-i Hüseyin Enver, 1325. google scholar
46. Birinci, Ali. Tarihin Hududunda. Dergâh Yayınları, 2022. google scholar
47. Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. Haz. Yekta Saraç. Türkiye Bilimler Akademisi, 2016. google scholar
48. Cankara, Murat. “Ermeni Harfleriyle İlk Türkçe Romanlar Üzerine.” Tanzimat ve Edebiyat içinde, ed. Mehmet Fatih Uslu ve Fatih Altuğ. google scholar
49. Türkiye İş Bankası Yayınları, 2014. google scholar
50. Çaylak, Tevfik. Âsâr-ı Perişân. Mekteb-i Sanâyi‘ Matbaası, 1298. google scholar
51. Çeçen, Mehmet. Hâlet Bey Divanı, Tenkitli Metin. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, 2005. Ulusal Tez Merkezi (160485). google scholar
52. Duymaz, Recep. Muhayyelat Üzerine Bir İnceleme. Akademik Kitaplar, 2012. google scholar
53. Enginün, İnci. Tanzimat’tan Cumhuriyete 1839–1923 Yeni Türk Edebiyatı. Dergâh Yayınları, 2013. google scholar
54. Fırıldak (y.y.: y.y., t.y.), google scholar
55. Filibeli Ahmet Hilmi. A‘mak-ı Hayâl. Haz. Mehmet Kanar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2024. google scholar
56. Findley, Carter V. Kalemiyeden Mülkiyeye: Osmanlı Memurlarının Toplumsal Tarihi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2016. google scholar
57. — ——. Osmanlı İmparatorluğu’nda Bürokratik Reform: Babıâlî 1789–1922. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2014. google scholar
58. Foucault, Michel. “Yazar Nedir?” Çev. Osman Akınhay. Edebiyat Eleştiri Dergisi 4 (1993): 103–104 google scholar
59. Gökalp, Güzin Gonca. Tanzimat Edebiyatında Gelenekten Gelen Unsurlar. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 1999. Ulusal Tez Merkezi, (81947). google scholar
60. Güngör, Şeyma. “Tarihî Olaydan Menkıbeye, Menkıbeden Şahesere (Kerbelâ Olayı ve Hadikatü’s-Süeda).” ICANAS Bildiriler Kitabı (10–15 Eylül 2007), 2 cilt. içinde Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 2008. google scholar
61. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi–Journal of Turkish Language and Literature, 65 (3): 617–643 fÖı 642 google scholar
62. Gürbilek, Nurdan. Kötü Çocuk Türk. Metis Yayınları, 2012. google scholar
63. Halaçoğlu, Yusuf ve Mehmet Âkif Aydın. “Cevdet Paşa.” TDV İslam Ansiklopedisi 17 (1993): 443–450 google scholar
64. İbnü’l Emin Mahmud Kemal İnal. Son Asır Türk Şairleri. Milli Eğitim Basımevi, 1969. google scholar
65. İsmail Habip. Yeni Edebî Yeniliğimiz. Devlet Matbaası, 1940. google scholar
66. Karahan, Abdullah. “Hz. Hüseyin’in Öldürüleceğini Bildiren Rivâyetler Açısından Hadis Kaynaklarında Kerbela Olayı.” Çeşitli Yönleriyle Kerbela içinde, ed. Âlim Yıldız, cilt 3. Asitan, 2010. google scholar
67. Kasbar Kütüphanesi Esamî-i Kütübü. Kasbar Matbaası, 1311. google scholar
68. Kitapçı Arakel. Arakel Kitâbhânesi Esâmî-i Kütübü. Ebu’zziya Matbaası, 1301. google scholar
69. Kütübhane-i Cihan Esamî-i Kütübü. Matbaa-i Kütübhane-i Cihan, 1318. google scholar
70. Köksal, M. Asım. Hz. Hüseyin ve Kerbelâ Faciası. Köksal Yayıncılık, 2001. google scholar
71. Köroğlu, Erol. “Hançerli Hanım’mı, ‘Mirat-i Aşk’mı? Bir Hikâyenin Dönüşüm Sürecinde Etkilenen ve Etkleyen Olarak İntibah.” Edebiyatımızın Zirvesinden Üç İsim: Namık Kemal, Ahmet Hamdi Tanpınar, Kemal Tahir içinde, ed. Kazım Yetiş. Tuna Basım, 2012. google scholar
72. Mardin, Şerif. Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. İletişim, 1996. google scholar
73. Mehmed Murad. Devr-i Hamîdî Âsârı. Matbaa-i Osmaniye, 1308. google scholar
74. Mehmed Süreya. Sicill-i Osmanî. Haz. Nuri Akbayar. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996. google scholar
75. Mehmed Tevfik. Kafile-i Şuarâ. Haz. Fatma Sabiha Kutlar Oğuz, Hanife Koncu vd. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. google scholar
76. Mignon, Laurent. “Bir Varmış, Bir Yokmuş… Kanon, Edebiyat Tarihi ve Azınlıklar Üzerine Notlar.” Pasaj 6 (2007): 35–43 google scholar
77. Moraru, Christian. Memorious Discourse. Fairleigh Dickinson University Press, 2010. google scholar
78. Nalcıoğlu, Belkıs Ulusoy. Türk Basın Tarihi Ders Notları. İstanbul Üniversitesi Auzef, t.y. google scholar
79. Öksüz, Mert. Muharrir ve Matbuat. Libra Kitap, 2022. google scholar
80. Özgül, Kayahan. Divan Yolu’ndan Pera’ya Selametle. Ötüken Neşriyat, 2022. google scholar
81. ———. Fanusla Okyanus. Çolpan, 2024. google scholar
82. — ——. XIX. Asrın Özel Bir Edebiyat Mahfeli Olarak Encümen-i Şuarâ. Kurgan Edebiyat, 2012. google scholar
83. Parla, Jale. Babalar ve Oğullar. İletişim Yayınları, 2014. google scholar
84. Seyrü’l-Akmâr fî Feleki’d-Devvâr min Zılli’l Âsâr fî Sırru’l Esrâr. Süleyman Efendi Matbaası, 1291. google scholar
85. Sevengil, Refik Ahmet. Türk Tiyatrosu Tarihi. Alfa, 2015. google scholar
86. Şark Kitabhanesi Esamî-i Kütübü. Kerimof Hüseyinof ve Şürekası Matbaası, 1908. google scholar
87. Şehabeddin Süleyman. Târîh-i Edebiyât-ı Osmaniye. Sancakciyan Basımevi, 1328. google scholar
88. Şemseddin Sâmî. Kâmusu’l A‘lâm, cilt 3. Mihran Matbaası, 1308. google scholar
89. Şişmanoğlu, Şehnaz. İki Kilise Arasında Binamaz: Karamanlıca Edebiyatta Dil, Kimlik ve Yeniden Yazım. Metis, 2024. google scholar
90. Tanpınar, Ahmet Hamdi. On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. Dergâh Yayınları, 2012. google scholar
91. Tansel, Fevziye Abdullah. Namık Kemal’in Husûsî Mektupları I: İstanbul Avrupa ve Magosa Mektupları. Türk Tarih Kurumu, 2013. google scholar
92. Ürekli, Fatma. Osmanlı’nın Çanakkale 1915 Panorama Tarih Müzesi Projesi. Çamlıca, 2012. google scholar
93. Yılmaz, Müslüm. Klasik Türk Edebiyatında Kerbelâ Hadisesi. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı, 2016. Ulusal Tez Merkezi. (434471). google scholar
94. Yücer, Hür Mahmut. “Hoca Hüsâmeddin.” TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/hocahusameddin (erişim: 30 Haziran 2025). google scholar
95. “Zılli’l Âsâr fî Sırru’l Esrâr.” Süleyman Efendi Matbaası, 1290. google scholar
96. TEIS. “Hâlet İbrahim / Halet Bey (İstanbullu).” https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/halet-ibrahim-halet-bey-istanbullu (erişim: 21 Ekim 2024) google scholar