16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi

Aynülhayat Uybadın

doi:10.54462/kadim.1641863

EN TR

Seeing the Ottomans in Sixteenth Century Travel Writing: A Comparative Ethnography of Dernschwam and Busbecq

Abstract

In sixteenth-century Europe, Renaissance Humanism and the Reformation challenged scholastic knowledge and emphasized experiential authority, turning travel writing into a key site of knowledge production. This article compares Hans Dernschwam’s Tagebuch and Ogier Ghiselin de Busbecq’s Turcicae Epistolae, arguing that early modern travelogues functioned not only as historical documents but also as ethnographic narratives. It positions these texts as historical-ethnographic sources and analyzes their discursive strategies and modes of cultural representation. Using comparative textual analysis, the study reveals a tension between Busbecq’s pragmatic narrative that frames the Ottoman Empire as a reformist model, and Dernschwam’s exclusionary discourse shaped by Protestant moral codes. These accounts are read as ideologically and epistemologically embedded texts rather than mere personal impressions. The article concludes that early modern travel writing provided a field for ethnographic reflection and that a historical-ethnographic reading of such sources offers significant methodological and theoretical insights for both contemporary Ottoman studies and the broader field of cultural studies.

Keywords

Early Modern Travel Writing, Busbecq, Dernschwam, Ethnography, Cultural studies

16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi

Abstract

16. yüzyıl Avrupa’sında skolastik bilginin sarsıldığı, deneyimin otorite kazandığı Rönesans hümanizmi ve Reform atmosferinde seyahat yazını, yeni bilgi biçimlerinin üretildiği önemli bir alana dönüşmüştür. Bu makale, 16. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nu ziyaret eden iki Avrupalı seyyahı, Hans Dernschwam’ın Tagebuch’u (Seyahat Günlüğü) ile Ogier Ghiselin de Busbecq’in Turcicae Epistolae’sini (Türk Mektupları) karşılaştırmalı olarak inceleyerek, erken modern seyahat yazınının tarihi belge niteliğinin yanı sıra etnografik-anlatısal bilgi üretim pratikleri içerdiğini de ileri sürmektedir. Çalışmanın amacı, bu seyahatnameleri tarihsel-etnografik malzemeler olarak konumlandırmak ve seyahat anlatılarının kültürel temsil biçimleri ile söylemsel stratejilerini analiz etmektir. Karşılaştırmalı metin analizi yöntemiyle gerçekleştirilen çalışmada, Busbecq’in Osmanlı’yı reformcu bir model olarak sunan pragmatik anlatısıyla, Dernschwam’ın Protestan ahlâkının perspektifinden Osmanlı’yı dini ve kültürel yozlaşmanın simgesi olarak dışlayan yaklaşımı arasındaki söylemsel gerilim ortaya konmaktadır. Bu metinlerin, yalnızca bireysel izlenimlerden ibaret olmayan; ideolojik, kültürel ve epistemolojik kodlarla örülü metinler olduğu savunulmaktadır. Makale, Dernschwam ve Busbecq karşılaştırması üzerinden, erken modern seyahat anlatılarının modern etnografi için bir “saha” oluşturduğunu savunarak, örnek metinlerin tarihsel-etnografik yöntemle okunmasının, günümüz Osmanlı araştırmaları ve kültürel çalışmalar alanı için sunduğu özgün metodolojik ve teorik katkılara dikkat çekmektedir.

Keywords

Erken Modern Seyahat Yazını, Busbecq, Dernschwam, Etnografi, Kültürel Çalışmalar

References

Arrighi, Dominique. Écritures de l’Ambassade: Les Lettres Turques d’Ogier Ghiselin de Busbecq. Paris: Honoré Champion, 2011.
Arrighi, Dominique. “Les Récits de Voyages dans l’Empire Ottoman: Traditions et Variations dans les Lettres Turques de Busbecq”. Camenae 1 (Ocak 2007), 1-11.
Atçıl, Muhammet Zahit. State and Government in the Mid-Sixteenth Century Ottoman Empire: The Grand Vizierates of Rüstem Pasha (1544-1561). Chicago: The University of Chicago, Department of Near Eastern Languages and Civilizations, Doktora Tezi, 2015.
Babinger, Franz. “Vorwort [Önsöz]”. Tagebuch einer Reise nach Konstantinopel und Kleinasien (1553/55). mlf. Hans Dernschwam. ins Neuhochdeutsche übers. Jörg Riecke. Berlin: Duncker & Humblot, 2014.
Behind the Name. Erişim 1 Mart 2025. https://w w w.behindthename.com/name/apodemios/
Bilgin, Arif. “‘Amasya’da Elçi Ziyafetleri’ [Banquets to Delegates in Amasya]”. Metro-Gastro Dergisi 59 (Kasım-Aralık 2010), 36-41.
Aydın, Bilgin. “XVI. Yüzyıl Osmanlı Seyahatnameleri Hakkında Bir Değerlendirme”. Osmanlı Araştırmaları 40/40 (Aralık 2012), 435-451.
Blattell, Caroline B. “Introduction: Travel Literature, Ethnography and Ethnohistory”. Ethnohistory 33/2 (1986), 127-138.
Bridges, Roy. “Exploration and Travel Outside Europe”. The Cambridge Companion to Travel Writing. ed. Peter Hulme - Tim Youngs. 90-108. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
Burke, Peter. Gutenberg’ den Diderot’ya Bilginin Toplumsal Tarihi. çev. Mete Tunçay. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2001.

Burton, Jonathan. “Review of the book Travels and Translations in the Sixteenth Century: Selected Papers from the Second International Conference of the Tudor Symposium (2000)”. Renaissance Quarterly 58/1 (2005), 322-324.
Busbecq, Ogier Ghislain de. Les Lettres Turques. çev. Dominique Arrighi. Paris: Honoré Champion, 2010.
Busbecq, Ogier Ghislain de. Türk Mektupları: Kanuni Döneminde Avrupalı Bir Elçinin Gözlemleri (1555-1560). çev. Derin Türkömer. ed. Emre Yalçın. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2005.
Buzard, James. “The Grand Tour and After (1660-1840)”. The Cambridge Companion to Travel Writing. ed. Peter Hulme - Tim Youngs. 37-52. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
Calvino, Italo. Görünmez Kentler. çev. Işıl Saatçioğlu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
Campbell, Mary B. The Witness and the Other World: Exotic European Travel Writing 400-1600. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1988.
Campbell, Mary B. “Travel Writing and its Theory”. The Cambridge Companion to Travel Writing. ed. P. Hulme ve T. Youngs. 261-279. Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
Carey, Daniel - Claire Jowitt (ed.). Richard Hakluyt and Travel Writing in Early Modern Europe. Farnham: Ashgate, 2012.
Classen, Albrecht (ed.). Travel, Time, and Space in the Middle Ages and Early Modern Time: Explorations of Worldly Perceptions and Processes of Identity Formation. Berlin: Walter de Gruyter, 2018.
Classen, Albrecht. “Mobility in the Sixteenth Century: Narrative Evidence about Travel and the Discovery of the World in Early Modern German Literature”. Studien zur deutschen Sprache und Literatur 52 (Aralık 2024), 1-16.
Clifford, James. The Predicament of Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1986.
Clifford, James. “Travelling Cultures”. Cultural Studies. ed. Lawrence Grossberg, Cary Nelson ve Paula A. Treichler, 96-112. New York ve Londra: Routledge, 1992.
Cole, Richard G. “Sixteenth-Century Travel Books as a Source of European Attitudes toward Non-White and Non-Western Culture”. Proceedings of the American Philosophical Society 116/1 (1972), 59-67.
Crahay, Roland. “[Review of Voyager à la Renaissance. Actes du Colloque de Tours 1983, ed. Jean Céard - Jean-Claude Margolin]”. Revue belge de Philologie et d’Histoire 68/4 (1990), 978-979.
Das, Nandini - Tim Youngs (ed.). The Cambridge History of Travel Writing. Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
Das, Nandini. “Early Modern Travel Writing (2): English Travel Writing”. The Cambridge History of Travel Writing. ed. N. Das ve T. Youngs. 77-92. Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
Dernschwam, Hans. Tagebuch einer Reise nach Konstantinopel und Kleinasien (1553/55). ed. Franz Babinger. ins Neuhochdeutsche übers. Jörg Riecke. Berlin: Duncker & Humblot, 2014.
Dernschwam, Hans. İstanbul’a ve Anadolu’ya Seyahat Günlüğü. çev. Yaşar Önen. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.
Enenkel, Karl A. E. “Identities in Humanist Autobiographies and Related Self-Presentations”. Memory and Identity in the Learned World: Community Formation in the Early Modern World of Learning and Science, ed. Koen Scholten, Dirk van Miert ve Karl A. E. Enenkel, 31–80. Leiden: Brill, 2022.
Grossberg, Lawrence, Cary Nelson ve Paula A. Treichler (ed.). Cultural Studies. New York ve Londra: Routledge, 1992.
Hakluyt, Richard. The Principal Navigations, Voyages, Traffiques and Discoveries of the English Nation. 12 Cilt. Glasgow: James MacLehose, 1903-1905.
Harbsmeier, Michael. “Spontaneous Ethnographies: Towards a Social History of Travellers’ Tales”. Studies in Travel Writing 1/1 (1997), 216-238.
Howes, David. “The Senses: Polysensoriality”. A Companion to The Anthropology of The Body and Embodiment, ed. F. E. Mascia-Lees, 435-450. Oxford: Blackwell, 2011.
Hulme, Peter ve Tim Youngs (ed.). The Cambridge Companion to Travel Writing. Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
Hulsenboom, Paul ve Alan Moss. “Tracing the Sites of Learned Men: Places and Objects of Knowledge on the Dutch and Polish Grand Tour”. Memory and Identity in the Learned World: Community Formation in the Early Modern World of Learning and Science, ed. Koen Scholten, Dirk van Miert ve Karl A. E. Enenkel, 257-306. Leiden: Brill, 2022.
Jameson, Fredric. “On ‘Cultural Studies’”. Social Text 34 (1993), 17-52.
Löschburg, Winfried. Seyahatin Kültür Tarihi. çev. Jasmin Traub. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 1998.
Landry, Donna - MacLean, Gerald. “Introduction: On The Road In Anatolia, And Beyond”. Studies In Travel Writing 16/4 (2012), 337-348.
MacLean, Gerald. “Early Modern Travel Writing (1): Print and Early Modern European Travel Writing.” The Cambridge History of Travel Writing. ed. Nandini Das - Tim Youngs, 62-76. Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
Mitsi, Efterpi. “Painful Pilgrimage: Sixteenth-Century English Travellers to Greece”. Travels and Translations in the Sixteenth Century: Selected Papers from the Second International Conference of the Tudor Symposium (2000). ed. Mike Pincombe. 19-30. Surrey: Ashgate, 2004.
Mitsi, Evi. “‘Nowhere is a Place’: Travel Writing in Sixteenth-Century England”. Literature Compass 2/1 (2005), 1-13.
Parr, Anthony. “‘Going to Constantinople’: English Wager-Journeys to the Ottoman World in the Early-Modern Period”. Studies in Travel Writing 16/4 (2012), 349-361.
Platon. Yasalar. çev. Candan Şentuna - Saffet Babür. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2007.
Pratt, Mary Louise. Imperial Eyes: Travel Writing and Transculturation. London: Routledge, 1992.
Pratt, Mary Louise. “Fieldwork in Common Places”. Writing Culture. ed. J. Clifford ve G. Marcus. 27-50. Berkeley: University of California Press, 1986.
Riecke, Jörg. “Vorbemerkungen Zur Übersetzung”. Hans Dernschwam’s Tagebuch Einer Reise Nach Konstantinopel Und Kleinasien (1553/55), ed. Franz Babinger, çev. Jörg Riecke, xi. Berlin: Duncker & Humblot, 2014.
Rodman, Gilbert. B. “Cultural Studies”. The International Encyclopedia of Communication Research Methods. ed. J. Matthes, C. S. Davis ve R. F. Potter. https://doi.org/10.1002/9781118901731.iecrm0056.
Rubiés, Joan Pau. “Travel Writing And Ethnography”. The Cambridge Companion to Travel Writing, ed. Peter Hulme - Tim Youngs, 242-260. Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
Scholten, Koen, Dirk van Miert - Karl A. E. Enenkel (ed.). Memory and Identity in the Learned World: Community Formation in the Early Modern World of Learning and Science. Leiden: Brill, 2022.
Stell, John. “Preface”. In The Navigations, Peregrinations and Voyages, Made into Turkie by Nicholas Nicholay Daulphinois, Lord of Arfeuile, Chamberlaine and Geographer Ordinarie to the King of Fraunce, by Nicolas de Nicolay, çev. T. Washington the Younger. Early English Books Online, University of Michigan Library Digital Collections. Erişim 14 Mart 2025. https://name.umdl.umich.edu/A08239.0001.001
Strohmeyer, Arno - Doris Gruber (ed.). On the Way to the “(Un)Known”?: The Ottoman Empire in Travelogues (c. 1450-1900). Berlin: Walter de Gruyter, 2022.
Turner, Bryan. “The Body in Western Society: Social Theory and Its Perspectives”. Religion and the Body, ed. Sarah Coakley, 15-42. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
Tutkun, Birtan. Italo Calvino’nun Görme Kuramları Üzerine Sorgulamaları: Palomar. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2019.
Vinge, Louise. The Five Senses: Studies in a Literary Tradition. Lund: Berlingska Boktryckeriet, 1975.
Vitkus, Daniel (ed.). Three Turk Plays from Early Modern England: Selimus, Emperor of the Turks; A Christian Turned Turk; and The Renegado. New York: Columbia University Press, 2000.
Yerasimos, Stéphane. Les voyageurs dans l’Empire Ottoman (XIVe–XVIe siècles): bibliographie, itinéraires et inventaire des lieux habités. Ankara: La Société Turque d’Histoire, 1991.
Yüzüncüyıl, Kübra Sultan. “Geç Dönem Osmanlı İmparatorluğu’nda Üst Sınıfların Yeme-İçme Beğenilerine Yakından Bakmak: Bir Aile Üç Asır Adlı Otobiyografik Anlatıda Yemek-Kimlik-Bellek Sarmalı”. Osmanlı Mutfak Kültürü: Saraydan Halka, Klasikten Moderne. ed. Arif Bilgin - Ömer Faruk Can. 325-338. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2024.
Wilfried, Buch. “16. Yüzyılda İki Genç Alman’ın Türklerle İlgili İzlenimleri”. Belleten 46 (1982),745-786.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Ottoman Society

Journal Section

Research Article

Authors

Aynülhayat Uybadın ^*
0000-0001-6564-7241
Türkiye

Publication Date

April 15, 2025

Submission Date

February 18, 2025

Acceptance Date

April 10, 2025

Published in Issue

Year 2025 Number: 9

DOI

https://doi.org/10.54462/kadim.1641863

IZ

https://izlik.org/JA57YA43BF

APA

Uybadın, A. (2025). 16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi. Kadim, 9, 71-96. https://doi.org/10.54462/kadim.1641863

AMA

1.Uybadın A. 16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi. Kadim. 2025;(9):71-96. doi:10.54462/kadim.1641863

Chicago

Uybadın, Aynülhayat. 2025. “16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam Ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi”. Kadim, nos. 9: 71-96. https://doi.org/10.54462/kadim.1641863.

EndNote

Uybadın A (April 1, 2025) 16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi. Kadim 9 71–96.

IEEE

[1]A. Uybadın, “16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi”, Kadim, no. 9, pp. 71–96, Apr. 2025, doi: 10.54462/kadim.1641863.

ISNAD

Uybadın, Aynülhayat. “16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam Ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi”. Kadim. 9 (April 1, 2025): 71-96. https://doi.org/10.54462/kadim.1641863.

JAMA

1.Uybadın A. 16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi. Kadim. 2025;:71–96.

MLA

Uybadın, Aynülhayat. “16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam Ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi”. Kadim, no. 9, Apr. 2025, pp. 71-96, doi:10.54462/kadim.1641863.

Vancouver

1.Aynülhayat Uybadın. 16. Yüzyıl Seyahat Yazınında Osmanlı’yı Görmek: Dernschwam ve Busbecq’in Karşılaştırmalı Etnografisi. Kadim. 2025 Apr. 1;(9):71-96. doi:10.54462/kadim.1641863

Cited By

Geç Dönem Osmanlı’da Bilim İletişimi Örneği: Çiftçiler Derneği Mecmuası

Kadim

https://doi.org/10.54462/kadim.1725294

Articles Published in Kadim are Licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License (CC BY-NC 4.0). Kadim provides immediate open-access to its content, reflecting its conviction in advancing global knowledge exchange. The opinions presented in the articles are the sole responsibility of their respective authors and do not present the views or opinions of Kadim. Terms of Use & Privacy Policy.