Güneyyayla (Burdur) Çevresinde Genç Karstik Şekillerin (Dolin ve Uvalaların) Morfometrik Özellikleri

Türkiye’nin en ihtişamlı yüzey ve derinlik karstına sahip kesimi Toros Dağları karst kuşağıdır. Bu kuşak üzerinde çok sayıda ve değişik boyutlarda dolin bulunmaktadır. Çalışma alanı da bu kuşağın, Batı Toros karst alanı içerisinde kalmaktadır. Güneyyayla (Burdur) çevresinde karstik şekillerden en yaygın olarak dolinler ve uvalalar görülmektedir. Çalışmanın sahasını yüzey karstı açısından incelemek, sahanın karstik gelişimini açıklamak, dolinlerin alansal dağılımı ve morfometrik özelliklerinin belirlenmesi çalışmanın amacını oluşturmaktadır. 66,40 km²lik alana sahip olan sahada 1/25000 ölçekli topoğrafya haritaları ve arazi çalışmalarında 771 dolin ve 21 uvala bulunmuştur. Sahada belirlenen dolin ve uvalalar Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) kullanılarak sayısallaştırılmıştır. Sayısallaştırılan poligonlar sonucunda her şeklin merkez nokta değerleri, yükseklik (m), uzun eksen ve kısa eksen uzunlukları (m), alan (m²), uzun/kısa eksen oranı (uzama oranı), çevre uzunluğu (m), dairesellik indisi, uzun eksen çizgisinin kuzey ile yapmış olduğu açı (°) hesaplanmış ve haritalandırılmıştır. Yapılan haritalama çalışmalarına göre dolinler 1201-1950 metreler arasında dağılış göstermektedir. Maksimum yoğunluğun 163 adete ulaştığı kütlede dolinlerin %21,1’si 1401-1450 metreler arasında bulunmaktadır. 1351-1600 metreler arasında toplamda 611 dolin yer almaktadır. Kernel Yöntemiyle yapılan dolin yoğunluğu sınıflamasına göre düşük dolin yoğunluğuna sahip alanlar %41,1 km2 iken orta yoğunluktaki alanlar 20,7 km²lik alan kaplamaktadır. Yüksek ve çok yüksek dolin yoğunluğuna sahip alanlar ise 4 km²lik alan kaplamaktadır. Dolinlerin uzama oranında ortalama değeri 2,29’dur. Uzama oranı sınıflamasına göre dolinlerin %8,8’i dairesel, %8,2’si Yarı dairesel, %53’ü yarı eliptik, %30’u uzamış şekillere sahiptir. Çalışma alanındaki dolinlerin çukurlaşma oranı 21,7 iken dolin alan oranı 0,04 olarak hesaplanmıştır. Dolin alanlarının ortalama değeri 3965,6 m2 ve çevre uzunluklarının ortalama değeri 231,6 m iken çevre uzunlukları 18,9-2162,2 m arasında değişmektedir. Dolinlerin dairesellik indisi değerinin ortalaması 1,82’dir. Dolinlerin uzun eksen yönelimlerinde ise hâkim doğrultu KD-GB’dır. Sahadaki uvalaların kapladığı alan 1,18 km2dir. Uvalaların %76’sı 1351-1500 metreler arasında bulunurken %23,8’i 1501-1650 metreler arasında dağılış göstermektedir. Uvalaların uzama oranları ise 1,37 ile 3,77 arasındadır. Bunların %52,4’ü yarı eliptik şekle sahiptir. Uvalaların dairesellik indis değerleri 1,88 ile 10,33 arasında değişmektedir. Uvalaların %38,1 biçimsiz ve %33,3 girintili-çıkıntılı formlara sahiptir. Dolin ve uvalalar üzerinde elde edilen tüm bu verilere göre çalışma sahası tektonik hareketlerin etkisinde fazlasıyla kalmış, bunların şekilsel formları bozulmuş ve uzamıştır.

The Taurus Mountains karst belt has the most spectacular surface and depth karst in Turkey. There are many dolines of different sizes on this belt. The study area is within the Western Taurus karst area of this belt. Dolines and uvalas are the most common karst formations around Güneyyayla (Burdur). The aim of the study is to examine the study area in terms of surface karst, to explain the karstic development of the area, to determine the areal distribution and morphometric characteristics of the dolines. 771 dolines and 21 uvalas were found in the site, which has an area of 66.40 km², in 1/25000 scale topography maps and field studies. The dolines and uvalas identified in the field were digitized using Geographic Information Systems (GIS). As a result of the digitized polygons, the center point values of each shape, height (m), long and short axis lengths (m), area (m²), long/short axis ratio (elongation ratio), perimeter (m), circularity index, and the angle between the long axis line and the north (°) were calculated and mapped. According to the mapping studies, dolines are distributed between 1201-1950 meters. In the mass where the maximum density reaches 163, 21.1% of the dolines are located between 1401-1450 meters. There are a total of 611 dolines between 1351-1600 meters. According to the doline density classification made with the Kernel Method, areas with low doline density are 41.1% km2, while areas with medium density cover an area of 20.7 km2. Areas with high and very high doline density cover an area of 4 km2. The average value of the elongation ratio of dolines is 2.29. According to the elongation ratio classification, 8.8% of the dolines are circular, 8.2% are semicircular, 53% are semielliptical, and 30% are elongated. While the depression ratio of the dolines in the study area is 21.7, the doline area ratio is calculated as 0.04. The average value of the doline areas is 3965.6 m2 and the average value of the perimeter lengths is 231.6 m, while the perimeter lengths vary between 18.9-2162.2 meters. The mean value of the circularity index of the dolines is 1.82. The dominant direction in the long axis orientation of the dolines is NE-SW. The area covered by the uvalas in the field is 1.18 km2. While 76% of the uvalas are located between 1351-1500 meters, 23.8% are distributed between 1501-1650 meters. The elongation ratios of uvalas are between 1.37 and 3.77. 52.4% of them have a semi-elliptical shape. The circularity index values of uvalas vary between 1.88 and 10.33. 38.1% of uvalas have irregular forms and 33.3% have indented-protruding forms. According to all these data obtained on dolines and uvalas, the study area was greatly affected by tectonic movements, and their formal forms were distorted and elongated.