Cinsiyet ve Eğitim Temelinde Z Kuşağında İsrail Mallarını Boykot Etme Niyeti: Planlı Davranış Teorisi Çerçevesinde Bir İnceleme
Abstract
Amaç: Boykotlar, tüketicinin belli hedefler doğrultusunda bazı ürünleri ya da markaları satın almaktan kaçınması girişimidir. Günümüz işletmeleri, tüketicilerin tercihlerini ortaya koyarken sadece ürünün özellikleri ya da fiyatlarının belirleyici olmadığını, yanı sıra yaşanan etik, siyasal ve sosyal olayların etkilerinin de dikkate alınması gerektiğinin bilincindedirler. Bu bağlamda tüketiciler aktivist bir rol üstlenmişlerdir. Sosyal medyadan fazlasıyla etkilenen Z kuşağı tüketim toplumunun birçok özelliğini temsil etmektedir. Bu kuşak iyi derecede bilgisayar kullanabilen ve üretmiş oldukları içerikler ile geniş kitleleri etkileyebilme gücüne sahip bir kuşaktır. Bu nedenle araştırma, Türkiye’deki Z kuşağı bireylerin İsrail mallarını boykot etme niyetini, Planlı Davranış Teorisi (PDT) çerçevesinde, cinsiyet ve eğitim düzeyi temelinde incelemeyi amaçlamıştır. Yöntem: Bu araştırmanın evrenini Türkiye'deki Z kuşağı temsilcileri oluşturmaktadır. 412 Katılımcıdan oluşan bu araştırmanın verileri Kırıkkale Üniversitesi öğrencileri ve onların çeşitli illerde yerleşik durumda bulunan yakın çevreleri üzerinden elde edilmiştir. Veriler yüz yüze görüşme ortamında karma teknikler yoluyla toplanmıştır. Örneklemde yaklaşık 460 katılımcıdan oluşan ham veri seti bulunmaktadır. Ancak eksik ya da hatalı doldurulan ya da cevaplanmasından kaçınılan anketler çıkarılarak 412 kişilik yanıt değerlendirmeye alınmıştır. Anket soruları beşli Likert olarak tasarlanmış olup, araştırmada kullanılan nicel veriler birincil veri olarak elde edilmiştir. Araştırma verileri SPSS 26 ve AMOS 24 programları kullanılarak analiz edilmiştir. Bulgular: Katılımcılar cinsiyet yönünde %48 ve %52 ile dengeli olup, çeşitli eğitim düzeylerinden veriler elde edilmiştir. Bulgular katılımcıların boykot niyetlerinin (M=3.45) orta seviyede, boykota yönelik tutumlarının olumlu (M=4.12) olduğunu, içinde bulundukları sosyal çevre etkilerinin orta-üst seviyede (M=3.67) bulunduğunu ve katılımcıların boykota niyetlenmeleri ya da fiili olarak boykot yapıp/yapmama konusunda orta düzeyde(M=3.28) algıya sahip olduklarını göstermiştir. Çoklu lineer regresyon sonuçları, (PDT)’nin boykot niyetini açıklamada güçlü biçimde destek verdiğini göstermektedir. Ayrıca cinsiyetin boykot niyeti üzerindeki etkisi incelendiğinde istatistiksel olarak anlamlı bir sonuca ulaşmadığı tespit edilirken, eğitim yükseldikçe boykot niyetinin de arttığı görülmüştür. Sonuç: Bu çalışma, Z kuşağında İsrail mallarını boykot etme niyetinin, PDT çerçevesinde güçlü bir şekilde açıklandığını ve tutumun en önemli yordayıcı olduğunu göstermiştir. Cinsiyetin, boykot niyetinde fark yaratmadığı, eğitim seviyesinin ise anlamlı bir etkiye sahip olduğu görülmüştür. Özgünlük: Z Kuşağının satın alma eylemlerinin, planlı davranış teorileri çerçevesinde, boykot ile ilişkilendirilerek açıklanması daha önceden incelenmemiş bir konu olup sonuçlar alan yazın için özgünlük oluşturmaktadır.
Keywords
References
- Antmen, C. (2017). Politik Tüketimin Yükselişi. Erişim tarihi: 02.10.2025. Erişim adresi: https://stratejico.com/politik-tuketimin-yukselisi/
- Ajzen, I. & Fishbein, M. (1980). Understanding attitudes and predicting social behavior. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall
- Ajzen, I. (1991). The Theory of Planned Behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes. 50(2), 179-211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T
- Ajzen, I. (2002). Constructing a Theory of Planned Behavior Questionnaire, TPB Questionnaire Construction. Erişim tarihi: 02.10.2025. Erişim adresi: https://people.umass.edu/aizen/pdf/tpb.measurement.pdf
- Braunsberger, K. & Buckler, B. (2011). What Motivates Consumers to Participate in Boycotts: Lessons From the Ongoing Canadian Seafood Boycott. Journal of Business Research, 64(1), 96-102. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2009.12.008
- Cançelik, M. & Kırkbir, F. (2020). Siyasal Tüketicilik: Türk Tüketicileri Üzerinde Bir Uygulama, Erciyes İletişim Dergisi, 7(2), 1481-1499. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.706063
- Cialdini, R. B., Kallgren, C. A. & Reno, R. R. (1991). A Focus Theory of Normative Conduct: A Theoretical Refinement and Reevaluation of the Role of Norms in Human Behavior, Advances in Experimental Social Psychology, 24(1991), 201-234. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60330-5
- Çetin, M. & Baydar, F. (2021). Öğrenen Örgüt Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması, Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 54, 75-96. https://doi.org/10.15285/maruaebd.813670
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
Customer Relationship Management
Journal Section
Research Article
Authors
Cihat Kartal
*
0000-0003-2390-8268
Türkiye
Publication Date
April 29, 2026
Submission Date
February 16, 2026
Acceptance Date
April 5, 2026
Published in Issue
Year 2026 Volume: 17 Number: 1